Altaı – túrki áleminiń altyn besigi

Úsh jylda 19 myńnan astam artefakt tabyldy

О́skemen qalasyndaǵy Orta­lyq mádenıet úıinde ótken «Al­taı – túrki áleminiń altyn besigi» atty halyqaralyq ǵy­ly­mı-tájirıbelik konferensııa­da Shyǵys Qazaqstanda úsh jyl­ǵa sozyl­ǵan arheologııalyq qaz­ba ju­mys­­tarynyń alǵashqy qo­ry­­t­yn­dy­lary shyǵaryldy. Kon­­fe­ren­­sııanyń ashylýynda sóı­le­gen betashar sózinde ob­lys áki­mi Danıal Ahmetov Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bas­tamasymen qolǵa alynyp, iske asyry­lyp jatqan «Rýhanı jań­ǵyrý» memlekettik baǵdar­la­ma­sy hal­­qy­myzdyń baı má­de­nı m­ura­­syn tanýǵa jol ash­qan­yn,  baǵ­­dar­lama sheńberinde eli­miz­diń bilikti arheologteri Zeı­nolla Samashev, Ábdesh Tóleý­baev pen Karl Baı­paqov­tyń jetek­­­shi­­ligimen ob­lys aýma­ǵynda aýqym­dy jumys at­qa­ryl­­­­ǵanyn atap ótti. Aı­maq bas­­shy­­sy­nyń aıtýynsha, baǵ­dar­­la­ma iske asyrylǵan kezeń ishin­­de, ıaǵnı úsh jylda esim­deri elge tanymal arheologter Berel men Ele­ke sazy, Shilikti qor­ǵan­daryn­­da, son­daı-aq Ablaıkıt býdda ǵıbadat­hana­­syn­da qazba jumys­taryn júr­gizip,  jalpy sany 19 myńnan as­­tam kóne artefakt taýypty.

Halyqaralyq konferensııa­da sóz alǵan Prezıdent Ákim­shiligi Ishki saıasat bóliminiń meń­gerý­shisi Aıda Balaeva búginde «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­la­ma­synyń arqasynda tek qazaq ulty­nyń ǵana emes, túbi bir túr­ki jurt­­­­tarynyń tarıhı jáne máde­nı mura­syn saqtaý, nasıhat­taý ba­ǵy­­tyn­da júıeli jumys at­qa­­­ry­­lyp jat­qanyna toqtal­dy. «Shy­ǵys Qazaqstan obly­synda júr­­­gizilgen biregeı arheolo­gııa­­lyq qazba jumystary bary­synda tabylǵan baǵa jetpes mol mura ata-babalarymyzdyń tur­mys-salty, ádet-ǵurpy, máde­nıeti, dúnıetanymy, nanym-seni­mi týra­ly bilimimizdi tereń­detýge múm­kindik beredi. Biz osy bas­tal­­ǵan isti odan ári jalǵas­ty­ryp, ózge túrkitildes eldermen ara­­­daǵy qarym-qatynastardy nyǵaı­­ta berýimiz qajet. Qazaq Altaıy­nan tabylǵan bul kóne mura­lar tarıh salasynda sensasııa jasap, tól mádenıetimizdi baıy­ta túskeni anyq. Desek te ar­heo­­log­terimizdiń aldynda áli de atqarylar ushan-teńiz jumys tur. Jýyrda Ystyqkól jaǵasynda ótken Túrki keńesiniń VI sammıtinde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev or­taq tarıhymyzdy túrkitildes el­der­diń birlese zertteýi, memleket­ter arasynda muraǵattyq aqpa­rat almasý jóninde utymdy usy­nys­tar aıtyp, ony ózge árip­tes­teri qyzý qoldaǵan bolatyn. Sol sebepti bul iske shetel­dik ǵalym­d­ardyń jan-jaqty at­sa­lys­qany abzal», dedi Aıda Balaeva. 

О́skemende Arheologııa mýzeıi boı kóteredi

Mádenıet jáne sport mı­nıstr­liginiń jaýapty hatshysy Qýatjan Ýálıev «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasynyń «Kıeli Qazaqstan» jobasy aıasyn­da res­pýb­lıka deńgeıinde 100 oryn­nyń jáne jergilikti deń­­geıde 456 orynnyń tańda­lyp alyn­ǵanyn, sol 100 oryn­nyń 13-i, al jergilikti mańyz­daǵy kıeli oryn­­dardyń 26-sy Shyǵys Qazaq­standa ekendigin atap kórsetti. Sonymen qatar elimizdiń qundy muralaryn dáripteý baǵytynda óńirde atqarylyp jatqan ju­mystarǵa kóńili tolatynyn jet­ki­zip, osy úshin oblys ákimi Danıal Ahmetovke alǵysyn bil­dirip, «Rýhanı jańǵyrý» tósbe­l­gisin tabys etti.  

