Sýretti túsirgen Erlan OMAR
Bastalǵan osy apta erekshe. Birneshe kúnnen soń bárimiz mejeli mereıtoıdy – táýelsiz Qazaqstannyń sımvoly bolyp sanalatyn Astananyń 20 jyldyǵyn merekeleımiz.
Bul meıramǵa beıne tabıǵattyń ózi shýaǵyn shashatyndaı. Shildede árdaıym saǵyndyrǵan sáýleli jaz ornaıdy. Sondyqtan barshanyń kóńili kóterińki bolady, barlyq tustan baqyttan bal-bul janyp, kúlki oınaǵan jadyrańqy júzderdi kóresiz.
Bul kúnderi halyq Astanaǵa eldiń túkpir-túkpirinen búkil otbasymen jınalady. О́zge memleketterden de meımandar keledi.
Adam árqashan sulýlyq pen asqaqtyqqa qushtar keletini belgili. Bizdiń Astana – respýblıkamyzdaǵy qazirgi eń ásem dúnıe desem, qatelespespin. Sondyqtan da jurt Eýrazııanyń zamanaýı megapolısine jan-júreginiń qalaýymen jol tartady.
Munda jahandyq ýrbanıstıkanyń jetistikterin tamashalap qana qoımaı, álemdik pálsapalardyń ǵalamat sáýletkerlik úılesimin kórýge bolady. Eń bastysy Astana zamanaýı jáne qaryshty Qazaqstannyń – bizdiń rýhymyzdyń, barlyq jetistikterimizdiń, qýat-kúshimizdiń beınesi ekenin túısinesiń.
Búginde Astana kúnin tek qana memlekettik mereke retinde qabyldaýmen shektelmeıtinimizdi aıta ketý kerek. Ol shyn mánisinde halyqtyq, ulttyq meıramǵa aınaldy.
Astananyń árdaıym júregimizdiń tórinde turatyny úshin biz eń aldymen bir adamǵa – Uly Dala eliniń Uly perzenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa qaryzdarmyz. Ulan-ǵaıyr Otanymyzdaǵy árbir derlik otbasynda kóp adam qazir osylaı oılaıdy jáne solaı aıtyp ta keledi. Elbasynyń basshylyǵymen bolashaqqa umtylǵan baıtaq polıs boı kóterdi, oǵan qazir qazaqstandyqtar men bizdiń qonaqtarymyz fýtýrıstik qala degen ataý berip júr.
Astana – akademııalyq klassıka jáne sáýletkerlik modern ǵana emes, Shyǵys pen Batystyń, Ni-Tec pen Smart City-diń jarasymdy úndestigi.
Astana – ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi, eldiń qarjy ortalyǵy. Mádenıet pen ónerdiń máıegi, ǵylym ortalyǵy, jańashyldyq qalasy.
Búginde Astana – moıyndalyp úlgergen jahandyq ortalyqtyń biri.
Belgili amerıkalyq ekonomıst Rıchard Florıdanyń shyńdar men jazyqtarǵa qatysty tujyrymdamasy bar. Oǵan sáıkes, álemniń eleýli bóligi ekonomıkalyq turǵydan tómen damyǵan jazyqtarǵa uqsaıdy. Al olardyń betinde ınnovasııalyq shyńdar túrindegi megapolıster asqaqtap turady. Shyńdar – ınklıýzıvti ósimniń tirek núkteleri.
Bizdiń eldegi sondaı shalqar-shyń, sóz joq, Astana. Ol bıik maqsatqa bastap, birtutas mazmun men evolıýsııanyń úılesimdi algorıtmin qurap otyr. Munda ozyq qoǵamdyq-saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq jobalar ázirlenedi jáne júzege asyrylady. Sondyqtan úzdikterdiń úzdikteri osy jerge keledi. Iаǵnı básekege daıyn, jeńis pen jetistikke qushtar jandar aǵylady.
Álemde úkimetterdiń qazirgi ózekti máselesi bolyp otyrǵan memlekettik basymdyǵynyń biri – ekologııalyq saıasat. Qorshaǵan aınalanyń lastaný aýqymy jyl ótken saıyn barynsha ulǵaıyp, qateri kóbeıip keledi.
Máselen, kórshiles Qytaıda kóptegen aýdandar ekologııalyq apat aımaǵy dep jarııalanǵan. Onda «lastanǵan» sý qoımalarynyń qasynda oryn tepken 450 «qaterli isik qalashyǵy» bar. Las sý kózderine jaqyn bolǵandyqtan ol mekenderdiń turǵyndary onkologııalyq naýqasqa shaldyǵýda.
