Aýdan ortalyǵyndaǵy birneshe eskertkish oryn tepken Dostyq kóshesiniń boıyna halyq kóp jınalypty. Báriniń kóńil-kúıleri kóterińki. Eshkimniń zorlyǵynsyz óz erikterimen qyzyǵýshylyqpen, qushtarlyqpen kelgenderi ańǵarylady. Áli ashylmaǵan eskertkish janynan Semeıdegi Ámire Qashaýbaev atyndaǵy fılarmonııanyń dırektory Adaı Azamatovty jolyqtyrdyq. «Dombyra kúni jaıynda ne aıtasyz», - dedik jýrnalıstik ádetimizge salyp.
«Jalpy, dombyranyń tarıhy saq dáýirinde sherter degen úsh ishekti dombyradan bastalǵan. Keıin qobyz paıda bolǵan. Dombyranyń qasıeti, ereksheligi týraly tolǵasaq, alysqa ketermiz. Bir ǵana nárseni aıtaıyn, Elbasynyń «Dombyra kúni» jónindegi Jarlyǵy der kezinde shyqty dep oılaımyn. Nege deseńiz, keıingi kezderi jastar halyqtyq dástúrden - dombyra men qobyzdan alshaqtap bara jatqandaı edi. Jarlyq shyqqannan keıin dombyraǵa qyzyǵýshylardyń qatary kóbeıgenin baıqadym. «Dombyrany qalaı úırenýge bolady? Qaı jerde mektebi bar?» dep kelip jatqan jastar bar. Qysqasy, «Dombyra kúni» qazaqqa rýh beretin úlken dúnıe bolaıyn dep tur», - dedi basynan feskosyn tastamaıtyn aǵamyz.
Mundaıda aýa-raıynyń qolaıly bolǵany jaqsy ǵoı. «Jańbyr jaýyp kete me dep alańdap edik. Mine, kún de shaıdaı ashyldy. Bul da dombyranyń qudireti shyǵar. Degenmen Aıdar (aýdan ákiminiń orynbasary) tezdetip bastap jibereıik». Jan-jaqtan kelgen qonaqtardy qarsy alyp júrgen Jarma aýdanynyń ákimi Nurlan Sydyqovtyń alańdaýshylyǵyn da túsingendeı boldyq.
V ǵasyrda Altaıda jasalǵan dombyra
Sóıtip, kópten kútken is-shara bastalyp ta ketti. Jarma aýdanynyń týmalary, qurmetti qonaqtar - Semeı qalalyq aqyndar ortalyǵynyń jetekshisi Dámesh Omarbaeva men Almatydaǵy M.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń abaıtaný jáne ádebıet tarıhy bóliminiń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Serikqazy Qorabaı eskertkishtiń lentasyn qıdy. Aq perde ysyrylǵanda alyp emendi jaryp shyǵyp, kókke qol sozǵan jeti metrlik alyp dombyra jarq etti.
«Babamyzdyń muńysyń sen, dombyra,
Anamyzdyń syrysyń sen, dombyra.
Qazaǵymnyń júreginen jaralǵan,
Dalamyzdyń únisiń sen, dombyra».
Tamasha týyndynyń tuǵyryndaǵy qazaqtyń kórnekti aqyny Shómishbaı Sarıev aǵamyzdyń sózi de kózimizge ottaı basylǵan. Iá, bıiktigi 7, eni 2 metrlik eńseli eskertkishti semeılik jas músinshi Nurbol Qalıev jasap shyǵypty. Az ýaqyt ishinde.
«Eskertkishke tapsyrys aıaq astynan tústi. Qysqa merzimniń úshinde 3 nusqasyn daıyndadyq. Sonyń ishinde kıeli emen aǵashyn jaryp shyqqan músinge tańdaý tústi. Qazaq shejiresin de aǵashtyń tamyryndaı etip taratady. Emendi sondyqtan tańdadyq», - dedi eskertkish avtory.
Memleket basshysynyń Jarlyǵymen qabyldanǵan «Ulttyq dombyra kúnine» elimizde, oblysta eń alǵashqylardyń biri bolyp ún qosqan Jarma aýdanynyń ákimi Nurlan Sydyqov saltanatty sharada dombyra jaıynda tereńnen tolǵap, tebirene sóıledi.
«Bizdiń zamanymyzdyń V ǵasyrynda jasalǵan qudyretti qara dombyranyń Altaı taýynan tabylýy álemdegi shertpe aspaptardyń atasy - qos ishekti dombyra ekenin kórsetedi. Keń dalanyń ásem tabıǵatynan, kórkem kelbetinen nár alǵan Qurmanǵazynyń, Dáýletkereıdiń, Táttimbettiń, Qazanǵaptyń, Súgirdiń, Dınanyń, olardyń búgingi izbasarlarynyń tolǵanysynan týǵan kúmbirlegen kúıler janymyzǵa shýaq syılap, erekshe áserge bóleıdi. Aqtamberdi syndy áıgili jyraýlardyń «Jalaýly naıza qolǵa alyp, Jaý qashyrar ma ekenbiz?!» dep dombyraǵa qosyla aıtqan daýyldy jyrlary alasapyran shaqta serikterine dem berdi.
Kıeli dombyra Birjan sal, Aqan seri, Jaıaý Musa, Muhıt, Kenen, Ámire Qashaýbaev, Júsipbek Elebekov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, Jánibek Kármenov syndy óner tarlandarynyń ánderine ár berdi, jandaryna demeý boldy. Sondyqtan dombyra – keshegimizdi erteńimizge jalǵaıtyn, urpaqtar sabaqtastyǵyna, rýhanı qundylyqtarymyzdyń arqaýy úzilmeýine dáneker bolatyn baǵa jetpes mura. Memleket basshysynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń aıasynda dombyrany nasıhattaýdyń – ulttyq bolmysymyzdy saqtap, erteńgi urpaqqa amanat etýde mańyzy zor. Bul eskertkishti qazaq dalasynan dombyra úni úzilmesin degen tilekpen ornattyq. Eskertkish aýmaǵy ulttyq muramyzdy dáripteıtin, ónerdiń qudiretin uǵynýǵa yqpal etetin qasıetti orynǵa aınalady dep senemiz», - dep sózin túıindegen aýdan basshysy bul kúni Qalba óńiriniń birqatar azamattaryna el aldynda erekshe qurmet kórsetti.
Taǵylymdy sharaǵa Almatydan arnaıy kelgen ǵalym, zertteýshi Serikqazy Qorabaıdy «Jarma aýdanyna sińirgen erekshe eńbegi úshin» medalimen marapattap, «Jarma aýdanynyń Qurmetti azamaty» ataǵyn tabys etti. Sonymen qatar joǵaryda atalǵan medal bul kúni aqyn Dámetken Omarbaeva, aýdandyq aqyndar synybynyń jetekshisi Jumabaqyt Rahmetova, oblystyq «Rýhanı jańǵyrý» keńselik jobasynyń jetekshisi Mádenıet Medeýhanqyzy men músinshi Nurbol Qalıevke tapsyryldy.
Ulttyq aspabymyz jeke pán retinde mektep baǵdarlamasyna engizile me?
Ulttyq aspabymyzdy ulyqtaǵan sharaǵa Astanadan at arytyp kelgen tanymal jas kúıshi Aıbek Bekbosynov eskertkishtiń ashylý saltanatynda óziniń «Elbasy tolǵaýy» atty avtorlyq kúıin kúmbirletti. Aýdan ákimi Elorda tórinen jetken ónerpazǵa da qoshemet kórsetip, shapan jaýyp, at mingizdi. Jas kúıshini sózge tartqanymyzda eskerýge turarlyq jaqsy usynys aıtty.
«Dombyra kúni meniń bilýimde qazaqtyń kúni deýge bolady. О́ıtkeni, qazaq pen dombyra bir uǵym. Bul kún tek dombyrashylardyń, óner adamdarynyń kúni emes, barsha qazaqtyń kúni, merekesi dep bilemin. Aldaǵy ýaqytta bas qalamyz - Astanamyzda kúı mektebin ashsaq nur ústine nur bolar edi. Mektepke matematıka, qazaq tili pánderi sekildi kúı páni engizilse tipti tamasha bolar edi. Ulttyq ónerimiz odan ári asqaqtaı túser edi», - deıdi ónerpaz. Qasıetti Qalba óńiriniń týmasy, ǵalym Serikqazy Qorabaı Jarma topyraǵynda dombyraǵa erekshe eskertkish qoıylýy zańdy ekendigin aıtady. «О́ıtkeni, Jarma – aqyndar men batyrlardyń eli. Ataqty jyraý, qolbasshy Aqtamberdi babamyz osynda jatyr. Aqtamberdi babamyz tek qana qarýmen, naızamen emes, dombyramen óziniń qudiretti jyrlary arqyly jaýyna ses kórsetken. Apataı jazyǵynda qazaqtyń ataqty bıi, dilmár shesheni, dıplomat Aqtaılaq bı ómir súrip, óziniń úlken aqyndyq mektebin qalyptastyrǵan edi. Sol aqyndyq mekteptiń basshysy Sybannan shyqqan ataqty 17 aqyndy bastap aıtys ónerimen búkil qazaq dalasyna tanylǵan Túbek Baıqosharuly edi. Bul týraly kezinde Muhtar Áýezov tamsana jazǵan bolatyn. 17 aqynnyń jalǵasy retinde Abaıdyń talantty shákirtteriniń biri Árip Táńirbergenuly óziniń ónerimen, talantymen qazaq poezııasynda úlken iz qaldyrdy. Kezinde ataqty ánshi Ámire Parıj tórinde Abaı aýdanynda ómir súrgen Aǵashaıaq – Berikbol Kópenulynyń ánderin áýeletip, búkil álemge tanytqan edi. Alaıda ol kisiniń ustazy, Jarma óńirinen shyǵyp, óziniń ánshiligimen, aqyndyǵymen, sırktik ónerdi boıyna sińirgen qabiletimen elge tanylyp, dombyranyń qudiretin halqyna pash etken úlken Aǵashaıaq – Nazarolla Júndibaıulyn búginde kóp adam bile bermeıdi. Soǵys jyldary Nurǵalı Tuńǵatarov, Ramazan Qazanǵapuly, keıin Saparǵalı Álimbetov, Qalıhan Altynbaevtar óner týyn bıik ustaı bildi. Soǵystan soń dombyra dástúri óziniń jalǵasyn taýyp, burynǵy Skotovod, qazirgi Jaryq aýylynda bilikti basshy Kúnislam Qusajanovtyń bastaýymen halyqtyq ult aspaptar orkestri qurylyp, úlken óner maıtalmany, talantty kompozıtor Ýálı Aıdabolov sol orkestrge jetekshilik etken edi. Sol halyq aspaptar orkestri Jarmanyń ónerin KSRO halqyna pash etti. Táýelsizdik kezinde óner sherýiniń jibi úzilmeı, sońǵy 20 jyl ýaqyt boıy bilikti basshy, óner janashyry Amanjol Daýytovtyń basshylyǵymen aýdanda birneshe óner ujymdary qanat qaǵyp, ózderiniń talanttarymen óńirdi búkil respýblıkaǵa tanytyp júr», - deıdi ǵalym. Bul kúni Qalbataý jurty rýhty kóteretin eńseli eskertkishtiń ashylýyna ǵana kýá bolǵan joq, Semeı, Kókpekti jáne Jarma aýdandarynyń kúıshileriniń ónerin tamashalady. «Naǵyz qazaq dombyra» atty 1 aımaqtyq kúı-tartys festıvali belgili kúıshi Aıbek Bekbosynovtyń «Elbasy tolǵaýy», «Máńgilik» atty avtorlyq kúılerin oryndaýdan bastaldy. Semeı qalasyndaǵy Ámire Qashaýbaev atyndaǵy memlekettik fılarmonııasynyń janyndaǵy «Bıbigúl» halyq aspaptar orkestri, Jarma aýdanynyń «Káýsar» halyq ult-aspaptar orkestri men Kókpekti aýdanynyń «Tolaǵaı sazy» folklorlyq ansambliniń ónerpazdary ortalyq alańǵa tigilgen shatyr astynda jınalǵan jurtqa esten ketpes erekshe kesh syılady.
Azamat QASYM,
"Egemen Qazaqstan"
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Jarma aýdany,
Qalbataý aýyly
