Mundaı sheshim qabyldaý resmılik, saıası astar men dıplomatııalyq árekettiń áseri emes, osynshalyqty uly tulǵany shynaıy, dál, adamı turǵyda qurmetteý dep esepteımin.
Shekspırdiń tilimen aıtqanda bul «súıispenshilikke súıispenshilik» sekildi. Ras, Aıtmatov О́zbekstandy da, Qazaqstandy da týǵan uly sekildi, shyn kóńilmen, sonda ómir súrgen halyqqa tán mádenıet pen tarıhqa qanyǵyp jaqsy kórdi. Biz qazaq jáne ózbek ultynyń mádenı-ǵylymı ıntellıgensııasy Shyńǵys Tóreqululyn qanshalyqty qurmet tutqanyn, óz kezeginde Aıtmatovtyń olardy da joǵary baǵalaǵanynyń kýási boldyq. Eń bastysy, ol uly órkenıetke tán osy bir rýhanı aýyzbirshiliktiń joıylmaýy úshin, ekonomıkalyq jáne saıası menmendiktiń keseline ushyramaý úshin, Túrkistannyń ótken tarıhy umytylmaýy úshin kóp eńbek sińirdi.
О́zbekstan prezıdenti buǵan deıin Aıtmatovtyń týǵanyna 90 jyl tolý mereıtoıyn memleket kóleminde atap ótý týraly jarlyq shyǵarǵanyn jazǵan bolatynbyz. Sol kezde bastan ótkergen sezimdi sózben aıtyp jetkizý qıyn. Mundaı sheshimniń quny joǵary. Sondaı-aq osyndaı qadamdar dál qazirgi dáýirde, ózara mádenı-ekonomıkalyq damýdyń ýaqytynda óte qajet. Keıde óńirimizde bolyp jatqan is-sharalar ortaq bolashaǵymyzǵa negizdelgen irgetastyń qalanyp jatqanyndaı áser qaldyrady. Biz nyǵaıyp kelemiz. Ortaq ata-babamyzdyń danalyǵyna, qaınar kózine, yntymaqtastyqtyń naǵyz bulaǵyna qol sozyp kelemiz.
Shyńǵys Tórequluly 2008 jyly Ortalyq Azııanyń zamanaýı ásem qalasy Astanaǵa saparlap qaıtqan bolatyn. О́kinishke qaraı, bul jazýshynyń sońǵy sapary eken. Eýropanyń dáldigi men Azııanyń danalyǵyn boıyna sińirgen tulǵa ári jazýshy úshin qazaqtardyń jańa elordasy óte unaǵanyn bilemiz. Shahar týraly jyly pikirin Aıtmatov maqtanyshpen jıi aıtyp turatyn.
Negizinde Shyńǵys Tórequluly qazaq mádenıetin, eldegi ulttyq rýhanııatty tereń ári keńinen túsingen jazýshy. «Borandy beket», «Jan pıda», «Kassandra tańbasy» eńbekteriniń avtory kóp jaqty tulǵa bolǵanyna qaramastan, bul onyń adamı jáne sýretker bolmysynyń ekinshi jaǵy edi. Onyń jazǵan eńbekterinde uly dalanyń alyby, Saryózek jazbalarynda kezdesetin qazaq halqynyń ańyzyna arqaý bolǵan Edigeniń beınesi kórinis tapty. Menińshe, Aıtmatov Qazaqstanda erekshe tanyldy. Al onyń qazaqtarǵa, Uly dala men bas aınaldyrar keńistikke umtylysy ishki sýretkerlik qajettiligi, keń-baıtaqqa, ǵaryshtyq deńgeıge, epıkalyq oılaýdyń jańa bir túrine qumarlyqtan týyndady.
Sonymen Qazaqstannyń jańa elordasynda Shyńǵys Aıtmatov atyndaǵy keń ári laıyqty kóshe paıda boldy. Shaharda Manas kóshesi bar ekenin esten shyǵarmaıyq. Sondaı-aq Almatyda da Manas atyndaǵy kóshe bar. Shyńǵys Tóreqululynyń 90 jyldyǵy Astanada sáýirde bastalyp, Aıtmatov atyndaǵy úlken forým ótti. Halyqaralyq Túrki akademııasy uıymdastyrǵan jıynda osy joldar avtorynyń «Aıtmatov. Imperııanyń sońǵy jazýshysy» atty qoǵamdyq jáne bıografııalyq zertteý kitaby tanystyryldy. Astanada jaryq kórgen osy kitap Máskeýde «Uly tulǵalar ómirinen» serııasy aıasynda qaıta basylyp shyqty. Al onyń túrikshe aýdarmasy jaqynda Ankarada oqyrmanǵa jol tartady. Qysqasha aıtqanda, qazaq-qyrǵyzdyń keremet dostyǵy jalǵasyn taýyp keledi.
Munyń astarynda saıasattyń yqpaly bar ma? Álbette. Áıtse de, joǵaryda aıtyp ótkenimdeı osy oqıǵalar – bizdiń ortaq túsinigimizdiń jarqyn kórinisi. Munda túısik, mádenı kodymyz, óńirlik qajettilikti túsinýimiz ortaǵa shyqty. Qazirgi ýaqytta, tarıh tarazysyna tartylǵan nárse kóp tusta, eń áýeli táýelsiz damý jolynda júrip túısigimiz ben geosaıası serpilisterdiń paıda bolýyn túsiný jáne mánin uǵyný ońaı.
Sóz sońynda Astana shahary týraly bir-eki aýyz aıta ketkendi jón kórdim. Astana – zamanaýı Qazaqstannyń qaryshtap damý qadamdary anyq kórinetin qala. Astana – Qazaqstannyń jańa sımvoly, jańadan ashylǵan kitap. Maǵan Almaty óte unaıdy, jıi baryp turamyn ári Bishkekten de alys emes. Biraq qazaqtardyń jańa elordasynyń arhıtektýrasynan eldiń saıası túısigi, arman-ańsary men órshil rýhynyń sıpaty sezilip turady.
Keıbir qazaqtar shaharǵa mıllıardtaǵan qarjy quıylǵanyna razy emes ekenin bilemin. Biraq bir kezderi Sankt-Peterbýrg salynyp jatqanda birqatar orystar qalanyń túpki mańyzyn túsinbeı, jek kórip ketken edi. Ásirese básekeles shahar paıda bolǵanyna máskeýlikter narazy boldy. Jyldar ótkennen keıin ǵana Pýshkın sekildi orystyń qaımaqtary Sankt-Peterbýrgten jańa qala kórip qana qoıǵan joq, sonymen qatar Reseıdiń Soltústik shuǵyladaǵy memlekettik strategııasynyń arhıtektýralyq tilin túsindi. Qazaqtar da osyndaı shahar salýdyń qajettigin, geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty elordany kóshirý danalyq ekenin baǵalaı biletinine senimdimin. Qazirdiń ózinde shahar qazaqtardyń diline, olardyń ulttyq túsinigine erekshe áser etip otyrǵany baıqalady.
Qaıyrly bolsyn, qurmetti qazaq baýyrlar!
Osmonakýn IBRAIMOV,
Qyrǵyzstan Ǵylym akademııasynyń múshesi, professor, Qyrǵyzstannyń burynǵy memlekettik hatshysy
