1990 jyldardyń orta sheninde, jańa jyl qarsańynda merekelik aqqaınardy kópirtip ashyp, birin-biri quttyqtaǵaly otyrǵan jurt qapyda qalǵan-dy. Qapyda qalǵanymyz ánsheıin sóz, áıtpese dál sol jyly kópqabatty úılerdiń páterlerindegi qazannyń betine qaımyjyqtaı muz turyp, ábden sýyq soryp silelerin qatyryp edi. Sodan beri halyq Arqa qysynyń aıaýdy bilmeıtindigin jadylaryna toqyǵan. Sońǵy jyldary bul qıyndyq umytylyp keledi.
Qazir oblys boıynsha 663 bý qazandyǵynyń 85 prosenti qys maýsymyna daıyn. Ásirese, bilim, densaýlyq saqtaý nysandaryna aldyńǵy kezekte kóńil bólindi. Áıtse de, daıyndyqty shıratatyn tustardyń bar ekendigin ekpin túsirip aıta ketýge tıispiz. Máselen, 41,1 shaqyrym sýmen qamtamasyz etý júıesiniń nebary 68 prosenti ǵana jóndeýden ótkizilipti. Ázirge 1127 myń tonna kómir jetkizildi, bul eki aılyq qordyń 56 prosenti ǵana. Arshaly, Býrabaı, Egindikól, Esil, Atbasar, Zerendi, Sandyqtaý aýdandaryndaǵy jóndeý jumystarynyń qarqyny baıaý. Bul aýdandardaǵy kórsetkish oblystyq deńgeıden kóp tómen.
Oblys boıynsha debıtorlyq qaryz 1 342,4 mıllıon teńgege jetken. Onyń 501,2 mıllıon teńgesi – jylýdyń, 397 mıllıon teńgesi – sýdyń qaryzy. О́tken jylǵy jylý berý maýsymynyń sońyndaǵy qordalanyp qalǵan qaryz kólemimen salystyrǵanda debıtorlyq qaryz 1 183,9 mıllıon teńgege qysqardy. Sóz arasynda eń kóp debıtorlyq bereshek oblys ortalyǵy men Stepnıak qalasynda, sondaı-aq Atbasar, Býrabaı, Selınograd aýdandarynda qordalanyp qalǵanyn qadap aıtýǵa tıispiz. «Kókshetaý Jylý», «Kókshetaý sý arnasy», «Shýchınsk Termo-Tranzıt», «Atbasar sý» tárizdi kommýnaldyq kásiporyndardyń da kredıtorlyq qaryzy bastan asyp jatyr. Shyndyǵynda bul bir jylda ǵana jınaqtalǵan dúnıe emes, jyldar boıy jalǵasyp jatqan bereshek.
Oblys ortalyǵyn jylýmen qamtamasyz etip otyrǵan «Kókshetaý Jylý» kásipornynda jylý nysandaryn jóndeý jumystary áli de jalǵasýda. Soltústik óńirde qystyń erte túsetindigin esten shyǵarmaý qajet. Qazir barlyq jumystyń 66 prosenti ǵana oryndalǵan. Bir qaraǵanda, jóndeý jumystaryna bólingen qarjy kólemi de az emes. Oblystyq bıýdjetten 1,3 mıllıard teńge qarajat bólingen bolatyn. Qalaı bolǵan kúnde de qarjydan tapshylyq kórip otyrǵan joq. Máselen, kómir satyp alýǵa 321,4 mıllıon teńge, al mazýt alýǵa 108,8 mıllıon teńge qarastyrylǵan bolatyn. Solaı bola tura jalpy jumystyń 82 prosenti ǵana oryndaldy. Jylý berý maýsymy bastalǵansha 6 energetıkalyq qazandyq, 5 týrbogenerator, 1 sý ysytatyn qazandyqty jóndep úlgerý qajet. Al búginge deıin 5 týrbogenerator men 1 qazandyq agregaty ǵana jóndelgen.
Oblystaǵy bilim nysandarynyń jylý berý maýsymyna daıyndyǵy 89 prosent qana. Osy salaǵa 123441 tonna kómir, 535 tonna mazýt qajet ekendigin eskerseńiz, qalyptasyp otyrǵan jaǵdaı belgili bolady.
О́ńirdiń turǵyndary úshin aldyn ala jasalǵan esepke sáıkes, 662 myń tonna kómir qajet. Áıtse de onyń 189 myń tonnasy ǵana tasymaldanypty. Bul arada «Qazaqstan temir joly» Ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamy tasymaldaý qunyn 10 prosentke kóbeıtip otyrǵandyǵyn aıta ketý kerek. Munyń ózi áýpirimdep kún kórip otyrǵan zeınetkerler úshin birshama salmaq. Qazir bir tonna kómirdiń ortasha baǵasy sortyna qaraı 12-14 myń teńge kóleminde.
Baǵany suranystyń anyqtaıtyny belgili. Máselen, jaqsy janady degen Shubarkól kómiriniń bir tonnasy 15 myń teńgeden 17 myń teńgege deıin ósip otyr, sapasy sál tómendeý Maıkóbeniń kómiri 12-15 myń teńge deńgeıinde.
Jóndeý jumystary jantalasa júrgizilip jatqanymen, oblys ortalyǵyn jylýmen qamtý áli de alańdatarlyq deńgeıde. Qapysyz qamdaný úshin ýaqyt jetkilikti edi. Endi bar jumysty az ýaqyttyń ishinde eńsermeı bolmas. Saryarqanyń saqyldaǵan sary aıazy sebep-saldaryńdy qulaǵyna ile qoımaıdy ǵoı.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy
