Táýelsizdik jyldaryndaǵy áleýmettik qamsyzdandyrý

Bıylǵy jyl elimizdiń óz Táýelsizdiginiń 20 jylynda jetken jetistikterine qorytyndy jasaıtyn jyl. Táýel­sizdik jyldary Qazaqstanda halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keletin kóp deńgeıli áleýmettik qamsyzdandyrý jú­ıesi quryldy. Halyqty áleýmettik qorǵaýdyń qazaq­standyq modeli bazalyq memlekettik áleýmettik qamsyz­dandyrýdyń, mindetti áleý­mettik saqtan­dyrýdyń, jınaq­taýshy zeınet­aqymen qamtamasyz etýdiń jáne áleýmettik kómektiń ózara úılesimin qarastyrady. Áleýmettik qamsyz­dandyrý deńgeıi el damýynyń árbir kezeńinde onyń ekono­mıkalyq jáne qarjylyq múmkin­dikte­rimen aıqyndalyp otyrady. Tabysty júrgizilgen qaıta qurýlar Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Prezıdenti, Ult kóshbasshysy Nursultan Nazar­baev­tyń aıqyndap bergen Qazaqstandy damytýdyń strate­gııalyq kýrsyn naqty túrde iske asyrdy. Búgingi kúni memle­kettiń áleýmettik baǵdarlanǵan saıasatyna sáıkes, elimiz shıkizattyq baǵyttan arylyp, halyqtyń  ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyt­talǵan, Qazaq­stan Respýblıkasynyń 2020 jylǵa deıingi damýynyń strate­gııalyq josparyn júzege asyrýda. Táýelsizdik alǵan 20 jyl – bul qazaqstandyq qoǵamnyń alǵa jańa maqsattar qoıyp, óz múmkindikteri deńgeıin sezingen, jańa mindetterdi sheshý úshin toptasqan mezgili. Elimizdegi memlekettik saıasattyń basty basym­dyqtary adam kapıtalyn damytý, halyqtyń ómir súrý deńgeıi men sapasyn arttyrý bolyp tabylady. Osy maqsat­ta júzege asyrylyp otyrǵan áleýmettik baǵdarlamalar  eń aldymen jumys ornyn saqtaýǵa, tabys deńgeıin arttyrýǵa, halyqtyń asa álsiz bóligin áleýmettik qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Halyqaralyq zertteýler nátıjeleri áleýmettik saqtan­dy­rýlar jáne basqa da áleýmettik qamsyzdandyrýdyń jalpyǵa birdeı júıeleri kedeılikpen kúresýdiń, eńbek ónimdiligin arttyrýdyń, tutastaı eldegi áleýmettik-ekono­mıkalyq damý­dyń mańyzdy quraly bolyp tabyla­tynyn kórsetti. Damyǵan elder­diń tájirıbeleri eńbekshilerdi jáne barlyq halyqty áleýmettik qorǵaýdyń bazalyq elementi retinde teńdestirilgen áleýmettik saqtandyrý jáne áleýmettik qamsyzdandyrý jú­ıeleriniń bolýy eldiń eńbek resýrstaryn nyǵaıtyp, eko­nomıkalyq ósimniń ulttyq áleýetin kúsheıtetinin kórsetip otyr. Áleýmettik qorǵaýdyń qazaqstandyq modeliniń ereksheligi quqyqtyq qatynastar sýbektileri múddeleriniń –  qyzmet­kerler men jumys berýshilerdiń jeke jaýapkershiliginiń, olardyń ózara yntymaqty kómeginiń úılesimdiligi bolyp tabylady. Qazaqstandyq qoǵamnyń ómir súrý sapasynyń artýy táýelsizdik jyldaryndaǵy elimizdiń jetken jetistikteri bolyp tabylady. Statıstıka agenttiginiń aqparatyna sáıkes tabysy tómengi kúnkóris deńgeıi men azyq-túlik sebeti qunynan tómen turǵyndar úlesiniń tómendeý dınamıkasy baıqalýda. Memleket basshysynyń 2004 jylǵy «Básekege qabiletti Qazaqstan úshin, básekege qabiletti ekonomıka úshin, básekege qabi­letti halyq úshin» atty Qazaqstan halqyna Joldaýy aıasyn­da Qazaqstanda 2005 jyldan bastap «Mindetti áleýmettik saq­tan­dyrý týraly» zań qoldanysqa endi. Mindetti áleýmettik saqtandyrý Qazaqstandaǵy jumys isteıtin halyqty áleýmettik qorǵaýdyń qosymsha túrin qamtamasyz etetin áleýmettik-ekono­mıkalyq qatynastardyń qajetti jáne mańyzdy elementine aınaldy. Jumys berýshiler óziniń qyzmetkerleri úshin on eselengen tómengi jalaqy mólsheri  shegindegi tabystan aı saıyn áleýmettik aýdarymdar (saq­tandyrý jarnalary) tólep otyrady. Sonymen qatar, áleý­mettik táýekel jaǵdaıy týyndaǵan qyzmet­shiler ǵana Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan áleý­mettik tólemder ala alady. Osylaısha, mindetti áleýmettik saq­tan­­dyrýǵa qatysýshylardyń shektelgen yntymaqtastyǵy – saqtan­dyrýdyń negizgi prınsıpi oryndalady. Kelisim-shart boıynsha jumys isteıtin tulǵalar jáne tirkelgen jeke kásipkerler, ıaǵnı zańdy jumyspen qamtylǵan halyq mindetti áleýmettik saqtandyrýdyń áleýetti qaty­sýshylary bolyp tabyla­dy. Qazaqstan táýelsizdigi jyl­darynda jumyspen qamtylýdyń qu­ry­lymy men deńgeıi álemdik qarjy­lyq-ekono­mıkalyq daǵda­rys­tyń yq­palynda bolǵan ekonomı­kalyq jaǵ­daıǵa tikeleı baıla­nys­­­ty boldy. Júrgizilgen áleý­met­­tik-ekono­mıkalyq reforma­lar­dyń nátıjesinde jumys­syzdyq deńgeıi 2010 jyly 5,8%-ǵa tómendedi. Qoldanysqa engizilgen sátten bastap ótken alty jyl ishinde mindetti áleýmettik saqtandyrý táýelsiz Qazaq­standaǵy qazirgi zamanǵy halyqty áleýmettik qorǵaý júıesiniń mańyzdy jáne ajyramas bóligi bola bildi. Mindetti áleýmettik saqtandyrý engizilgennen bastap júıege qatysýshylar sany 2005 jylǵy 3,9 mln. adamnan 2011 jyldyń 1 qazanynda 6,1 mln. adamǵa artty.  Qazir­gi ýaqytta áleýmettik aýdarymdar tólengen mindetti áleý­mettik saqtandyrý júıesine qatysýshylardyń 98,4 %-nyń tabysy 10 tómengi jalaqynyń mólsherinde. Osylaısha, mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesimen jumys isteıtin halyqtyń barlyǵy derlik qamtylǵan. Mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesi engizilgen kúnnen bastap Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan tólengen áleýmettik tólemderdiń jalpy somasy 2011 jyldyń 1 qara­shasyna 190 mlrd.teńgeni qurady. Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory qyzmetiniń strategııalyq baǵyttary mindetti áleýmettik saqtan­dyrýdyń turaqtylyǵyna jetýdegi memlekettik maqsattar úshin teń­des­tirilgen sharalardy júrgizýge jáne áleýmettik saqtan­dyrýdyń jalpyǵa belgili álemdik bazalyq prınsıpterin eskere otyryp, qoldanylatyn resýrstardyń tıimdiligin artty­rýǵa baǵyttalǵan. Halyqaralyq áleýmettik qamsyzdandyrý assosıasııa­synyń zertteýleri ekonomıkanyń kezeńdik damýy kezindegi    áleý­mettik qamsyzdandyrý júıesiniń qanshalyqty mańyz­dy ekendigin dáleldep, onyń myqty jaqtaryn, sonymen qatar jekelegen jetispeýshilikterin de anyqtap berdi.  Álemdegi jumyssyz­dyq­tyń ósýi salyqtyq bazanyń qys­qarýyna áser etip, jár­demaqylardy tóleýge qosymsha shyǵyndardy qajet etti. Keıingi jyldary álemniń kóptegen elderinde áleýmet­tik shy­ǵyndar qysqarýda, al Qazaqstanda kerisinshe, áleý­mettik shyǵyndar únemi ulǵaıtylyp keledi. Prezıdent N.­Á.Nazar­baevtyń 2009-2011 jyldardaǵy joldaýlaryna sáıkes bıýdjet salasy qyzmet­kerle­riniń eńbekaqylary, áleýmettik jáne zeınetaqy tólemderi ósti. Osylaısha, áleýmettik qamsyz­dan­dy­rý júıesi daǵdarystyń áleý­met­­tik-ekonomıkalyq saldarla­rymen kúres­tiń mańyzdy quraly jáne ekonomıkalyq quldyraý kezeńindegi turaq­tandyrý tetigi retinde paıdalanyldy. Búginde, álemdegi barlyq halyqtyń materıaldyq ál-aýqa­tyna, ásirese, ekonomıkalyq ósimine qaýip tóndiretin jahan­dyq qar­jy­lyq daǵdarys kezindegi adamzattyń turaqty da­mýyndaǵy áleý­mettik qamsyzdandyrýdyń róline eshkim de kúmán keltire almaıdy. Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna jyl saıynǵy joldaýlary aıasynda qabyldanǵan áleýmettik-ekonomıkalyq baǵ­darlamalar masyldyqty boldyrmaıtyn, eń aldymen ataý­lylyqqa jáne tıimdilikke negizdelgen halyqtyń ál-aýqatyn  jaqsartýǵa jáne eldegi áleýmettik turaqtylyqty nyǵaıtýǵa, áleýmettik qorǵaý júıesin jetildirýge baǵyttalǵan. Almas QURMANOV, «Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory» AQ prezıdenti.