Aǵash kesindilerin alý úshin, jer jyrtý úshin tutas ormandar qurban bolyp, tabıǵı sý kózderi qurǵap qaldy. Shóleıttený, egistik pen jaıylym jerlerdiń joıylýy – sonyń kesiri. Nátıjesinde aýa da lastandy. Adamnyń agressııalyq ónerkásip saıasatynyń apatqa uryndyrǵan saldarlary, mine, osyndaı. Ol jer betindegi barlyq ındýstrııalyq memleketterge azdy-kópti tán jaǵdaı.
Sondyqtan QHR 2020 jylǵa qaraı el aýmaǵynyń 23%-yn ormanmen qamtýdy kózdeýde. Ol úshin qytaılyqtar jasyldandyrýǵa arnalǵan «Uly Qytaı jasyl qorǵany» atty aýqymdy jobany júzege asyryp jatyr. Bul – uzyndyǵy 4500 shaqyrymnan asatyn, eni 100 shaqyrym bolatyn, aǵash egilgen qorǵanys beldeýi. Atalǵan jobaǵa búkil halyq jumyldyrylýda. Jasy 11 men 60 aralyǵyndaǵy árbir qytaılyq jyl saıyn 3-ten 5-ke deıin aǵash egýi tıis. Mine, bizben dostas jáne kórshiles elde osyndaı saıasat júrgizilip otyr.
Biz Prezıdentimizdiń kóregendigi týraly jıi aıtamyz. Sonyń aıshyqty aıǵaǵynyń taǵy biri – júıeli orman sharýashylyǵyn júrgizý saıasaty.
Aldymen birqatar jalpy málimetterdi keltire keteıin. Qazaqstan orman-toǵaıy az memleketke jatady. Ormandy bóligi – aýmaǵynyń 4,7%-y ǵana jáne onyń jartysy derlik sekseýil egilgen jerler úlesinde. Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanynda 2008 jyldan beri aýdany 56,5 myń ga jerge sekseýil egý jumysy júrgizilgenin aıta ketý kerek.
Memlekettik orman qorynyń (tabıǵı jáne jasandy ormandar, qorǵanys úshin egilgen aǵash alqaptary) jalpy aýdany, 2018 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha, 29,3 mln. ga mólsherdi nemese respýblıka aýmaǵynyń 10,7%-yn alyp jatyr. Aǵash egilgen ormandy alqap 12,7 mln ga jerdi nemese orman qory aýdanynyń 43,1%-yn qamtıdy.
Orman alqabynyń jalpy aýdany jóninen biz Shyǵys Eýropa jáne Ortalyq Azııa elderi arasynan tek Reseı men Túrkııadan keıingi úshinshi orynda turmyz. Aǵashtarynyń dińi bıik ormandar ǵana esepke alynatyn (3,08 mln ga) eýropalyq standart boıynsha, Qazaqstannyń orman kólemi 1,1 %-dan aspaıdy.
Otandyq tarıhymyzda dalalyq memleketti orman derjavasyna aınaldyrý maqsatyn kózdegen eshkim bolǵan emes. Al ol – búginde bizdiń kóz aldymyzda iske asyrylyp jatqan ǵalamat ózgeris. Kóshbasshymyzdyń batyl áreketi osyny anyq dáleldeıdi.
1997 jyl barshanyń esinde shyǵar. Sol kezgi 10 jeltoqsanda elorda Almatydan Aqmolaǵa kóshirildi. Prezıdenttiń alǵashqy qadamynyń biri eldiń bas qalasy tóńiregine orman ektirý bolǵanyn aıta ketkim keledi.
Osy maqsatpen 2000 jyldyń ózinde «Jasyl aımaq» respýblıkalyq memlekettik kásiporny quryldy. Búginde onyń 8 (Astanalyq, Batys, Vıacheslavsk, Qyzyljar, Shortandy, Arshaly, Ereımentaý jáne Saryoba) orman sharýashylyǵy bar, olarda ormandy baqtar ornatý, tabıǵatty paıdalanýdyń jáne orman ósirýdiń shekteýli rejimi saqtalatyn jasyl jáne qorǵanys aımaqtaryn qalyptastyrý jumystary atqarylady.
Budan bólek, atalǵan sharýashylyqtar aýqymdy ǵylymı-óndiristik qyzmetpen; synaqtyq-óndiristik maqsatta aǵash otyrǵyzý jáne butaly aǵash túrlerin synaqtan ótkizýmen aınalysady; orman óndirisi jáne orman ósirý salasyndaǵy jańa tehnologııalardy aprobasııadan ótkizedi; plantasııalarda túrli maqsatqa arnalǵan aǵash-tal ósiredi.
