Jańǵyrýǵa temirqazyq bolǵan shahar

Qazaqstanda seksen bes myń­nan asa irili-usaqty ózen bar. Osy ózenderdiń jeteýi ǵana bir myń shaqyrymnan ári sozyla aǵady. Astananyń orta­syn qaq jaryp aǵyp jat­qan Esil – sol jeteýdiń biri. Sary­arqadaǵy Nııaz taýynan bastalyp, Batys Sibirge jet­kende Ertiske qosylatyn ózen­niń uzyndyǵy – 2450 shaqy­rym. 

1830-1832 jyldary Esil­diń jaǵalaýy, qazirgi Qosshy­­da Aqmola áskerı okrýgi qu­ry­ldy. Ulan dalada áskerı beki­nister qaptap, qarýly kazak­­tar­dyń jergilikti turǵyndarǵa zorlyq-zombylyǵy kóbeıdi. 

Han Kene atqa qondy 

1838 jyldyń 28 mamyryn­da Kenesary han Aqmoladaǵy áskerı be­ki­nis­ti basyp aldy. Osy kúndi jańa stılge kó­shir­­gende 10 maýsym shy­ǵa­dy. Han Kene Aqmola be­ki­nisin al­ǵan kúnnen tup-týra 160 jyl ótkende táý­el­siz Qazaq­stan­­nyń jańa asta­na­synyń tu­saýkeseri ótti.  Bul 1998 jyldyń 10 maýsy­my bolatyn.

Kenesary hannyń arman-maq­satyna jetpegeni tarıhtan belgili. Dala ishten tyn­dy. Al qala baıaý da bolsa, irgesin ke­ńeı­te berdi. 1862 jyldyń 23 qaza­nyn­da Aq­mo­laǵa Reseı ım­pe­rııa­sy­nyń qa­lasy degen dáreje be­ril­di. Qalanyń uzaq jyldar boıy negizgi kási­bi saýda-sat­tyq boldy. Keı­in­gi ǵasyrda ǵana munda má­de­nı mekemeler sa­ly­nyp, arhı­tek­týralyq ǵ­ı­ma­rattar boı kó­te­rdi.

Qazirgi Astana qalasynyń ákim­digi ornalasqan ǵımarat, 1961 jyly Keńes Odaǵynda salyn­ǵ­an eń záýlim Kompartııa meke­mesi. Kommýnıstik par­­­tııa­nyń bas hatshysy Nı­kı­ta Hrý­shev elimizdiń sol­tús­tik­tegi bes obly­syn Aq­mo­la, Kók­shetaý, Qostanaı, Pav­­lo­dar, Soltústik Qazaqstandy bi­rik­­tirip «Tyń ólkesi» degen aımaq qu­rdy. Kelesi sheshim ony Reseıge qo­sý bolyp josparlanady. Osy 1961 jyly Aqmola qalasy Selınograd bolyp ózgertiledi.
El bıligi óz qolynda bolma­sa, saıası surqııalylyqty adam­nyń kóz jasy da, kúnásiz qurbandyqtar da toq­tata almasy belgili. Kommýnıstik par­tııa basshysynyń volıýn­ta­rıs­tik qóz­qarasyna sol kez­de toıtarys bere alǵan azamattar esimderi búgingi elorda kóshelerine berildi. 

Ýaqyttan ótken ádilqazy joq. Qaı kezde de myqtyny myqty túsinip baǵa­laǵan. 

1997 jyly Astanaǵa kó­ship keldik. Sol kezdegi el­or­da tynysyn baı­qatatyn Res­pýb­lı­ka dańǵyly edi. Ol ármen qaraı Jumabek Tá­she­nov kó­shesi bolyp jalǵasady. Tá­she­­­nov kóshesi Táýelsizdik dań­ǵy­ly­men jalǵasyp Ulttyq mýzeı men Táý­el­sizdik saraıyna aparady.

Astanasyna qarap elin tanıdy. Táýelsizdigimizdiń altyn besigi, mem­lekettigimizdiń al­tyn dińgegin quraǵan Al­ma­ty­dan Astanaǵa Uly kósh ıdeıasy qalaı týdy? 

Áıgili jazýshy Oralhan Bókeıdiń «Qazaq ádebıeti» ga­ze­tinde 1992 jyly 17 shil­dede jarııalanǵan «Prezıdenttiń bir aptasy» essesin oqyǵanda, sol kezde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń el bolashaǵy úshin erekshe sheshimdi ishteı qabyldaǵanyn ańǵaramyz. 

