Qazir smartfonǵa úńilip, sondaǵy «páterimizge» kúnige bir márte bas suqpasaq júre almaıtyn boldyq. Ýaqyt kóshi, orta talaby... Durys shyǵar. Biraq ár jaqsy nárseniń óz shegi bar ekenin umytqanǵa uqsaımyz. Ashyqtyq pen jarııalylyq osy eken dep, jeke bas quqyǵyn taptap, adamı qundylyqtardy ysyryp qoıatyn boldyq. Márttik qaıda qaldy? Amanatqa adaldyq, qalamǵa ant, senimge sert degen ustanym tóńiregine uıysqan edik, qazir bul júrmeıdi. Jelidegi jazbalar adam psıhologııasyna qalaı áser etetini týraly bári biledi.
Tipti keı adamdar jeli unamasa, kirmeı-aq qoısyn deýi múmkin. Alaıda kez kelgen ıgilikti durys paıdalansań ǵana oń nátıje beretinin umyta bastaǵandaımyz. Tipti ozyq bilimniń ózin tárbıemen ushtastyryp, soǵan baılaǵanda ǵana tolymdy nátıje beretinin, odan basqasy apatqa ushyratatynyn ál-Farabı aıtty emes pe? Jelide radıkaldy, ultaralyq arazdyqty týdyratyn, adamzattyq quqyqtyq qundylyqtardy taptaıtyn, teris ıdeıalardy taratatyn arnaıy toptar men qaýymdastyqtar tym belsendi. Eń qaýiptisi, kóbine qoǵamda qyzý talqylanyp jatqan taqyryptardyń ózegin taýyp, «advokat» bola qalatyn sol top músheleri. Otbasy qundylyqtary, taǵylymdy tárbıe, tektilik taqyryptaryn qaýzap, zerttep júrgen janashyr azamattar bar. Ony joqqa shyǵarmaımyz. Alaıda el kóbine arzan ne «haıp» dúnıelerge den qoıady. Synasa da, boıyn úıretip aldy. «Dos» bolyp aldy. El biletin, qurmet tutatyn azamattardyń ózi keı jazbalarynda rýhanııatqa kelgende «ımmýnıteti» álsizdeý ekenin kórsetip jatady. Qaıǵyly, qasiretti oqıǵalardyń ózinde bar armany «selfı» jasap, jelige salý ǵana ekeni kórinedi. Bul ne sonda? Qaıdan kelgen «vırýs?» Kimnen juqqan «dert?».
Munyń bir ǵana jaýaby bar. Ol – sanany otarsyzdandyrý. Qanymyzǵa sińip, rýhymyzda siresip turǵan «tejegishten» arylý. Durysty durys, burysty burys dep qabyldaı bilý, aıta alý mádenıeti. Qoǵamdyq sana men mádenı orta qustyń qos qanatyndaı egiz uǵymdar. Osy ekeýiniń úndesýi, qatar damýy nátıjesinde ult retindegi talǵam bıiktigi paıda bolady. Osy talǵam kórsetkishinen áleýmettik jelidegi óz beınemizdi kórýge bolady. Ár adam qoǵamnyń múshesi deıtin bolsaq, onyń ishki mádenıeti, rýhanı kemeldigi men parasat-paıymy jelidegi jazbasynan baıqalady. О́resi men shyǵarmashylyq qabileti eki bastan anyqtalady. Al endi jeke kózqarastar shoǵyryn qoǵamdyq tobyr qalpyna salsaq, mádenı ortamyzdyń shynaıy bet-beınesin, aınasyn kóremiz. «Betiń qısyq bolsa, aınaǵa ókpeleme» degennen basqa aıtaryń qalmaıdy...
Eýropa elderinde áleýmettik jeliniń ishki erejeleri qatań saqtalady. Avtor jazbasynda artyq ketip, shekten shyǵyp jatsa artynsha jelidegi dostarynan keshirim surap, aǵynan jarylady.
Áleýmettik jeli rýhanı daǵdarysqa ákep soǵatyn birden-bir faktorǵa aınalýy múmkin degen qaýip te joq emes. Sarapshylar óz pikirin ysyryp qoıyp, ózgeniń jeteginde ketetin «álsiz» toptar osy jeliniń ónimi degendi jıi aıtady. Pikir negizsiz de emes. Jeli tutynýshylarynyń arasynda jamannyń parqy men jaqsynyń narqyn ajyrata almaı, adasyp jatqandar jetip artylady. Kóbine ońy men solyn tanı qoımaǵan jasóspirimder zııanyn tartady. Eger áleýmettik jeliniń qoǵamdyq mádenıetti qalyptastyrýdaǵy orny týraly aıtatyn bolsaq, bilim berý mekemeleri, aǵartý salasymen tikeleı aınalysatyn ınstıtýttar qyzmetiniń jaýapkershiligine kóp dúnıe baılanysty.
Qalaı bolǵanda da áleýmettik jeli aqparattyq ıdeologııanyń ajyramas bólshegine aınaldy. Osy platforma arqyly aqparat berýdiń jańa formasy paıda bola bastady. Árıne belgili bir paıdaly taqyryptardy qaýzap, qoǵamdyq talqylaýǵa salyp, sheshý joldaryn usynyp júrgen áleýmettik toptar da bar. Ár adamnyń ishki mádenıeti, tárbıe-tanymy ártúrli. Kórgen-bilgeni, kóńilge túıgeni, boıdaǵy «nári», bári ártúrli. Qoǵamdyq tárbıe ár adamnyń jeke mádenı kózqarasy negizinde qalyptasady. Olaı bolsa, ár adam jelidegi óz jazbasy arqyly mádenı ortany ne tazartyp, ne laılap jatyr deýge bolady. Áleýmettik jeli – rýhanı mádenıettiń jańa túrin túzip jatqan platforma. Al rýhanı mádenıet taqyryby osy ýaqytqa deıin óte názik, tym astarly hám taǵdyrly sıpatymen buzylmaı keldi. Sondyqtan jelidegi jazbamyzǵa abaı bolaıyq, aǵaıyn!
Qurmanáli QALMAHAN,
«Egemen Qazaqstan»