Basqosýda «TÚRKSOI» ha­lyq­­ara­lyq uıymynyń bas hat­­shy­sy Dúısen Qaseıinov pen aka­d­emık Ǵarıfolla Esim ha­lyq­ara­­lyq konferensııanyń ma­ńyzy men máni jaıynda óz oı­laryn ortaǵa saldy. Konferen­sııa barysynda kezinde shetelden kelgen arheologter qundy baıandamalar jasady.  Chehııalyq Pavel Fle­gon­tov ǵundar men túrki­ler­diń gene­tıkalyq týystyǵy, ger­manııa­lyq Anton Goncharov qola dáýirin­degi Asqaraly keni­shi­niń erek­shel­ikteri, túrkııa­­lyq Emre Sevınch qorymdardaǵy jar­tas sýretter, fransııalyq Mark-Olıver Perý býdda dini­niń Altaıǵa jetýi týraly jeke zert­teý­lerimen bólisti. Shara kezinde óńir­de taǵy da qazba jumystaryn jalǵas­tyrý úshin 2019-2021 jyldardy qamtı­tyn baǵdarlamanyń ekinshi kezeńi jasalatyny, О́s­ke­men­degi oblystyq tarıhı-ólke­­ta­ný mýzeıinde qazba mura­la­ryn túbe­geıli ǵylymı zertteý­men shu­ǵy­ldanatyn zamanaýı zert­­hana qurylyp, Arheologııa mýzeıi sa­ly­natyny jaıynda da aıtyldy.

О́skemende ótken «Altaı – túr­ki áleminiń altyn besigi» at­ty ha­lyq­aralyq ǵylymı-táji­rı­belik konferensııasynan ke­ıin Prezıdent Ákimshiligi Ishki saıa­sat bóliminiń meńgerýshisi Aıda Balaeva bastaǵan márte­beli meımandar oblystyq tarı­hı-ólketaný mýzeıin aralap, on­daǵy qundy jádigerlermen tanysty. Munda kelýshiler naza­ryna oblystyń arheolo­gııa salasynda úsh jyl boıy júr­gizilgen ǵylymı-zert­teý jumystarynyń keı­bir nátıjeleri usynyldy. Máse­len, «Ata-babalarymyz­dyń al­tyny» dep atalatyn zalda eks­­pozısııaǵa Shilikti, Berel, Eleke sazy qorymdarynyń, so­ny­men qatar Ablaıkıt ǵıba­da­t­­hanasynyń ornynan olja­lanǵan eksponattar qoıylypty. Osy rette Tarbaǵataı aýdany­nyń Eleke sazy jaılaýyn­daǵy qazba jumystary kezin­de tabylǵan jádigerlerge de toqtalǵan oryndy. Birneshe aıǵa jalǵas­qan izdestirý jumystary ná­tı­jesinde Eleke sazynan to­nal­­maı saqtalǵan  «Altyn adam» tabylǵan-dy. Qonaq­­tarǵa osy qundy jádiger jaıyn­da keńinen baıandaldy. О́z keze­­gin­­de óńir bas­shysy Danıal Ah­me­tov saq han­zadasynyń súıe­g­in res­tav­ra­­sııalaý jumys­tary­na min­­detti túrde qarjylaı qol­daý kór­setiletinin, aldaǵy jyly ob­lys kólemindegi qazba jumys­tary budan da aýqymdy bolatynyn jetkizdi.

