– Gúlfar Májıtqyzy, ótken jaz aılarynda bolashaqta qabyldanýy tıis latyn qazaq álipbıiniń emle erejelerin saralaý maqsatynda, sizder kóptegen oblystardy aralap aprobasııalyq zertteý júrgizip, qarapaıym halyqtyń oı-pikirin bildińizder. Kózdegen maqsattaryńyz oryndaldy ma, qandaı nátıjege qol jetkizdińizder, osyǵan toqtalyp ótseńiz?
– Álipbı aýystyrý degenimiz – asa úlken buqaralyq rýhanı reforma. Sondyqtan bul máselede halyq tarapynan túrli pikirler, usynystar bolýy zańdy. Ásirese, jańa emle erejeni saralaýda qoǵamdyq pikiri óte mańyzdy. Osyǵan baılanysty Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy maýsym-shilde aılarynda jańa emle erejeleriniń jobasyna saraptama jasaý úshin Kókshetaý, Qaraǵandy, Qyzylorda, О́skemen, Semeı, Aqtóbe, Astana, Almaty qalalarynda aprobasııalyq (synama-saýalnama) jumystar uıymdastyryp, qazirgi qoldanystaǵy emle máseleleri saýalnama túrinde qoǵamnyń talqysyna salyndy.
Bul aýqymdy is-sharany tikeleı óz qadaǵalýymen iske asyryp, onyń óte joǵary deńgeıde ótýine muryndyq bolǵan Tileshov Erbol Erdembekulynyń eńbegin erekshe atap ótý kerek. Saýalnamanyń nátıjesin shyǵaryp, sandyq ári sapalyq taldaý júrgizýde Sapına Sabıra Minátaıqyzy, tiltanymdyq taldaý júrgizýde Fazyljanova Anar Muratqyzy, Kúderınova Quralaı Bımoldaqyzy, sondaı-aq halyq arasyna synama jumystaryn ótkizý barysynda Habıeva Almagúl Altaıqyzy, Seıtbekova Aınur Atashbekqyzy, Jaılaýova Saltanat Qamzaqyzy, Seısenbek Nurjan Bıjomartuly syndy t.b. jas mamandar óz biliktilikterin tanytyp, úlken úles qosty.
Qazirgi emle jobasyndaǵy negizgi kúrdeli máseleler saýalnama mátininde kórsetilip, qoǵam talqysyna salyndy. Synama jumysyna baılanysty: «Saýalnama júrgizý qur áýreshilik, kırıl jazý júıesine úırenip, sanalary sonda qalyp qalǵan jurttan emlege qatysty nátıje shyqpaıdy» degenge saıatyn pikir aıtqandar da boldy. Alaıda ózim baryp ótkizgen aprobasııalarda jańa emlege beı-jaı, salǵyrt qarap: «Meniń sanamda tek kırıl jazýy, ony ózgerte almaımyn», - dep otyrǵan halyqty kórmedim. Kerisinshe, Merýert Baıǵara, Gúljaınar Súleımenova, Rýslan Ospan syndy jýrnalısterdiń, Ádilet, Syrtqy ister, Qarjy, Qorǵanys, Bilim jáne Ǵylym, Mádenıet jáne Sport mınıstrligi qyzmetkerleriniń shynaıy janashyrlyqpen shyryldaǵan usynystaryna kýá bolyp qaıttym. Synamaǵa qatysýshylar álipbıdiń kemshilikteri men qıyndyqtaryn, ony jóndeýdiń joldaryn qyzý talqylap, emle erejesin jasaýshylar úshin asa qajetti usynys-pikirler jazyp, ózderiniń táýelsiz kózqarastaryn bildirdi. Halyq y (y) men ý (ý), ı men i tańbalaryna ózgertý engizýdi, sh (sh) jáne s (s), h (h), h (h) áripteri qatar keletin sózder oqylym men jazylymda qıyndyq týdyratyndyqtan, sh dybysyna dıgraf emes, jeke tańba arnaýdy, ý dybysyna u tańbasyn berýdi surap otyr. Sondaı-aq keıinnen q-men tańbalanyp júrgen raqmet, raqat, dastarqan tárizdi sózderdi qaıtadan h-men jazýdy, g-men tańbalanyp júrgen qyrgúıek, shegara, kógónis sózderin k-men jazýdy qyzý talqyǵa saldy. Bul oraıda synamaǵa qatysýshylar ol sózderdi q, g tańbasymen emes, burynǵydaı h, k tańbasymen jazýdy talap etip otyr. Halyq tarapynan aıtylǵan bul usynys-pikirler álipbıge ózgeris endirý qajettiligin jáne emle erejelerin qoǵam pikirimen sanasa otyryp, asa uqyptylyqpen bekitý kerektigin aıqyn ańǵartty. Sonymen qatar, aprobasııa nátıjesi jańa emlede qazirgi jazý júıesindegideı bosań normanyń (qyrkúıek te durys, qyrgúıek te durys, ǵafý da durys, ǵapý da durys t.b.) múlde bolmaý kerektigin, halyqtyń sanasynda berik ornyqqan bazalyq normalardy qaıta-qaıta ózgerte bermeý qajettiligin kórsetip otyr. Emle men orfografııalyq sózdikke 4-5 jyl saıyn ózgeris engize bermeı, úkimet tarapynan bir-aq ret bekitilýi shart ekenin de aprobasııa naqty aıqyndap berip otyr.
