«Qazaqstanym – jasyl ormanym»

«Qazaqstanym – jasyl ormanym». Osy bir qanyńdy tasytyp, ja­nyń­dy kúsh-jigerimen jelpı jóneletin kóterińki rýhtaǵy qazaqy ándi tyńdaǵan saıyn tyńdaı bergiń keledi. О́ziń de qosylyp alyp birge yńyldap otyrǵanyńdy bilmeısiń. Bul án qazaqtyń únin ǵaryshqa qaraı ala jóneledi. Kók aspannyń zeńgirinde qalyqtaı ushqan qyran qus ult rýhyna aınalyp samǵap bara jatady... Iá, qazaq! Qazaqstan – jasyl ormanym, otanym meniń. Allaǵa táýbe! Búgin, mine, tarıh sahnasyna san kóterilip, san basylǵan Qazaq eliniń jańa memleketiniń táýelsizdik jarııalaǵanyna da jıyrma jyl tolypty. Táýelsizdiktiń osy bir aq tańyn sarǵaıa kútken sheteldegi 5 mıllıon qazaqtyń alǵash egemendik jarııalaǵandaǵy qýanyshyn aıtyp suramańyz. О́zge ulttyń otarynda otyryp-aq birinen biri súıinshi surap, kózderinen ystyq jasyn tókken edi-aý. Talaı qarııanyń saqalynan sý tamshylap: «Qaıran elim-aı, jerim-aı, seniń de jaqsylyǵyńdy estıtin kún bolady eken-aý», degenin et qulaǵy­myzben estidik. Bala kúnimizden úlkenderdiń kúbir-sybyry arqyly qulaǵymyzǵa quıyl­ǵan Atameken – Qazaqstan uǵymy júre­gimizdi tolqytty. Basqa emes, «sol jerge qashan jeter ekenbiz» degen alyp-ushpa kóńilmen talaı tańdy uıqysyz atyrdyq. О́z basym Táýelsizdik qarsańynda Úrim­jide joǵary oqý ornynda oqyp jatqan bolatynmyn. 1989 jyly kúzde Roza Rym­baeva jáne «Araı» ansambli Shyńjańda bolyp, Úrimjide birneshe konsert qoıdy. Tamashaǵa júgirgen qazaqtar qyrylarmanǵa jetip, qyzyqty aýzymyzdyń sýy qurı otyryp tamashalaǵanbyz. Ásirese, Rozanyń oryndaýyndaǵy «Atameken» áni ishimizge shoq salyp, «usharǵa qanatym joq, ne qy­laıyn» degen kúıge túsirgen edi. Kórmegen taýdy kóksegen belgisiz saǵynyshtyń ystyǵy sýyǵandy qoıyp, údeı bastady. Úlken shaharda qytaılar men uıǵyr­lardyń arasynda kózimiz ár jerde jyl­tyrap júrse de tez bas qosatyn edik. Endigi áńgimemiz Qazaqstan boldy. Qaıdan kelgenin bilmeımin, táýelsizdik jarııalanbaı turyp-aq qolymyzǵa Smaǵul Elýbaıdyń «Alys­taǵy aǵaıynǵa hat» atty maqalasy kelip tıgen edi. Ol kezde kóshirmeniń (kserokopııa) taby­lýynyń ózi qıyn. Ashyq áńgimege qy­taı jaǵy ruqsat etpeıtin kez. Onyń ústine «kóz-qulaqtar da» kóp. Soǵan qaramaı, álgi hattyń kóshirmelerin jasap, ony sandyǵy­myzdyń túbine saqtap, keshterde qyzý áńgi­mege kirisetin edik. Sóıtip júrgende táýel­sizdiktiń habary jetti. Osy tusta jastar­­dyń pikiri ekige bólindi. Bir bólimi «qytaı­dyń qolynan qashyp shyǵyp, shekara buzyp, Otanǵa jetip táýelsizdiktiń týyn birge kóterý kerek» degen ıdeıany kóterse, ekinshi tobymyz «shekara buzbaı-aq, zańdy jolmen ketýdi» qýattadyq. «Shekara buzyp, Otanǵa jetý kerek» degen ıdeıany qýattaýshy top, bizdiń aqyly­myzdy tyńdaý túgili óz qatarlastaryn kó­beıtti. Sóıtip, endigi jerde «qashý» bastal­dy. Kóbi Úrimjide ýnıversıtetterde oqyp jatqan stýdentter edi. Bir qyzyǵy – qashqyndardy qytaı shekarashylary emes, Qazaqstan tarapy qolǵa