Bizdegi kásiporyndar álemdik qatynastar talabyna tipten de sáıkes kelmeıtin. Kásiporyndarymyzdyń barlyǵy derlik biz ótkeli turǵan dúnıejúzilik naryqtyń talabyna shydaıtyn birde-bir ónim shyǵara almaǵandyqtan, keıin ketken edi. Bizdiń enshimizge naryq talaptaryna jaýap bere almaıtyn temir jol, avtomobıl joldary, energııa júıeleri men qubyr jelileri tıdi, ahýaly ábden nasharlaǵan aýyl sharýashylyǵy muraǵa qaldy. Búkil zańnamalarymyz Keńes Odaǵy zańnamalarynyń kóshirmesi edi, bul bir ortalyqtan basqarylyp bólinetin, teńgermeshilik saıasatqa negizdelgen bolatyn. Eń bastysy, jańa zamannyń talaptaryna saı, jańa jaǵdaıda ne isteý kerek ekenin biletin adamdardy tárbıeleý qajettigi shuǵyl túrde aldymyzdan shyqty. Qazir osy istiń bári jańartyldy, júıelendi jáne júzege asyryldy. Is júzinde bárin de jańadan bastaýǵa týra kelgen sát týdy.
Qysqa merzim ishinde elimiz tarıhı úsh mindetti júzege asyrdy: táýelsiz memleket qura aldyq, josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa kóshtik jáne totalıtarızm qursaýyndaǵy elden teń quqyqty demokratııalyq elge aınaldyq.
Ekonomıka – saıasattyń da, mádenıettiń de negizi. Ekonomıka memlekettiń, qoǵamnyń, árbir naqty adam men onyń otbasy ómiriniń negizi. О́ıtkeni ekonomıkamen baılanysty emes sala joq, qaı másele bolsyn sheshimi ekonomıkaǵa táýeldi. Ony sheshý úshin elde qýatty, osy máselelerdi sheshýge qabiletti ekonomıka qurylmasa, eń bıik qundylyqtar sanaıtyn – erkindik pen demokratııa, halyq ıgiligi degen qubylystyń ózi bos sózge aınalady.
Búginde Qazaqstan barlyq ekonomıkalyq kórsetkish boıynsha TMD elderi ishinde is júzinde kósh bastaýshylar tobynda keledi. Buǵan jetý úshin talaı tar jol, taıǵaq keshýden óttik. Inflıasııa da, jappaı jumyssyzdyq ta, ónerkásip oryndarynyń turalaýy da, dúken sóreleriniń typ-tıpyl kórinisteri de boldy. Bank júıesiniń kembaǵaldyǵy saýdany tuqyrtyp, olarǵa tólem tapsyrmalaryn oryndaý múmkin bolmaýǵa aınaldy.
Táýelsizdik kezeńindegi Qazaqstan ekonomıkasynyń damýyn úsh kezeńge bólip qarastyrýǵa bolady: I kezeń – 1991-1995 jyldar, II kezeń – 1996-2000 jyldar, III kezeń – 2001 jyldan búginge deıin. Alǵashqy eki kezeńde ekonomıkamyzdyń jaǵdaıy túbegeıli ózgerdi. Bul kezeńde biz Otanymyzdyń shańyraǵyn kóterip, ordasyn tiktik, qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa kiristik, ekonomıkamyzdy naryq jolyna baǵyttadyq. Keshegi qıyndyqty halqymyz umyta bastady. Qazaqstan álemdegi eń qarqyndy órkendeý ústindegi ekonomıkanyń birine ıe boldy. Aldyńǵy qatarly elder senimdi ekonomıkalyq, saıası áriptes sanaıtyn boldy.
«Toq adamdy toıyndyrý qıyn» deıtin halyq danalyǵy bar. Toıynǵan saıyn táýbeshildik, qıyndyqpen jetken jetistigimizdi qorǵaý men jetildirý ońaı emes. Ár el táýelsizdigi men bostandyǵyn eń basty baılyǵy dep esepteıdi. Halyq úshin Otannyń azattyǵynan qymbat eshteńe joq. Osy táýelsizdigimiz úshin ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy kúresti, qan tókti. Azattyq úshin aıqasqan babalar keń-baıtaq ólkeni bizge máńgilik muraǵa qaldyrdy. Biz osy úshin de babalarymyzdyń aldynda ózimizdi máńgilik qaryzdar sezinýge tıispiz. Ańsap kútken azattyq bizdiń urpaqtyń enshisine buıyrdy. Bul bir jaǵynan ólsheýsiz baqyt, ekinshi jaǵynan óte úlken jaýapkershilik.
