Derbes qarýly kúshterdiń bolmaýy
Táýelsiz memlekettiń basty ınstıtýttarynyń biri derbes qarýly kúshter bolyp tabylady. Respýblıkany onyń aýmaqtyq tutastyǵyna qarýly qol suǵýshylyqtan qazaqstandyq armııa qorǵaýǵa tıis bolatyn. KSRO taraǵannan keıin eldi jaılaǵan ydyraýshylyq men alasapyran respýblıka aýmaǵynda ornalasqan áskerı bólimderde meıilinshe tosyn zardaptar týyndatyp, túzelmesteı qaýipti zardaptarǵa soqtyrýy múmkin edi. Sondyqtan memlekettik egemendikke ıe bolǵannan keıin-aq birden bizdiń elimiz shuǵyl túrde óziniń kúshti de jaýyngerlik qabiletti armııasyn qurýǵa kiristi.
***
Qazaqstan Qarýly Kúshteri 1992 jylǵy 7 mamyrda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń №745 Jarlyǵymen quryldy. Onyń quramyna QR aýmaǵynda ornalasqan bólimder men quramalar kirdi. Keńes Odaǵynan egemen memleketke burynǵy keńestik Túrkistan áskerı okrýginiń sany 200 myńnan asatyn áskerı toby muraǵa qaldy.
Degenmen, is júzinde adamdar barlyq jerde de jetispedi. Ofıserler men praporshıkter ne armııadan ketip jatty, ne burynǵy KSRO-nyń ózge armııalaryna aýysty. Ofıser kadrlardyń tapshylyǵynan Qazaqstan kishi leıtenanttardy qysqa merzimdi áskerı qyzmettiń bir jylynan ǵana ótken soldattar arasynan daıarlady.
1990 jyldardyń basynda aqshalaı qamtamasyz etý keshiktirilip tólendi. Bul kezeńde áskerı vedomstvoǵa bıýdjet qarjylarynyń áskerler qolyndaǵy qarý-jaraqtar men áskerı tehnıkany jaýyngerlik daıyndyqta ustap turýǵa ǵana jetetindeı az ǵana bóligi bólindi.
Osylaısha, 1993 jyly QR áskerı bıýdjeti, búgingi kúnmen salystyrǵanda, nebári 8 mlrd. teńgeni qurady, tek 1994 jyly ǵana 10 mlrd., 2010 jyly – 170 mlrd., 2011 jyly 202 mlrd. teńge boldy.
Is júzinde 1992 jyl ishinde derbes kúshtik qurylymdar – Qarýly Kúshter, Respýblıkalyq gvardııa, ishki jáne shekara áskerleri quryldy. О́zimizdiń ulttyq tarıhymyzda alǵash ret 1993 jyly biz derbes Áskerı-teńiz kúshterin qurýǵa kiristik. Sol arqyly jas memlekettiń qorǵanys jáne qaýipsizdik júıesin qurý aıaqtaldy.
Memleket basshysynyń 1996 jyldyń 16 jeltoqsanynda QR Táýelsizdiginiń 5 jyldyǵyna oraı sóılegen sózinen.
Áskerı qyzmetshiler qataryn jańadan tolyqtyrýshylardyń otanǵa adaldyqqa ant berý qajettiligine baılanysty 1992 jyldyń 25 tamyzynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń №870 Jarlyǵymen áskerı ant mátini bekitildi. 1993 jyldyń 13 jáne 19 qańtarynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik shekarasy týraly» jáne «Jalpyǵa ortaq áskerı mindet jáne áskerı qyzmet týraly» zańdar qabyldandy. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 1993 jylǵy 11 aqpandaǵy №1094 Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń alǵashqy Áskerı doktrınasy bekitildi, ol memlekettiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń, soǵystar men qarýly janjaldardyń aldyn alýdyń jáne áskerı qurylystyń negiz qalaýshy kózqarastarynyń júıesin bildirdi.
Táýelsizdik jyldary ishinde Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń utymdy úsh túrli qurylymy qalyptasty (Qurlyqtaǵy áskerler, Áýe qorǵanysy kúshteri jáne Áskerı-teńiz kúshteri). Qurlyqtaǵy áskerler men Áskerı-teńiz kúshteri bas komandashylarynyń basqarmasy quryldy. Qurlyqtaǵy áskerlerdiń óńirlik komandashylarynyń quramyna («Ońtústik», «Shyǵys», «Batys», «Astana») Qarýly Kúshterdiń ásker túrleri retinde Aeroutqyr, Raketa áskerleri men artıllerııa engizildi.