– Túsinikti. Deıturǵanmen qazirgi tańda Elbasy maquldap, qol qoıǵan jańa latyn qazaq álipbıinde e, s, ıý, ıa, sh, ë, , áripteri joq. Biraq osy áriptermen jazylǵan shet tildenengen sózderdi tańbalaýǵa qatysty qoǵam pikiri qandaı eken?
– «Kırıl jazýyna úırengen adamdar shettildik sózderdi orys orfografııasymen tańbalaýǵa qumar, sondyqtan aprobasııa nátıjesine súıenýdiń qajeti joq» degenge saıatyn pikirler aıtylyp jatyr. Alaıda, kerisinshe, saýalnamaǵa qatysýshylar shettildik sózderdiń quramyndaǵy e, s, ıý, ıa, sh, ë, , áripteriniń ornyna qandaı tańbalardy qoldaný qolaıly ekendigin naqtylap berdi. Máselen s árpin jalǵyz s-men (konstıtýsııa), ıý árpin ıý tirkesimen emes, kóp jaǵdaıda, tek ý tańbasymen (parashýt) berýdi, basqa áripterge qatysty da osy sııaqty tujyrymdaryn usyndy. Árıne, shettildik sózderdi orys tiliniń orfografııasy boıynsha jazý úshin álipbıge enbeı qalǵan 8 tańbany (e, s, ıý, ıa, sh, ë, , ) izdeýshiler de, túpnusqa tildiń (aǵylshyn, t.b.) zańdylyǵymen jazýdy kózdeıtinder de, syndyryp jazǵandy durys dep tanıtyndar da boldy. Shettildik sózderdi tilimizdiń aıtylym normasyna baǵyndyrý kerek dep, orys orfoepııasyna salyp syndyrýdy usynǵandar da kezdesti (kanstıtýtsıa, kámpúıter t.b.). Biraq shettili sózderiniń jazylymyn orys orfoepııasymen qalyptastyrý durys emes. Kerisinshe, orys orfoepııasymen aıtýdy da doǵarý kerek. Biraq bizdiń qoǵam konstıtýsııa, kompıýter t.b. sózderdi dál osylaı aıtýdy uıat dep esepteıdi. Al jańa emle boıynsha kompıýter sózin latyn álipbıimen kompýter (aıtylymy kampýter), prodıýser sózin rrodýser (aıtylymy pradýser) dep tańbalaımyz. Orys orfoepııasynan arylýdyń qandaı joly bar? Máselen belgili jýrnalıst Ǵalym Boqashtyń ustanymy bul máseleni sheship berýde eleýli qyzmet atqarady. Jýrnalıstiń «Jahan jańalyqtary» habarynda olımpıada, proporsııa, polısıa t.b. kóptegen shettildik sózderdi osylaısha aıtý úrdisi orys orfoepııasynan bas tartýǵa septigin tıgizeri sózsiz. Endigi másele jańa emle erejeleri bekigennen keıin, ásirese, tele-radıo júrgizýshileri, tanymal jýrnalıster tarapynan osy úrdis óz jalǵasyn tapsa, halyqtyń sanasyndaǵy «olaı aıtsaq el kúledi, oryssha bilmeıdi dep oılaıdy» degen pikir joıylar edi.
– Sonymen uzyn sózdiń qysqasy sizder aprobasııanyń nátıjelerine súıenip, qandaı qorytyndy shyǵardyńyzdar, ekinshiden, emle erejelerge qatysty aıtylǵan qoǵamdyq pikir-usynystar eskerile me?
– Árıne, halyq talap etip otyrǵan birqatar máseleler, ásirese álipbı tańbalaryna qatysty usynystar mindetti túrde eskeriledi. Emle erejeleri jobasy dál qazir elimizdegi barlyq JOO-nyń qazaq tili kafedralaryna, jekelegen ǵalymdarǵa taratyldy. Qyrkúıek aıynyń ortasyna deıin emlege qatysty usynys-pikirler jınaqtalyp, sońǵy qorytyndy shyǵarylady. Qorytyndynyń nátıjeleri joǵaryǵa usynylady. Bul úrdistiń barlyǵy Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń atqarýshy dırektory Tileshov Erbol Erdembekulynyń tikeleı baqylaýymen júzege asyp jatyr. Emle erejeleri qazaq jazýynyń ǵylymı ortologııalyq negizin qalaǵan akademık Rábıǵa Syzdyq apamyzdyń keńesshiligimen, jazý teorııasynyń mamandary, orfograf-ǵalymdar N.Ýálı, Á.Júnisbek, Z.Bazarbaeva, A.Aldash, B.Momynova, sondaı-aq tildiń ár salasynyń belgili zertteýshilerinen qurylǵan Orfografııalyq toptyń músheleri daıyndady. Halyq maquldaǵan, sarapshylar durys dep tanyǵan sońǵy Emle erejesi resmı túrde bekitilgen soń, ortologııalyq quraldar (anyqtaǵysh, orfografııalyq sózdik, t.b.) jasaý isi qolǵa alynbaq.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