«Osy jeti kúnde Prezıdent Nursultan Nazarbaev jer sha­rynyń jar­tysyn aralap shyq­ty deýge bolady. Qaı jer­ge bar­saq ta sol jerden Qazaq­­stan­nyń kún arqalap salynǵan qy­­ran qusy bar kók týyn kór­dik. Qudaı-aý, bizdi de álem ta­nı bastaǵan, álem moıyndaı bas­taǵan, egemendi el boldyq-aý, uzaǵynan súıindirsin dep tile­­dik», degen Oralhan Bókeı san ǵa­syr­lar ata-babalarymyz ańsaǵan ult­tyq sanadaǵy óreli ósıetke oralady. 

«Úlken sapar Aqmoladan bas­tal­dy. Kóńilime túıgenim: aldaǵy ha­lyq­aralyq úlken kezdesýlerge barar jolynda Prezıdent arýaqty jer Saryarqaǵa arnaıy burylyp, ata­jurt­qa táý etkeni, batyrlar bas qosqan jerge tabanyn tıgizip, rýhanı qýat, medet alǵany edi», dep bir oıdan habar beredi Oralhan aǵamyz.

Qazaqstan, Reseı, Eýro­pa­da jeti kún Nursultan Nazar­ba­­ev­pen sapa­ryn­daǵy óte qy­zý da qyzyqty kezdesýlerdi jýr­na­lıstik kózqaraspen ba­qy­la­ǵan Oralhan Bókeı jazý­shy­lar­dyń bas gazetinde osyndaı qorytyndyǵa keledi. 

Ata tarıhtan bileti­ni­miz­deı astana bolǵan qala­lar­dyń barlyǵy da ulttyń ósip-órkendeýine tikeleı áser etken. Arada eki aı óte 18 qyrkúıekte «Qazaq áde­bı­eti­nde» pikiralysý oraı­yn­da «Astanany Aqmo­la­ǵa kó­shir­sek» atty bas taqy­ryppen úlken maqala shyq­ty. Apta saıyn bul másele zııaly­lar­dyń basylymynda eki jyl qatarynan talqylanyp otyrdy.

1994 jyly 6 shildede Res­pýb­lıka Joǵarǵy Keńesi astana­ny Aqmolaǵa kóshirý tý­raly Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń usynysyn qoldap, daýys berdi.

Jańa astanada adam­dar­dyń da sanasy jańar­ýyna jol ashyldy. Eki apta­da Aqmoladaǵy basty kóshe­lerdiń barlyǵy derlik ult­tyq tulǵalar atymen ja­ńartyldy. 

Tarıh joly qashanda taı­ǵaq. Tól tarıhymyzdaǵy qa­sı­et­ti babalarymyz jú­rip ót­ken ómir saltynan úı­re­­ner ónegeli úlgiler az emes. Asy­ǵys jaǵ­daıda óz­ge­rtilgen kó­shelerdiń qala syr­­tyn­daǵy 200 metrlik bóligi Qara­ke­reı Qabanbaı batyrǵa buıyrdy. El ósti, memleket ór­­kendedi. Qazir bul dańǵyl 20 shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Memlekettik Qabanbaı qo­­r­y­ǵy, Ulttyq panteon sa­ly­­nýda.

Jer júzi dúnıetanymy ózgeris ústinde. Ǵylym men tehnologııa­lar sala­synda úlken tóńkerister kún saıyn tir­­kelýde. Bul ózgeristerde al­ǵa tar­t­qan ozady. Keıin ketken tozady. 

Elordada 100 mektep, 20 kolledj, 20 joǵary oqý orny bar.

Olardyń qatarynda ha­lyq­­aralyq stan­­dartpen sa­baq beretin mek­tep­ter­degi oqý­shylar, sol Astana­daǵy tap­­­syrǵan qorytyndy emtı­han­dary­nyń nátıjesimen dúnıe jú­zindegi kez kel­gen joǵary oqý oryndaryna qabyl­da­na alady.

Biz de Astananyń, Astana da bizdiń ult­tyq sana-sezi­mi­­­mi­zdiń kókjıegin keńeı­te túsedi. Osylaısha bas qala bárimizdi rýhanı jańǵyrýǵa bastaı bermek.

Mahat SADYQ,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jýrnalıst