Jetisýdyń jeti arnasynyń biri – kúrkirep aǵatyn Kóksý ózeni. Saǵasyn Labasy, Shaǵan taýlarynyń eteginen jınap, bir arnaǵa toǵyssa da arǵy negizin Jońǵar Alataýynyń muzdyqtarynan tartatyn asaý ózenniń ózi. Osy Kóksý etekke túsken saıyn taramdanyp, órgen qyz burymyndaı buralyp aǵady da, jaǵasyn mekendegen jurtqa nesibe bolyp buıyrady. Arna boıynda ornalasqan aýdannyń aty da – Kóksý.
О́zen jaǵalaı qonǵan eldiń negizgi kásibi jer tyrmalap egin egý, qyr jaılap mal ósirý bolyp otyr. Zamanynda Jetisýdyń dańqyn dúnıe júzine pash etken qant qyzylshasyn ósirýden kósh bastaǵan aýdan da osy bolatyn. Qazir dástúrli eńbek joly jalǵasyp, aýdan sharýalary tátti túbir egistigin jandandyryp otyr. Kóktemde 2 myń gektarǵa qant qyzylshasynyń tuqymy sebilgen eken. Bul byltyrǵyǵa qaraǵanda, ájeptáýir ósken kórsetkish. Aýdandaǵy qant zaýytynyń jumysy qaıta jandanyp, ónimdi satyp alý jolǵa qoıylǵaly beri sharýalardyń isi ońala túsken. Tátti túbir tanaptarynan jınalatyn ónimniń boljamdy mejesi osy kúzde 71 myń tonnadan asady deıdi mamandar. Buǵan dıqandar da senimdi.
Mysaly, aýdandaǵy «Keń dala» sharýa qojalyǵynyń basshysy Qalıbek Alpysbaev 160 gektar jerge qant qyzylshasynyń tuqymyn sepkenderin aıtady. О́nim jaman bolmaýy kerek. «Keń dala» qojalyǵy tek tátti túbir ósirýmen aınalyspaıdy eken. Jemis-jıdek, júgeri de ekken. 130 gektar alqapta soıa daqyly jaıqalyp tur. Ári osy qojalyq óńirdegi oza shaýyp shyqqan qojalyq retinde basqa da sharýalardyń isine kómek berip, ortalyqtandyrylǵan qyzmet kórsetý mindetin moınyna alypty.
2015 jyly «Keń dalanyń» bazasynda «Alan» servıstik-daıyndaý ortalyǵy qurylǵan bolatyn. Bul qant qyzylshasyn ósirýge arnalǵan 28 birlik tehnıkany satyp alýǵa múmkindik bergen. Qazir quny 141 mln teńge turatyn qajetti tehnıka eginjaılarda toqtaýsyz júrip, sharýalardyń qolyn uzartýda. Osynyń arqasynda «Alan» servıstik-daıyndaý ortalyǵy ótken jyly aýdandaǵy 10 sharýashylyqtyń jalpy kólemi 350 gektar bolatyn qant qyzylshasyn kútip-baptaýǵa kómektesip, jınap ta bergen. Al «Keń dala» qojalyǵyna seriktes retinde birikken 12 sharýa qojalyǵy bul tehnıkalardyń ıgiligin egin maýsymynyń basynan birge kórip otyr. Munan bólek «Keń dala» sharýashylyǵynyń bazasynda Zylıha Tamshybaeva atyndaǵy oqý ortalyǵy qurylǵan eken. Bul ortalyq dıqandardy túrli tehnologııalarǵa oqytyp, egistiktegi ozyq tájirıbelerdi jergilikti jerge taratý maqsatynda semınarlar ótkizýmen aınalysady.
«Keń dala» sharýa qojalyǵynyń basshysy Qalıbek Alpysbaev sóz arasynda byltyr qant qyzylshasynyń ár gektarynan 630 sentner taza ónim alǵanyn aıtyp qaldy. Bıyl bul kórsetkishti gektaryna 1000 sentnerge jetkizýdi oılap júr eken. Buǵan qajetti agrotehnıkalyq sharalar jasalǵan. Tátti túbirdiń túri jaqsy. Qazirdiń ózinde ár túptegi qyzylshanyń salmaǵy 2 kılodan aınalyp tur. Bul otandyq qant óndirisin damytýǵa bel sheshe kirisken elimiz úshin rekordtyq kórsetkish bolar edi. Tipti Keńes odaǵy tusynda qyzylsha tanabynan 1000 sentner ónim alǵan dıqan Sosıalıstik Eńbek Eri atanatyn.
Jalpy, otandyq naryqty jergilikti qant ónimderimen qamtamasyz etý jolynda Almaty oblysynda aıtarlyqtaı jumys jasalyp jatyr. Sol úshin de óńirdegi qant zaýyttaryn qaıta jańǵyrtýdan ótkizýge mol qarjy bólinip otyr. Osy Kóksý aýdanyndaǵy qant zaýytyna da modernızasııa sheńberinde 1 mlrd teńge qarjy jumsalýda. 2015 jyly bastaý alǵan jańǵyrtý jumystary qazir 80 prosentke aqtaldy dese bolǵandaı. Jańǵyrtýdan keıin joǵary tehnologııaly qural-jabdyqtardy qoldaný nátıjesinde zaýyt ár tonna shıkizattyń ónimdiligin 13,3 prosentke jetkizbek. Buǵan deıin ónimdilik kórsetkishi 10 prosentten aspaı kelgen eken. Munan bólek, «Kóksý» qant zaýytyn qaıta jańǵyrtý kezinde óndiristi tolyqtaı gazǵa qosý isine mańyz berilip otyr. Osyǵan deıin óndiriske myńdaǵan tonna mazýt otynyn paıdalanyp kelgen zaýyt endi tolyqtaı kógildir otyn tutynatyn bolady. Bul qun jaǵynan da, ekologııalyq talaptar turǵysynan da tıimdi eken.