«Shilikti mádenıeti» uǵymyn engizýimiz qajet

Tamyrly tarıhymyz ben qun­­­dy mu­ra­larymyzdy ulyqtaý maq­­satynda dástúrli túrde ót­ki­zilip kele jatqan mańyzdy jıyn bastalmas buryn alys-ja­qynnan at arytyp kelgen qonaq­tar oblys ortalyǵyndaǵy «Úlbi» mádenıet saraıynda «Altyn adam» degen taqyryppen qoıyl­ǵan shaǵyn kórmeni tamashalady. Bul jerde Zaısan aýdanyndaǵy Shilikti jazyǵynan «Altyn adam» tapqan arheolog Ábdesh Tóleýbaev konferensııa qonaqtaryna qundy jádigerdiń jań­ǵyrtylǵan kóshir­mesin kór­setip, onyń erek­­she­likterin áńgi­­melep berdi. «Bul «Altyn adam­nyń» boıyn­da birde-bir detal oıdan qu­ras­­ty­­ryl­­maǵan. Bar­lyq altyn bu­ıym­dar qazba ju­mys­tary kezin­de tabyldy. Eýrazııa keńis­tigin­de Shilik­tiniń «altyn adamynan» kóne elı­tar­lyq qorym joq. Shilik­ti­niń altyny – quıma altyn. Munymen jasy boıynsha she­n­dese alatyn kóne altyn tek Tyva jerinde tabylǵan. Onyń ózi Shiliktiden jetken jurnaq deýge bolady. Berel, Pazyryq qorymdary da, Qarqaraly men Araldan tabylǵan qorymdar da, Jetisýdyń Besshatyry men Esik qorǵany da osy Shilikti má­de­nıetiniń jemisi. Osyny es­kere otyryp, Eýrazııa tarıhy­na «Shilikti mádenıeti» degen uǵym engizýimiz qajet. Bul «Altyn adamnyń» alǵashqy kóshir­mesi Ulttyq mýzeıge qo­ıyl­ǵan. My­naý odan da jetildi­ril­gen túri.  Dál osyndaı taǵy bir kó­shirme Alakóldegi mýzeıge qo­­ıy­la­dy. Osy eki kóshirmeni Shyǵys Qazaq­stan oblysy óz bıýd­­­jeti­ne ja­satty», deıdi arheolog.

Budan keıin meımandarǵa Berel men Ablaıkıtten tabylǵan jádigerler tanystyrylyp, ob­lys­tyq týrızm jáne syrtqy baı­lanystar basqarmasynyń basshysy Jasulan Sársebaev «Rýhanı jańǵyrý» jáne «Kıe­li Qazaqstan» baǵdarlamalary aıa­synda óńirde júzege asyrylyp jatqan týrıstik jobalar týraly jan-jaqty maǵlumat berdi. Onyń aıtýynsha, qundy mura­larymyzdy jas urpaqqa nasıhattaý maqsatynda mektepke deıingi balalarǵa Shyǵys Qazaq­stannyń kıeli oryndary týraly ańyz-áńgimeler jınaǵy quras­tyrylyp, oqýshylarǵa arnal­ǵan týrıstik marshrýttar daıyn­dalypty. Bıyl  jazda aımaqtyń 2500 oqýshysy Jıde­baı, Shilikti sekildi óńirdiń kıeli jerlerin aralady. Al eresekterge arnalǵan 20 týrıstik baǵyt ashyldy. J.Sársebaev sonymen qatar «Tarıhı jol» dep atalatyn mobıldik júkteme ázir­lengenin, bul júktemede 20 týrıs­tik oryn týraly barlyq aq­parat berilgenin, osyndaı ju­mys­tardyń arqasynda óńirde týrıs­ter sany eselep artyp kele jat­qanyn, 2015 jyly bir ǵana Berel qorymyna 1,5 myń adam kelse, byltyr bul kórsetkish 10 myń­ǵa jetkenin tilge tıek etti.

Týrıstik áleýet týraly áńgi­me­ni ári qaraı órbitken oblys ákimi Danıal Ahmetov Alakól­diń jaǵalaýy keleshekte Túr­kııan­yń jaǵajaılarymen báse­kege túse alatynyn aıtty. «Biz Alakól­diń sýyn zertteý úshin segiz núktesinen synamalar al­dyq. Zertteý nátıjesi bizdi tań­ǵal­­dyr­dy. Alakóldiń sýy túgel shı­pa­ly eken. Ondaǵy rodon mól­­sheri emdik qasıetke ıe. Endi tek adam­darǵa jaılylyq uıym­da­s­tyrý ǵana qaldy. Bul boıynsha da qyrýar sharýa tyndyryldy. Áli de kóp jumys isteımiz. Keler jyly Alakólge bir mıllıon týrıst tartsaq dep otyrmyz. Oǵan tolyq múmkindik bar», dedi óńir basshysy. 

Azamat QASYM,

«Egemen Qazaqstan»

Shyǵys Qazaqstan oblysy