Krımınogendik ahýaldyń nasharlaýy jáne uıymdasqan qylmystyń ósýi
Qylmystyq orta barǵan saıyn neǵurlym uıymdasqan túrge enip, kásipkerlik jáne qarjy-bank qyzmeti salasyna enýge, memlekettik apparatty, quqyq qorǵaý organdaryn óz múddelerine paıdalanýǵa barynsha umtylýda. Ashyǵyn aıtaıyq: turmys deńgeıiniń tómendeýi men memlekettik qyzmetshiler bedelin eskere kelgende, krımınaldyq álemniń is-áreketteri tabyssyz da emes.
Nursultan NAZARBAEV. 1996 jylǵy 7 qazandaǵy
Qazaqstan halqyna Joldaýynan, Almaty q.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary eldiń aldyna jańa synaqtar qoıdy. Eski quqyq qorǵaý júıesiniń qıraýy qylmys pen bandıtızmniń keń jaıylýyna ákelip soqtyrdy. El memlekettik ınstıtýttardyń tolyq dármensizdigi men quqyq qorǵaý organdarynyń qaýqarsyzdyǵy aımaǵyna syrǵyp ketý tabaldyryǵynda turdy. Ol jyldarda tirkelgen qylmystar tasqyny eki júz myńdyq shekten asyp, qatygez de óreskel sıpat ala bastady. Ol kezeńde kóleńkeli ekonomıka qarqyndy qalyptasyp, uıymdasqan qylmystyq toptardyń yqpal etý salalary keńeıe tústi, olardyń kóbi transulttyq sıpatqa ıe boldy. Osynyń bári jańa memlekettiń ulttyq qaýipsizdiginde jáne onyń halyqaralyq qoǵamdastyqtyń múshesi retindegi qabilettiliginde másele týyndatty. *** Elde paıda bolǵan ekonomıkalyq daǵdarys, memlekettiń qarjylyq jaǵdaıynyń nasharlaýy ol kezde quqyq qorǵaý organdarynyń jaǵdaıyna áser etpeı qala almady. Eńbekaqynyń azdyǵy, kúrdeli jumys jaǵdaılary tájirıbeli, bilikti qyzmetkerlerdiń jappaı kommersııalyq qurylymdarǵa ketýine sebepker boldy. Jeke quramnyń moraldyq deńgeıi tómendep, kóptegen jastar úshin quqyq qorǵaý organdarynda qyzmet etý óziniń tartymdylyǵyn joıdy. Materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrylý da jetkiliksiz boldy. Degenmen, ótpeli kezeńde quqyq qorǵaý organdaryna qylmysqa qarsy turyp, qajetti quqyq tártibin saqtaýdyń sáti tústi.
2010 jyly qylmystardyń barlyq túrleriniń úshten biri kem tirkeldi. Negizgi kúsh-jiger uıymdasqan qylmyspen, dinı ekstremızmmen jáne terrorızmmen, nashaqorlyqpen jáne esirtki bıznesimen, zańsyz kóshi-qonmen kúres, sol sııaqty profılaktıkalyq qyzmet jáne kósheler men ózge de qoǵamdyq oryndarda qoǵamdyq tártipti saqtaý sııaqty kókeıkesti problemalardy sheshýge jumyldyryldy.
Birqatar qylmystar quramyn beıkrımınaldaý men izgilendirý qylmystardyń ósýin aıtarlyqtaı tómendetýge jaǵdaı týǵyzdy (shamamen 15 paıyz). Osylaısha, eger qylmystylyqtyń eń joǵary deńgeıi oryn alǵan 1993 jyly elde krımınaldyq polısııa jelisi boıynsha 175 myń qylmys tirkelse, sońǵy jyldary ol birqalypty qysqaryp, 2010 jyly 120 myń qylmysty qurady. Qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasyn baqylaýdyń quqyqtyq tetikteri kúsheıtildi. Atap aıtqanda, qoǵamdyq tártipti, kámeletke tolmaǵandar men áıelderdiń quqyqtaryn buzǵany úshin jaýapkershilik arttyryldy, Parlamentke terrorlyq jáne ekstremıstik qyzmetter, uıymdasqan qylmystar úshin jaýapkershilikti kúsheıtetin zań jobalary engizildi. Ishki ister organdary ózderine tán emes fýnksııalardan bosatyldy.
Balama tergeýshilik aıtarlyqtaı qysqardy. Endi korrýpsııalyq isterdi qarjy polısııasy organdary tergeıdi, al esirtkiniń zańsyz aınalymyna baılanysty qylmystarmen ishki ister organdary aınalysady, munyń ózi olardyń qyzmetiniń kásibıligi men tıimdiligin arttyrýǵa jaǵdaı jasady. Uıymdastyrýshylyq sıpattaǵy sharalar sheńberinde quqyq qorǵaý organdaryna 15 paıyz qysqartý júrgizildi.
***
Bútindeı alǵanda, búginde Qazaqstannyń quqyq qorǵaý organdaryn reformalaý tıimdi, álemdik standarttarǵa sáıkes keletin, azamattar men bıznestiń kútkenderine jaýap beretin quqyq qorǵaý júıesin qurýǵa baǵyttalǵan.
