«Alash týy astynda» derekti fılminiń alǵashqy kórsetilimi 100 jyl buryn ótken osy dataǵa úılestirilip otyr. Fılmdi túsirý toby Alash qaıratkerleriniń izimen Semeıdiń Alash qalasy atalǵan aýmaǵynda, Máskeýdegi Kreml, Sankt-Peterbýrgtegi Dýma otyrystary ótken Tavrııa saraıynda, Smolnyıda, Sankt-Peterbýrg, Qazan ýnıversıtetterinde, Ýfadaǵy Memlekettik Májilis ótken burynǵy «Sibir» qonaqúıinde túsirý jumystaryn júrgizgen.
– Fılm Reseıdiń tórt qalasynda túsirildi. Osyndaı iri qalalarda túsirilim jumystaryn júrgizý ońaı emes ekenin kıno salasynda júrgen azamattar jaqsy biledi. Kremlde, buryńǵy Smolnyıda, buryńǵy Dýma otyrǵan Tavrııa saraıynda túsirilim júrgizý úshin arnaıy akkredıtasııa alý kerek. Tipti ruqsat alý úshin keıde bir jyldaı ýaqyt ketedi eken. Alaıda, Qazaqstannyń Reseıdegi elshisi Imanǵalı Tasmaǵambetov pen elshiliktiń baspasóz hatshysy Janar Kolbachaeva bizge úlken qoldaý kórsetti. Osy oraıda fılmniń túsirý toby Qazaqstannyń Reseıdegi elshiligine alǵys bildiredi, – deıdi fılmniń ssenarıı avtory Bolat Múrsálim.
Jobanyń bas ǵylymı keńesshisi, belgili tarıhshy Mámbet Qoıgeldiniń sózinshe, atalǵan týyndy Alash qozǵalysy taqyrybynda saýatty túsirilgen eń alǵashqy konseptýaldy fılm.
Kózi qaraqty kórermen kópten kútken tanymdyq týyndy úsh bólimnen turady. «Oıan, qazaq!» atty alǵashqy bólimde Alash qozǵalysynyń qalyptasý kezeńi, jádıdtik aǵym men batys mádenıetiniń yqpaly, qazaq baspasóziniń bastaýlary, Dýma jumysyna aralasý, 1916 jylǵy kóteriliske kózqaras máseleleriniń túıtkildi tustary aıtylady.
Ekinshi bólim «Jarııalanbaǵan avtonomııa» dep atalady. Bul bólimde 1917-1920 jyldardaǵy Alashorda úkimetiniń qyzmeti tereńinen qamtylǵan. Alash qaıratkerleri táýelsizdikti emes, nege avtonomııany tańdady? Alash áskeri qalaı jasaqtaldy? Alash avtonomııasy jarııalandy ma, joq pa? Á.Bókeıhan men M.Shoqaı Ýfadaǵy Memlekettik májiliste ult-azattyq kúres múddesin qalaı qorǵady? Ekinshi bólim osy sıpattaǵy saýaldarǵa jaýap izdeıdi.
«Qaterli ótkel» dep atalatyn úshinshi bólim – 1920 jylǵy qazaq shekarasyn anyqtaýmen bastalatyn Alash qaıratkerleriniń Keńestik dáýirdegi kúresine arnalǵan. Bul bólimde Goloshekınniń qyrǵyny, Stalındik repressııa jyldaryndaǵy Alash taǵdyry naqty derektermen kórsetilgen.
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