túsirip, art-artynan keri qaıtaryp berdi. Ishimiz qan jylasa da, isterge ózge amalymyz bolmady. «Qashý uıymynyń» serkeleri túgeldeı jazalaýǵa ushyrady. Bir táýiri – dál osy kezde qytaı saıasaty «shetelge shyǵý – álemdi betke alý» degen ıdeıany kóterip jatqanyna baıla­­nysty olardy asa aýyr jazalarǵa tartqan joq. Qytaı qoǵamyna qaýip tóndirerlik bóten oılary bolmaǵanyn negizge alsa kerek, aldy jarym jyl, arty on bes kúndik qamaq jazasyn aldy. Bir bólimi ýnıversıtetterden qýyldy. «Qashqyndardyń» taǵy bir ereksheligi – birin-biri áshkereleýde eshqandaı belsendilik tanytpaı, áýelde ýaǵda etkenderindeı árkim óz basyn ǵana qaralap kórsetti. «Qashqyndardyń» sátsiz sapary bizdiń áýelgi oıymyzdyń durystyǵyn kórsetkendeı boldy. Dese de, shyndyǵyn aıtý kerek, sońǵy baılamdy qýattaýshylardyń qatarynda bolsam da, qytaı úkimetiniń bizdi jibere qoıatynyna úmitten góri kúdigim basym boldy. «Múbáda jibermeı qoısa, qaıtemin?» degen oı da mazalady. Onda amalsyz alǵashqy toptyń ıdeıasynan basqa amaldyń joqtyǵyn da ańǵardym. Jáne ony aldyńǵylarǵa uqsap dabyra túrde emes, múldem qupııa iske asyrýdy kózdedim. Sóıtip, Úrim­ji­den Altaıǵa barǵan­nan keıingi eki-úsh jy­lymdy shekara «sharlaýmen» ótkiz­dim. Qytaı Alta­ıy­men shekaralasyp jat­­qan Aq Qaba men Marqakól, Jemeneı men Maıqapshaǵaı, Tar­­­­­baǵataıdyń Baq­ty­sy men Maqan­shysy aralyǵyndaǵy shekara ótkelderi men onyń bas-aıaǵyndaǵy elsiz me­­­kenderdi «tek­­­­­­ser­dim». Sonyń ishinde Qaba men Mar­qakóldi bólip jatqan Aq Qaba ózeniniń bas-aıaǵy birshama «una­dy». Zaısanda týyp kelgen qa­rııalardyń aıtýy bo­ıynsha, on­daǵy jer­diń jyra-jyqpylyna deıin «kar­­ta» jasadym. «Mú­­­báda qazaq sheka­rasy qıyn bolǵanda mońǵol jaq sheka­ra­ny da kórý kerek» degen oı týdy. О́zimizdiń kóne qonys sana­latyn Altaı qalasy­nyń jaılaýlary men Býryltoǵaı, Kóktoǵaı, Shińgil eliniń bir bólim jeri Mońǵolııamen shekaralasyp jatatyn edi. Osylaısha endigi jerde baıaǵyda Seıithan Ábilqasymuly asyp ketken «О́rmegeıti asýy» jáne Qara Ertis ózeniniń basy Kıtińarsha atalatyn jaılaýdyń mońǵolmen shekaralasatyn syzyǵyn «qyzyq­tadym». Keı jeriniń atty adam túgili jaıaý adam ázer ótetin qorym tasty, ıen saılary «erekshe unady». Bir táýiri, «qashqyndyq» oıymdy ózimnen basqa eshkim bilmeıtin edi. Munyń bári «jibermeı qoısa» degen qorqynyshty oıdyń ıtermeleýimen istelgen «daıyndyqtar» bola­tyn. Baqytyma qaraı, taǵdyr maǵan qashqyn­dyqty jazǵan joq. Eki jylǵa sozylǵan sarpaldańmen 1996 jyly qolyma tólqujat tıdi. 1997 jyly 16 qańtar kúni arman bolǵan qasıetti qazaq dalasyna, ata-babalarymyzdyń kúl tókken kıeli jurtyna qadam bastym. О́zimniń baqytty jan ekenimdi sezindim. Aqyn bolmasam da aq kóńildiń aınasynan táp-tátti óleń taýyp aldym. Táýelsizbin, Táýbe saǵan, jaryq kún, Arǵymaǵym – aq bostandyq, Aǵyttym. Jerdiń betin jelip ótken jelmin men, Qubyladan quıylǵan bir jaryqpyn.   