О́risti О́túken, kıeli Kerýlen. Mońǵolııa ekspedısııasynan túıgen oı

Uly Dalanyń ushy-qıyr­syz atyrabynda uly memleket­ter qurǵan babalardyń memle­ket­shildik sanasynyń qalyp­ta­sýynda qutty qonystardyń ró­li aıryqsha bolǵany belgili. Kók­tiń quty qonǵan, jahannyń jartysyna ámirin júrgizgen qu­diretti qaǵandar qarashasyna bere­keli meken, jaıly qonys izde­gen kezde Jeruıyq-Jıde­li­baısyn ańsaryn aldyńǵy qa­tarǵa shyǵarypty. Sóıtip este joq yqylym zamannan beri jat­tyń aıaǵyna taptatpaı­tyn, óz bas­taryn báıgege tikse de, ózgege bermeıtin kıeli me­kenderin saqtap kelipti. Son­­dyqtan Elba­sy­nyń «Bola­shaqqa baǵdar: rý­hanı jańǵyrý» baǵdarla­ma­lyq maqalasyn ult jadynda saq­talǵan osy ba­ıyrǵy uǵym­dar­dyń zamanaýı úlgide aıshyq­talýy dep ba­ǵamdaýǵa bolady.

 О́reli О́túkenniń ónegesi

Rýhanı jańǵyrý, bul – ótken tarıhymyz ben búgingi ómirimiz, baıan­dy bolashaǵymyzdyń úıle­simdi toǵysy. Bul toǵysý – tarıh, tulǵa jáne kıeli jer­diń jarasymy arqyly baıan­dy bolmaq. Bul turǵydan alǵanda kıeli jer epıkalyq sanada aı­shyqtalady, týǵan jer qany­myzdyń túıirshiginde, jany­myzdyń túkpirinde, tarıhı sanamyz ben tanym-túısigimizdiń tereń qatparynda qattalady. Sondyqtan tamyryn tereńge tartqan bizdiń dańqty tarıhymyzda kıeli jerler, qasterli ólkeler az bolmaǵan.

Tym kónede, túrkiniń kıeli mekenderine О́túken, Ergenqon, Jeruıyq, Jıdeli-Baısyn degendeı túrli ataýlar berilgenin baıqaımyz. Degenmen túrki jurty úshin О́túkenniń jóni bólek. О́ıtkeni bul meken túr­ki­ler úshin eldiktiń altyn besi­gi bolǵan. Kúltegin ja­zý­yn­da «Túrki qaǵany О́tú­­ken qoı­naýynda otyrsa, elde muń joq. О́túken qoı­naýyn­da otyr­sań, máńgi eldi­gińdi saq­taı­syń» deıtini shyn máninde О́túkenniń memle­ket­tilik tarıhynda orny erek­she bol­ǵanyn baıqatady. Bizdiń bul sózimizge taǵy bir dálel Tony­kók ja­zýynda saqtalypty. Abyz­dyń kúlli túrkilerge qara­ta aıt­­qan sózi bitik tasqa bylaı qa­shalǵan eken: «Kimde kim, birlik baıraǵyn kóterip, ata jaýǵa qarsy birlesip kúresemin dese О́túkenge kelsin!».

Árıne tarıhı О́túken aı­ma­ǵyn bárimiz jaqsy bilemiz. Bálkim, О́túken aımaǵyn geo­gra­fııalyq kartadan izdeýden góri, О́túken rýhynyń sanada jań­ǵyrýy mańyzdy shyǵar. О́ıt­keni О́túkennen bastaý ala­tyn Máńgilik el túgel túrki­niń búgingi urpaǵyn bekem baı­taǵynda baıraǵy bıik el etip, bolashaqqa bastap barady.

Túrki tarıhyn zerdelep júr­gen ǵalymdardyń basym kóp­shiligi О́túken alqabyn qazir­gi Mońǵolııanyń ortalyq aımaq­tary dep sanaıdy. Dáli­rek aıtqanda Hangaı jota­la­rynyń teriskeıindegi ormandy alqapty kıeli О́túken aımaǵy dep baǵalaıdy. Bul óńirdiń shyǵys jaǵynda Kenteı jotasy, soltústiginde Saıan taýlary, batysynda da Altaı taýlary jatyr. Tústiginde ataqty Gobı shóline qaraı ketetin alqaptar ornalasqan. Osy óńir­di kesip ótetin Orhon ózeni alqa­bynda túrki qaǵandary taq­qa otyrǵan. Túrki zamanynan jetken bádizder, balbal­dar men músin tastar, ǵuryp­tyq keshender osy jerde sho­ǵyr­lanǵan. Ha­lyq­aralyq Túrki aka­demııa­synyń (TWESCO) Moń­ǵolııadaǵy arheologııalyq qazba jumystarynyń bir baǵyty da atalǵan óńirlerdi qamtyǵan. Biz О́túken alqabynyń túrki ta­rıhyndaǵy ornyn bekemdeı túser, túrki jylnamasyna tyń aıǵaqtar qosar jádigerler taptyq.

TWESCO О́túken ólkesinde, Mońǵolııanyń Bulǵyn aımaǵy jerinde ornalasqan «Shıveet ýlaan» ǵuryptyq kesheninde Mońǵolııa Ulttyq ǵylym akademııasy Tarıh jáne arheologııa ınstıtýtymen birlesip 3 jyl qazba jumystaryn júr­gizip, bıyl aıaqtady. Shama­men El­teris Qutlyq qaǵan men To­ny­kók zamanynda turǵyzylǵan «Shı­veet ýlaan» kesheniniń orna­­lasqan jeri, syrtqy sıpaty týraly ǵalymdar bury­nnan bi­letin. Biraq onda arheo­lo­gııa­lyq qazba jumystary júr­gizil­megen bolatyn.

Keshendegi qazba jumystary kezinde kóptegen qundy artefakt tabyldy. Kóne túrki dá­ýirine tán bul ǵuryptyq ke­shen­niń erekshelikteri óte mol. Onda Táńirige qurbandyq sha­lyn­ǵan, ǵıbadattar jasalǵan. Túr­kilerdiń dúnıetanymynan ha­bardar etetin músinder, bá­diz­tastar, qoıtastar qoıylǵan. Biz kóshirmesin jasap, TWESCO mýzeıine qoıǵan túrki za­ma­nyndaǵy 60-qa jýyq taı­pa­nyń tańbasy qashalǵan, birlik­tiń belgisindeı eskertkish tas ta osy keshennen shyqty. Osy tusta tańbalaryn tasqa qa­shap, birliktiń belgisi retinde ur­paqqa qaldyryp otyrý saltyn qazaq halqynyń da saqtap kel­genin atap ótý kerek.

Qazir naqty turǵyzylǵan ýaqytyn anyqtaý baǵytynda jumystar atqarylyp jatyr. Keshenniń syrty qorshalyp, qor­ǵaýǵa alyndy. Bıikte orna­las­qan ǵuryptyq keshenniń erte zamanda órtenip ketkeni anyq­taldy.

Ǵımarattyń irgetasy segiz buryshty eken. Ol – túrki­ler­diń qasterli rámizi, kıeli jul­dyzy. Qazaqtyń «segiz qyrly, bir syrly» degen sózi so­dan shyqqan sııaqty. Áý basta «Qa­lybynda quty bar qasterli kisi», Abaısha aıtqanda «to­lyq adam» degen maǵyna berse kerek. Sonymen qatar ǵıma­rat­tyń bıiktigi 18 metr bolǵan. Bul «on segiz myń ǵalam»degen uǵym­ǵa saıa­dy. Iаǵnı túrki jur­ty zeń­gir kók­tegi quby­lys­tardy, juldyz­dardy erte zamanda-aq tanyp, ǵa­lam­nyń tylsymdaryna umty­la bil­ge­nin baıqaımyz. Tipti «segiz qyr­ly, bir syrly», «on segiz myń ǵalam» degen uǵym­dar Uly Dalaǵa ıslam dini kel­mes­ten buryn bizdiń bahadúr baba­lar qoldanǵan túsinik-paıym deýge bolady. Bul óz kezeginde dalalyq órkenıette, kóshpendiler áleminde mono­teıstik nanymnyń óte erte qalyptasqanyn baıqatady. Keshennen bádiz, músintas, onyń bólinip qalǵan basy, tuǵyrtas jáne úsh arystan músini tabyldy. Eki arystanǵa abadan jabysyp tur. Túrkiniń tanymynda arystan bıliktiń, kúsh-qaırattyń belgisi sanalady. Al bóritas – erkindiktiń, qoıtas – baılyqtyń, molshylyqtyń, qozy – berekeniń, ósip-ónýdiń sım­voly. Keshennen qozyly qoı, qoshqar beınesindegi tas músin­der de tabyldy.

TWESCO júrgizip jat­qan arheologııalyq qazba jumys­tary Táńirlik tanymnyń klas­sı­kalyq úlgidegi din ekendigine zattaı aıǵaqtar usynyp otyr.