Kadrlar daıarlaýdyń otandyq júıesi quryldy. Elde eń qysqa merzimde QK úshin áskerı oqý oryndary ashyldy. 1992 jyly Qazaqstanda áskerı mamandardy tek bir áskerı ýchılıshe ǵana (Almaty joǵary jalpyáskerlik komandalyq ýchılıshe) daıarlady. Búginde áskerı mamandar daıarlaý tórt joǵary áskerı oqý oryndarynda júzege asyrylady (Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti, Qurlyqtaǵy áskerlerdiń áskerı ınstıtýty, Áýe qorǵanysy kúshteriniń áskerı ınstıtýty, Radıoelektronıka jáne baılanys áskerı-ınjenerlik ınstıtýty). QK-ge kásibı serjanttar daıarlaý maqsatynda 1996 jyly Kadet korpýsy quryldy.
Qazaqstannyń aýmaqtyq tutastyǵy men táýelsizdigin saqtaýdan mańyzdy mindet joq. Memlekettiń asa kúrdeli jaǵdaıda óziniń qorǵanystyq qurylysyn júrgizip, qıyndyqtarǵa qaramastan osyndaı jumystardy jalǵastyrýy – áldebireýlerdiń sýbektıvti tilegi emes, ol mánine bizdiń urpaqtarymyz baǵa beretin qajettilik.
Memleket basshysynyń
1996 jylǵy 16 jeltoqsanda QR Táýelsizdiginiń 5 jyldyǵyna oraı sóılegen sózinen.
Osy jyldarda jaýyngerlik daıyndyqty arttyrýǵa úlken kóńil bólindi. Áskerı daıyndyqqa bólinetin shyǵyndardyń artýy praktıkalyq sabaqtar men ushqyshtardyń ushýlarynyń úlesin kóbeıtýge jaǵdaı jasady. Qazir ol TMD armııalarynda eń joǵarylardyń biri (maıdan avıasııasynda – 87 saǵ., armııalyq avıasııada – 72 saǵ., áskerı-kólik avıasııasynda – 138 saǵ.), júrgizýshi-mehanıkterdiń mashyqtanýy jylyna 160 km.-ǵa deıin ulǵaıtylyp, praktıkalyq atýlar jıiligi kóbeıtildi. Mobrezervti shaqyrý jáne daıarlaý júıesi jetildirildi. Jasaqtaý aralas prınsıp boıynsha (shaqyrý jáne kelisim-shart boıynsha) kásibı áskerıler úlesine basymdyq berile otyryp (kelisim-shart boıynsha áskerı qyzmetshilerdiń shaqyrylǵan ásker qyzmetshilerge ara-qatynasy 35-ke 65 paıyz shamasynda turaqtandyrylady) júzege asyrylady. Áskerı qyzmetshilerdi aqshalaı qamtamasyz etý turaqty túrde arttyrylyp keledi. Ol búginde UQShU-ǵa qatysýshy elder ishinde eń joǵarylardyń biri. 2007 jyly áskerı qyzmetshilerdi aqshalaı qamtamasyz etý 30 paıyzǵa, 2009-2010 jyldary – 25 paıyzǵa, 2011 jyly 30 paıyzǵa ulǵaıtyldy, soldat jáne serjant laýazymynda kelisim-shart boıynsha júrgen áskerı qyzmetshilerdiń klastyq biliktiligine ústeme ósirildi. Áskerı shen úshin tólenetin jalaqylarǵa dıfferensııalandyrylǵan kózqaras engizildi. Osylaısha, eger 1995 jyly leıtenant shenindegi vzvod komandıri 7 myń teńge alsa, 2011 jyly ol 114 myń teńge alady. *** Áskerı qurylys salasynda júzege asyrylǵan is-sharalar kesheni quramy men qurylymy boıynsha qazirgi zamanǵy soǵys qımyldaryn júrgizý jaǵdaılaryna beıimdelgen utymdy Qarýly Kúshterdi qurýǵa jaǵdaı jasady. Qazirgi zamanǵy qazaqstandyq armııa Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qorǵaýdyń senimdi kepili bolyp tabylady.