– О́ńirdi gazdandyrý jeke úılerge ǵana emes, kásiporyndarǵa da úlken septigin tıgizip otyr. Kóksý aýdanyndaǵy qant zaýyty tabıǵı gazǵa kóshý arqyly shyǵynyn 20-25 prosentke tómendetýge qol jetkizedi, – degen bolatyn bul týrasynda oblys basshysy Amandyq Batalov.
Osy jerde Almaty qalasynan tartylǵan gaz jelisi qubyryna alǵashqy bolyp qosylǵan Kóksý aýdany ekenin aıta ketýge bolar. Bıylǵy mamyr aıynda Balpyq bı aýylyndaǵy gaz taratý júıesiniń qurylysy aıaqtalyp, 32 turǵyn úı tabıǵı otyn júıesine bir kúnde qosylǵan bolatyn. Qazir turǵyndar tarapynan kógildir otynǵa suranys joǵary. Aýdan boıynsha 2,2 shaqyrym orta qysymdy jer asty gaz qubyry jáne 6 shaqyrymnan artyq tómengi qysymdy gaz qubyryn tartý aıaqtaldy. Turǵyndar úshin kógildir otyn jelisine qosylý quny 320 myń teńge shamasynda eken.
Aýdanda qurylys jumystary da qyza túsken. Osy jyldyń alty aıy aralyǵyndaǵy qurylys qarqynynyń qarjylaı kólemi 2864 mln teńgeni qurapty. Nátıjesinde 1861 sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilmek.
– Oblystyq bıýdjetten berilgen transfertter esebinen Balpyq bı aýylynda 20 páterlik jalgerlik turǵyn úıdiń qurylysy bastalyp, jyl sońyna deıin aıaqtalady. Sonymen qatar 20 jáne 50 páterli jalgerlik turǵyn úılerdiń qurylysyn júrgizýge jáne jeke turǵyn úı qurylysy úshin ınjenerlik-kommýnıksııalyq jelileri qurylysynyń jobalyq-smetalyq qujattamasy daıyndalýda, – dedi bizge Kóksý aýdanynyń ákimi Almas Ádil.
Sondaı-aq jalǵa beriletin 60 jáne 20 páterlik turǵyn úı qurylysyn júrgizý josparlanyp otyr. Munyń syrtynda 40 bloktan turatyn taǵy bir turǵyn úıdiń qurylysyn bastaý úshin ınjenerlik ınfraqurylymdaryna jobalaý jasalýda. Demek, aýdanda turǵyn úıge degen suranys bar. Bul bir sebepten aýdannyń oblys ortalyǵyna jaqyn ornalasqandyǵynan da bolýy múmkin. Aýdanda azyq-túlik baǵasy arzan, úlken joldyń boıynda ornalasqandyqtan saýda-sattyq ta qyzyp tur.
Aıtpaqshy, Balpyq bı aýylyndaǵy «Karımov» sharýa qojalyǵy aýdanda birinshi bolyp jańa tehnologııamen sút óndirýdi bastapty. Memleket-jekemenshik áriptestigi negizinde ashylǵan taýarly-sút fermasynda 400 bas saýyn sıyr bar. Maldyń barlyǵy asyl tuqymdy, shetelden ákelingen. Fermadaǵy jumys tolyqtaı sıfrly júıede basqarylady. Saýyn sıyrlardyń jem-shóbin ýaqtyly berý men astyn tazalap, sýarýǵa deıingi áreket arnaıy júıede baqylanady. Al sıyrdy 4 robot saýyp, sútiniń quramyn anyqtap, tutynýǵa jiberýge daıyndaıdy. Qazir saýylyp turǵan 309 sıyrdan táýligine 10 myń tonnaǵa deıin sút jınalady eken.
Jalpy, Kóksý aýdanynda menshik túrine qaramastan, mal tuqymyn asyldandyrý jumystary jolǵa qoıylypty. Ásirese etti, sútti sıyr sanyn kóbeıtý úshin 269 bas asyl tuqymdy buqa satyp alyndy. Bul óz kezeginde et pen sút óndirýdegi tabys kepiline aınalýda. Qazir 156 fermerlik sharýashylyq iri qara etin daıyndaýmen aınalysady. Olardyń baǵymynda 10719 bas mal bar. Al aýdan boıynsha 4 aýyl sharýashylyǵy kooperatıvin qurý jumystary aıaqtalýǵa jaqyn. Agroónerkásip keshenin irilendirý jumystary negizinde aýdandaǵy 706 sharýa qojalyǵy bir týdyń astyna birikse, ónim óndirý artyp, eldiń turmysy tipten jaqsara túspeı me?
Qysqasy, adamnyń ómir súrýine qajetti mekenniń biri osy Kóksý aýdany desek qatelespespiz. Al esepti kezeńde aýdannyń aýyl-sharýashylyq salasy 4511 mln teńgeniń ónimin óndirse, shaǵyn kásipkerlik salasyndaǵy ónim men qyzmet kórsetý kólemi 1073 mln teńgege jetken. Jalpy, aýdandaǵy belsendi eńbek kúshi de osy eki salany qamtıdy. Onyń ishinde shaǵyn jáne orta kásipkerlikte 8817 adam jumys isteıdi eken. Endeshe ózen jaǵalaǵan eldiń eńbegi jemisti bola bermek.
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