Baǵzy zamandaǵy kópte­gen qaýymdar, mysaly kóne my­syrlyqtar, grekter men rımdikter, úndiler men parsylar, arabtar óz dáýirinde kóp qudaıǵa sıynyp, túrli put­qa tabynǵan qaýymdar bolsa, túrkiler bir Táńirige mo­ıynsunyp, jalǵyz Jaratýshyǵa jalbarynǵan. Bálkim sodan da shyǵar, túrkilerdiń ıslamdy qabyldaýy jeńil boldy. Este joq yqylym zamannan beri jalǵyz Jaratqandy – «Máńgi, Kók, Idı, Baıat, Chalab» sııaqty túrli sıpattarymen tanyp, qudiretti Táńirge tabynyp, o dúnıe men aqyretke ılanǵan, taǵdyrdyń da Táńiriden bolaryna sengen, paıǵambarǵa «ıalavach, elshi» sııaqty ataýlar bergen tekti túrkiler qurbandyq shalyp, kesene turǵyzyp qana qoımaı, arnaıy ǵıbadat oryndarynda qulshylyq etken. Biz zertteý júrgizip jatqan ǵu­ryp­tyq keshen – buǵan naqty dálel.

Kerýlen – kóne túrkiniń kıeli mekeni

Túrki akademııasy bu­dan bólek Mońǵolııanyń Ult­tyq mý­zeıimen birlesip, atalǵan Ken­teı aımaǵy jerinde arheo­lo­gııalyq qazba jumystaryn bastady. Delgerhan dep atalatyn jerde, Shyńǵys qaǵan­nyń týǵan ólkesi Kerýlen alqa­bynda qaǵannyń alǵashqy astanasy ornalasqan, ol jerde «Mońǵoldyń qupııa shejiresi» jazylǵan, Úgedeı, Kúıik handar taqqa otyrǵan. Mońǵol jurty úshin ol óńir «kıeli» meken bolǵandyqtan, bizdiń ekspedısııaǵa nazar aýdarýshylar az bolǵan joq.

Bir atap óter jaıt, Haıa­hý­dag jáne Gúnbúrd degen ke­shen­derde jasalǵan arheolo­gııa­lyq qazba Kenteı-Kerýlen aımaǵynyń túrki tarıhyna da tikeleı qatysy bar ólke eken­digin aıǵaqtady. Sol óńirdegi Haıahýdag degen jerden buryn ǵylymǵa múlde belgisiz bolyp kelgen, 30 sharshy metr aý­maqty quraıtyn kóne keshen topyraq astynan arshylyp alyndy. Jan-jaǵy topyraq qorǵanmen jáne aınalasy tereń ormen qorshalǵan keshende bóreneden jasalǵan, ústi qyshpen jabylǵan ǵıbadatxana bar ekeni anyqtaldy. Onyń syrtqy kórinisi Tonykók keshenine kóbirek uqsaıdy. Ordyń ishinen qysh qumyra, jylqynyń jáne qurbandyqqa shalynǵan maldardyń súıek­teri tabyldy. Eń basty olja­myz – osy ordan er adam men áıeldiń beınesi qashalǵan bádiz tastardyń tabylýy boldy. Er azamattyń músini búrkit qa­baqty, qyr muryndy, susty, sa­laly saqaly bar jaýynger kó­sem bolyp shyqty. Al áıel músini – basyna kóshpelilerdiń sho­shaq bórkin kıgen túrki arýy. Keshenderde áıel músininiń óte sırek kezdesetinin esker­sek, bul asa qundy jádiger boldy. Osylaısha buǵan deıin túr­kilerdiń tabany tı­megen dep kelgen Mońǵolııa­nyń sol­tústik-shyǵys tara­pyn­daǵy kıeli Kerýlen-Ken­teı aı­ma­ǵynyń da batyr baba­lary­­myzdyń qutty qonysy bolǵan­dyǵy aıqyndaldy.

Dúnıede tarıhty jasaýshy ulttar bolady, jazatyn ulttar bolady. Túrki jurty tarıhty jasaǵan, sonymen birge óz tarıhyn tasqa qashap jazǵan kemel el. Dańqty babalarymyz Máńgilik El arman-ańsaryn máńgi tasqa qashap qaldyrǵan, týǵan jerdiń ár tasyna qaharmandyq tarıhyn bádizdep jazyp, oıýmen ór­nektegen oıshyl ha­lyq. Baı­qaldan Balqanǵa, Kerýlen­nen Dýnaıǵa deıingi baıtaq qo­nystyń árbir tasy tańbalanyp, pasporttalǵan, ony kóziniń qarashyǵyndaı saqtaǵan babalar amanaty bizge ulasqan. Sonyń bir aıǵaǵy – qutty qonys, kıeli meken О́túken men Kerýlennen tabylyp jatqan tas músinder men bádiz tastar.