Kindigimdi aıbaltamen keskenmin, Quzda týyp, muzda túlep óskenmin. Kerýenimdi jetektetip perige, Býradaıyn bultqa minip kóshkenmin.   Úzilerdeı bolǵan sátte qurǵyr dem, Jalǵyz Haqqa jalbarynyp turdym men. Qazaq úshin bir qudiret aspannan, Kúndi arqandap ustap turdy shylbyrmen.   Bórigi – aspan, kebisi – jer keń meken, Men qalaısha baqytyńnan kende ekem. О́zenimnen ýyz emdim, Ul-qyzǵa Taýlarymdy tal besik qyp terbetem.   Oǵyz, Qypshaq, Túrki bolǵan tórkini. Jarqyrap tur qazaq kúni – El kúni. Batpasyn dep bir Alladan suradym, Qubylaǵa qulap turyp sol túni – TÁÝELSIZDIK – EL KÚNI! Biz atajurtqa 1997 jyly qadam attaǵan  soń, kelesi jyly el astanasy Aqmolaǵa (qa­zirgi Astana qalasyna) kóshirildi. Esil ózeniniń boıyna, Arqanyń tósine jańa qala ornatý bul Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń tarıhı ári máńgilikke qalatyn baǵaly eńbegi edi. Sol ásem Esildiń jaǵasyn boılaı Prezıdent saraıy, Parlament ǵıma­raty, «Interkontınental» qonaq úıi, Eýrazııa ýnıversıteti, Jastar saraıy jáne kóp­tegen úlken-úlken ǵımarattar túsip, jutań qalany múldemge kórkeıtip-gúldendirip jibergen tarıhı oqıǵaǵa kýá bolý baqyty bizge de buıyrdy. Esildiń sol jaǵynda boı kótergen «Báıterektiń» ózi adamdy talaı tátti qııalǵa jeteleıdi. «Báı­te­rekti» «ómir aǵashy» dep te ataıdy. Keńes ókimeti kezinde, ásirese, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi tusynda qazaq jastaryn erekshe rýhpen tolqyta bilgen J.Nájimedenovtiń sózine jazylǵan Sh.Qal­daıaqovtyń «Meniń Qazaqstanym áni» edi. Keıinnen án mátinin Nursultan Nazarbaev qaıta tolyqtyryp, ishinara ózgerister engizip, Qazaqstan Respýblıkasynyń Án­ura­nyna aınaldyrdy. Bizdiń qazaq topyraǵyna qadam tastaǵan tusymyz ótpeli kezeńderdegi naryqtyq eko­nomıkanyń birshama quldyraǵan dáýirine dóp kelse de, osy jerdiń turǵylyqty halqy kórip jatqan qıyndyqtardy bizdiń de basymyzdan keshýimizge týra keldi. Almatyǵa qadam attaǵanymyzda bizdi Dúnıe júzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tór­aǵasynyń sol kezdegi birinshi orynbasary, marqum Qaldarbek Naımanbaev qarsy aldy. Alǵashynda Álem tilderi ýnıversıtetiniń jataqhanasyna ornalastyryp, keıinnen Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik ýnı­versıtetiniń aspırantýra bólimine oqýǵa túsýimizge jaǵdaı jasady. Onda Nyǵmet Ǵabdýllın bastaǵan, Ǵarıfolla Esim, Baltabaı Ábdiǵazıev sekildi aǵa ustazdardyń sabaǵyn tyńdaý buıyrdy. Atalǵan oqý orny kóp jaǵdaıda bizdi shetten kelgen baýyrlarymyz dep «erkeletip» júrdi. Tura­laǵan ekonomıka, naryqtyq qysym saldarynan «bazar jaǵalaı jónelsek», keshirimmen qaraıtyn edi. О́z basym qaıtken kúnde de ádebıetten alystaǵym kelmedi. Baraholka atalatyn bazarda taýar arqalap «jol, jol!» dep aıǵaılap bara jatqan sátterimde bolsyn, ashana ashyp elge tamaq úlestirgen kezderimde bolsyn, taksı júrgizýshisi bolyp mas jolaýshylardy tasyǵan uıqysyz túnde­rimde bolsyn ádebıetshi bolǵym kelgen adal