Atalǵan jyldary boı kótergen ormannyń jalpy aýdany qazirdiń ózinde 80 myń ga-dan asty. Jyl saıyn qosymsha taǵy 5 myń ga egiledi. Nátıjesinde osy ýaqyt ishinde is júzinde ekinshi Býrabaı ulttyq saıabaǵy paıda boldy. Al 2021 jylǵa deıin Astana tóńiregindegi jasyl aımaqty 100 myń ga mólsherine jetkizý josparlanýda.
«Jasyl beldeýdiń» arqasynda endi Astanada qazir aýa raıy burynǵydan múlde basqasha, jumsaǵyraq. Qala turǵyndary men qonaqtary jeldiń ótkirligi aıtarlyqtaı báseńsip, shań-tozań edáýir azaıǵanyn jiti sezinýde.
Al qala mańyndaǵy jasandy ormandarda qazir úıeńki, sheten, qaraǵaı, qaıyń, shegirshin, terek, májnún tal, alma aǵashy japyraqtary tynymsyz sybdyrlasyp tur; tipti súıikti qaraqatqa da qaryq bolýǵa bolady – onyń munda 26 túri ósedi.
Atalǵan aǵashtar arasyn maral (maral sharýashylyǵynda), bulan, elik, sýyr, qarsaq, ondatr, qoıan, qosaıaq tárizdi túrli ań meken etedi; balqaraǵaı torǵaıy, surǵylt shil, sur sandýǵash, kókqarǵa, jasymyq qus, shıqyldaq torǵaı, qyrǵaýyl sııaqty qustar jarysa ándetip jatady.
Sondyqtan demalys kúnderi tabıǵat aıasynda tyń tynys taýyp, kúsh-qýat alý úshin munda astanalyqtar otbasymen jıi kelip turady. Bir jaqsysy – alysqa barýdyń da keregi joq, bári jaqyn, irgede.
Ádette biz ózimizde bar nárseniń baǵasyn bile bermeıtinimiz ras. Muny, sirá, álemdegi basqa elderdiń halqyna da qatysty aıtýǵa bolar.
Bizdiń Prezıdentimiz mańyzdy jahandyq úrdisterden árdaıym habardar bolyp otyrady. Ol bizdiń elimizge zalalyn tıgizýi múmkin qandaı da bir syn-qaterdiń aldyn alý úshin barlyq yqtımal qaýipterdi jan-jaqty jáne egjeı-tegjeıli elep-eksheıdi.
Bul rette qazir Qazaqstannyń mańyzdy saıasatynyń biri – ekologııany jaqsartý úshin kúres.
Memleket basshysy tal-aǵash degenniń ne ekenin, el-jurt úshin ormannyń qandaı máni bar ekenin óte jaqsy biledi. Ol shet-shegi joq baıtaq dalasy kógildir-jasyl shyrshalarmen kómkerilip, máńgilik muzdaqtary kúnge shaǵylysqan asqar taýlarmen ushtasyp jatqan kıeli Jetisý óńirinde týyp-ósti. Qazaq halqy bul ólkeni jer betindegi jumaqqa balaıdy.
Prezıdent óz ómirinde, sirá, búginge deıin óz qolymen myńdaǵan aǵash – tutas orman ekken shyǵar desem de, qatelespespin.
Orman degenimiz – ekonomıka úshin shıkizat kózi nemese baǵaly azyq-túlik qoımasy ǵana emes ekeni belgili.
Aǵashtar men taldar – taza aýa, tabıǵattyń tynys alar «ókpesi», qońyrqaı kóleńke jáne aptap ystyqta jan rahattanatyn salqyn saıa, ótkinshi jaýyn men aqtútek borannan qorǵaıtyn senimdi basqalqa.
Orman sharýashylyǵy basqarmasynda uzaq jyl eńbek etken ákemnen orman – tumsa tabıǵattyń tunyq jyry, optımızmniń qaınar-kózi, rýhanı tynyshtyq ekendigi jóninde men bala kezimnen estip óstim.
Al qazir bizdiń Elbasy is júzinde ondaı múmkindik týǵanda óz qolymen aǵash egip, talmaı úlgi kórsetip, barlyq qazaqstandyqtardy senbilikterge belsene qatysýǵa, tabıǵı baılyqtardy saqtap, aıalaýǵa shaqyryp otyrady. Ol ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý úshin elimizdiń ár óńirinde orman ósirý isin damytý mindetin qoıdy.
Tabıǵatty qorǵaýdyń mańyzdylyǵy, onyń aýqymyn ulǵaıtý, týǵan ólkege degen qamqorlyq isinde Astana daýsyz kósh bastap keledi. Búginde megapolıs tóńireginde tutas jasandy oazıs – elordanyń jasyl beldeýi qalyptasty.