Mońǵolııa ulttyq mýzeıi­niń dırektory, tarıh ǵylym­darynyń doktory Dag­vaadorjıın Súhbaatar ke­shen­degi zertteý jumystaryna baıla­nysty «Kerýlen» jobasy – Ha­lyqaralyq Túrki akademııa­sy men Ulttyq mýzeıdiń birlesken keshendi ǵylymı baǵdarlamasy. Olaı bolatyny uly qaǵandardyń altyn besigi Hentaı aımaǵy Kerý­len alqabyndaǵy túrki dáýiri es­kertkishterine buryn-soń­dy arheologııalyq qazba ju­mys­tary júrgizile qoımaǵan tyń óńir. Bıylǵy jyly arheo­logııalyq qazba júrgizilgen, shamamen 6-8 ǵasyrǵa tıesili delingen kóne túrki ǵuryptyq keshen áýeli ǵylymǵa múlde belgisiz bolyp kelgen. 30 sharshy metr aýmaqty quraıtyn kóne keshen uzaq ǵasyrlar barysynda topyraqqa basylyp, qymtalyp qalǵan. Osy keshendi Halyqaralyq Túrki akademııasymen birlesip zertteýdi qolǵa alyp, túrki dáýiriniń jádigerin baıytatyn oljalarǵa tap boldyq», degen bolatyn. Al Mońǵolııa Ulttyq mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri, arheolog Chınbold Baıandelger: «Haıahýdag» kóne túrki kesheni áıgili Kerýlen darııasynyń soltústiginde uly handardy taqqa kótergen qasıetti alqapta ornalasqan. 2017 jyly Túrki akademııasy men mýzeı «Burhan Haldýnnan Ulytaýǵa deıin: tarıhı jadynyń jań­ǵyrýy» degen ekspedısııa jasap, ǵalymdarymyz Joshy kúm­bezine de zııarat jasady. Bıyl, mine, ǵuryptyq keshennen oljaly oraldyq. Bul jádigerler – kóne túrki tarıhı muralaryn tolyqtyra túsetin qymbat qazyna. Biz saqaly bar ja­ýynger kósem men shoshaq bórik kıgen áıel músinin taptyq. Jal­py keshenderden áıel adam músini az tabylady, sol sebepten bul asa sırek kezdesetin baǵa­ly jádiger boldy», dedi. Bir sózben aıtqanda, Kerý­lendegi «Haıahýdag» kesheninen tabylǵan Túrki arýynyń músini sensasııalyq jańalyq boldy. Sondaı-aq kóne túrki ǵuryptyq keshenderinde qurbandyqqa shalynǵannyń arasynda jyl­qy­nyń súıekteri molynan kez­de­sedi. Bul qazaqy tanymda saqtal­ǵan qurbandyqqa aıtuıaq, boz­qas­qa shalý dástúriniń tamy­ry­nyń túrki, ǵun dáýirine deıin kete­tindigin aıǵaqtasa kerek.

Biz buryn Mońǵolııadaǵy kóne túrki muralary týraly sóz etkende Orhon ózeni alqa­byndaǵy eskertkishterge aı­ryqsha nazar aýdaryp kel­sek, akademııanyń qazba jumys­­tarynan keıin Kerýlen alqa­bynyń da mańyzy arta tústi.

Kerýlen alqaby – qaǵandar qonystanǵan, uly handardyń mekeni. Shyńǵys qaǵannyń alǵashqy astanasy Avargyn balǵas qalasynyń orny da sol ózenniń alqabynda jatyr. Erterekte ol jer «Aýrag orda» dep te atalǵan eken. Baıqap qarasaq, «Arýaqty orda» degen sózge uqsaıdy. Uly Dala kóshpendileriniń birinen biri qabyldaǵan talaı uǵymdarynyń bar ekenin eskersek, «Aýrag orda» da sondaı ataýlardyń biri bolýy bek múmkin. Jazýshy Gabrıel Garsıa Markes «Adam men jerdi týystyryp turǵan arýaq» degen paıymyn beker aıtpaǵan bolar. Shynynda da ol ólkeni arýaqty emes dep qalaı aıtasyz?! Sebebi munda ǵundar dáýiri men kóktúrikterdiń de izderi saırap jatyr.

Bir sózben aıtqanda, «Ke­rýlen ekspedısııasy» kıeli óńirge túren salyp, qaǵandar me­keni shyǵystan batysqa qozǵalyp, Kún túbine jortqan bahadúr babalardyń atqa qonǵan qasterli aımaq ekeni anyqtaldy. Endeshe kıeli mekender arqyly tarlan tarıhymyzdy qaıta qaraıtyn ýaqyt kelgen tárizdi. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy da bizdi osyǵan úndeıdi.

Darhan QYDYRÁLI