armanymnan adasqan joqpyn. Kún­delikti kúıbeń barysynda qanshama shar­shap-shaldyqsam da óz elimniń arasynda, óz jerimniń tóbesinde júrý baqyty taǵy bir tańnyń tamyljyp atýymen az beınetimdi umyttyryp jiberetin edi. 1998 jyly Járken Bódeshulynyń ta­nystyrýymen aqyn Ádilǵazy Qaıyrbekov «Shalqar» gazetine jumysqa aldy. «Shal­qar» men «Qazaq eli» birge shyǵady eken. «Qazaq eliniń» bas redaktory Baqyt Sarbala, «Shalqardyń» bas redaktory Ádilǵazy Qaıyrbekov edi. Olardyń aǵalyq aqyl, qalamdastyq qamqorlyǵynyń arqasynda jergilikti qalamgerlermen úndestik taýyp, óz bilimimdi jetildirýge barynsha kúsh saldym. Osylaısha bir jaǵy Abaı atyn­daǵy Almaty memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetinen aspıranttyq bilim alyp jatsam, bir jaǵy «Shalqar» gazetinde tilshilik jumys atqardym. Qytaı qazaqtarynyń mádenıeti men ádebıetine qatysty kóptegen maqalalarym jarııalana bastady. 2006 jyly qarashada «Qazaq ádebıeti» gazetiniń proza bóliminiń meńgerýshisi bo­lyp ornalassam, 2007 jyldyń qyrkúıe­ginen 2009 jyldyń qazanyna deıin Dúnıe júzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń «Ata­jurt» baspa ortalyǵynda bas redaktorlyq qyzmet atqardym. 2010 jyldyń basynan beri «Jas qazaq úni» gazetinde bas re­dak­tordyń orynbasary bolyp istep kelemin. Atalǵan jyldar ishinde syn, proza, balalar ádebıeti salalarynda qatar eńbek­tenip, kóptegen eńbekter jazyp, jarııa­ladym. Qoǵamdyq jumystardan jońǵar zama­nyndaǵy Abylaımen tize qosa shaıqasqan áıgili batyr Er Jánibek Berdáýletulynyń atynda halyqaralyq konferensııa ótkizý jáne basyna kesene qoıý, Aqyt Úlim­jiulynyń 140 jyldyǵy, Asqar Tatanaı­ulynyń 100 jyldyǵy, Ospan batyrdyń 110 jyldyǵy sekildi is-sharalardyń ótýine muryndyq boldym. Osynyń bárin atap otyrǵan sebebim, bul Táýelsizdiktiń maǵan bergen kól-kósir shabyty men shýaǵynyń jemisi edi. Al meniń táýelsiz Qazaqstanda qalamger bolyp osy eńbekterdi halqyma arnaı alýym qarlyǵash­tyń qanatymen sý sepkendeı bolmashy ǵana úlesim dep esepteımin. Bul úshin men baqytty bolmaı, biz baqytty bolmaı, kim baqytty bolsyn?! Men ǵana emes, meniń aldy-artymda atamekenge kelgen aǵalarym – Halıfa Altaı, Zardyhan Qı­naıat, Qarjaýbaı Sartqoja, Seıithan Ábil­qasymuly, Jaqsy­lyq Sámıtuly, Serik Qapshyqbaev, Tursyn­áli Ryskeldıev, Nábı­jan Muhamethan, Islam Jemeneı, Mus­tafa О́ztúrik, Dúken Másimhan, Murtaza Bulutaı, t.b. bastaǵan zııaly qaýym ókilderi men óner adamdary Otanymnyń rýha­nııatyna bulaq bolyp quıylyp, baqyt dámin birge tatty. Keshe ǵana birimiz keńestik shekpendi, birimiz qytaılyq qyzyldyń tonyn jamylyp, zoreker ulttardyń qabaǵyna jaltaqshyl bolyp óssek, endi, mine, tóńirektiń tórt buryshynan jınalyp egemen eldiń erkeleri men serkelerine aınaldyq. Barlyǵymyz táýelsiz zaman­nyń, egemen eldiń baqytty qojasy boldyq. Búginderi qazaqty búkil álem tanydy. Jádı ShÁKENULY, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.