Memleket basshysy «Jasyl aımaqty» Kókshetaý ormandaryna ulastyrý jóninde tapsyrma berdi, al odan soń orman Pavlodar, Qaraǵandy, Qostanaı baǵytyna qaraı jalǵasady, osylaısha respýblıkanyń bas qalasy mańyn túgel qorshap jatpaq.
Shynyna kelgende, elimizdiń júregin orman arqyly barlyq óńir ortalyqtarymen jalǵastyrý – taǵy bir mańyzdy ulttyq joba, Qazaqstannyń XXI ǵasyrdaǵy basymdyǵynyń biri. Bolashaqta áıteýir bir kez Astanadan barlyq oblystarǵa deıin qalyń orman joldary bir-birimen ushtasyp jatatyn bolady. Al oblys ortalyqtarynan mundaı jasyl jylǵalar barlyq aýdandarǵa jalǵasady. Árıne sulýlyǵy jan terbeıtin dala beınesi de burynǵysha kóz qýanta bermek, keı jerlerde «buıyǵy» shólder de saqtalyp qala beredi. Degenmen eń bastysy – Qazaqstan jańaryp-jasaryp, negizinen jasyl jelekke oranyp turatyny anyq.
Álemde qazirgi kezde ormanǵa eń baı el – Fınlıandııa. Onyń aýmaǵynyń 73%-yn orman kómkerip jatyr. Bul olarǵa tabıǵat-ananyń jomarttyqpen syılaǵan tartýy.
Keleshekte Qazaqstan da dál sondaı jasyl jelekti elge aınalýǵa tıis.
Elimizdiń árbir turǵyny bizdiń jerdi Jaratýshynyń eshteńeden kende etpegenin biledi. Bizde barlyǵy molynan bar. Bul jaǵynan álemdegi kóp jurt bizge qyzyǵa, qyzǵana qaraıdy.
Sýomı jáne ózge de ormanǵa baı elderdiń deńgeıine jetý jolyndaǵy bizdiń eń basty kapıtalymyz – erik-jigeri berik, talantty ári eńbeksúıgish, kásipqoılyǵy kún sanap ósip kele jatqan jáne dańqty tarıhy bar halqymyz.
Bizdiń elge syrttan, ásirese jyly-shýaq Eýropadan kelýshiler mundaı kúrt qubylmaly qatal kontınenttik klımat jaǵdaıynda qalaı kún kórip jatqanymyzǵa árdaıym tańǵalys bildirip jatady.
Biraq biz kún kórip jatqanymyz joq, ómir súrip jáne eńbektenip, jarqyn bolashaǵymyzdyń negizin qalap jatyrmyz. Tabıǵat qazaqstandyqtardy densaýlyǵy turǵysynan aıtarlyqtaı myqty, sonymen qatar moıymaıtyndaı rýhy kúshti etip jaratqanyn moıyndaý kerek. Sondyqtan da biz tolyqqandy jáne erkin ómir súremiz.
Jas ári jasampaz memleket qurdyq.
Bilimge umtylǵan jańa ult qalyptastyryp jatyrmyz.
Zamanaýı jáne jańa elorda – Astanany saldyq.
Biz aldymyzǵa árdaıym eń bir bıik maqsattar qoıyp jáne olardy baǵyndyryp kelemiz.
Álemdik ádebıettiń klassıgi Anton Chehov birde: «Orman jerge kórik beredi... ol adamdy sulýlyqty baǵalaýǵa úıretedi» degen eken.
Muny bizdiń Prezıdent barlyǵynan artyq biledi jáne túsinedi.
Ol – ózi de únemi sulýlyqty qolymen týyndatyp, bizdi de ony aıalaýǵa shaqyryp kele jatqan adam.
Bul maqsatqa da mindetti túrde jetetinimizge men senimdimin. Al Uly Dala eli dúnıe júziniń túkpir-túkpirinen demalýǵa keletin týrıster úshin orman-toǵaı saıasynda tynys tabatyn súıikti oryn bolmaq.
О́ıtkeni óziniń barlyq oı-armanyn shyndyqqa aınaldyra biletin, jahandyq álemde kóshbasshy ári progresıvti reformator retinde moıyndalǵan bizdiń kemeńger Elbasymyz bar ǵoı.
Aldymyzda – keremet mereıtoı. Sizderdi qonaqjaı ári ásem elorda men bolashaqta alyp aýmaqty alyp jatatyn jáne ǵasyrlar boıy jaıqalyp turatyn jasyl jelekti jas orman kútip tur.
Merekeńmen, súıikti Astana – Prezıdenttiń júzege asqan ıdeıasy men Qazaqstan halqy eńbeginiń jarqyn jemisi!
Merekelerińizben, qymbatty qazaqstandyqtar!
Gúlshara Ábdiqalyqova,
Memlekettik hatshy