О́ıtkeni táýelsizdikke qol jetkizgennen góri, ony ustap qalý áldeqaıda qıyn. Bul álem keńistiginde ǵumyr keshken talaı halyqtyń basynan ótken tarıhı shyndyq. О́zara alaýyzdyq pen jan-jaqqa tartqan berekesizdik talaı eldiń taǵdyryn qurdymǵa jibergen. Biz qazirgideı asa jaýapty kezeńde, jandanýdyń jaýapty tusynda el men jerdiń tutastyǵyn, ultymyzdyń birligin, Otanymyzdyń abyroıy men mártebesin birlese oılastyrýymyz kerek. Saıasattyń san taraý soqpaǵyna sarsylyp túsken talaı eldiń sansyrap qalǵan kezderin de kórip otyrmyz. Sondyqtan bizge bilik pen aqyldyń, yntymaq pen bilimniń, dostyq pen birliktiń aýadaı qajet ekenin bilemiz. Búgingi álemdik damýdyń qarqyny óte úlken, oǵan ilesý qaı memleket úshin de ońaı emes. Al órkenıet keńistiginen ornyńdy tabý odan da qıyn. Bul úshin bıik mádenıet kerek. Bıik mádenıetti kúshti ulttar ǵana jasaı alady. Al kúshti ult bolý úshin eń aldymen ishki birlik, uıymshyldyq, tatýlyq kerek.
Tarıhı asa qysqa merzim ishinde elimizde eń shuǵyl ekonomıkalyq, áleýmettik, quqyqtyq jáne saıası reformalar júzege asty. Elbasy da, halyq ta birte-birte ózgerdi, paıymy men dúnıetanymyn ózderi ózgertti. Osylaı biz eshkimniń de aıryqsha aqyl aıtýy men dáris berýinsiz-aq ómirdiń ózinen sabaq alyp, óz eńbegimiz óz ıgiligimizdiń kilti ekenine kóz jetkizdik, memleket tek bizdiń umtylystarymyzǵa qoldaý týǵyzyp, járdem kórsetip tursa, óziniń mindetin aqtaǵany ekenin túsindik.
Prezıdent 2001 jyly 16 jeltoqsanda jasaǵan baıandamasynda «О́z erekshelikterimizdi eskermeı, shet elderdiń tájirıbesin bas-kózsiz kóshirýge umtylǵan kezderimiz de joq emes. Sonyń saldarynan zardabyn kúlli qoǵamymyz sezingen irkilisterge de uryndyq. Degenmen, biz qaýipti árdaıym jiti ańdap, óz jaýapkershiligimizdi sezine bildik, mine, munyń ózi bizdiń shydap shyǵýymyzǵa múmkindik berdi» dep qatelikter men kemshilikter bolǵanyn, biraq olar ýystan shyǵyp keterlik baqylaýsyzdyqqa bastamaǵanyn ashyq aıta bildi.
Qazaqstan qazir álem tanyǵan, álem syılaıtyn elge aınaldy. Oǵan jetý joly ońaı emes. Zorlyqpen moıyndatatyn, eriksiz kóndiretin Shyńǵyshan men Napoleonnyń zamany kelmeske ketken. Bul zaman bilektiń kúshin emes, bilim men birliktiń kúshin moıyndaıtyn zaman. Bul zamanda álem ekonomıkalyq jaǵynan myqty, ishki tutastyǵy berik, aýyzbirshiligi kúshti memlekettermen ǵana sanasady. Elimizdi syılasa, demek sol talaptarǵa saı bolyp qalyptasyp jatqanymyz. Bul ári maqtanysh, ári úlken jaýapkershilik júkteıdi. Osynyń bári – táýelsizdiktiń arqasy. Táýelsiz Qazaqstan damýynyń durys jolyn tańdap, Abaı aıtqandaı «aqyryn júrip, anyq basqannyń», el bolyp birigip berekeli jumys atqarǵannyń nátıjesi. Elimizdiń tarıhyndaǵy aqtańdaqtar birtindep zerttelip, tarıhymyzdyń qazynasyna usynylýda. Endi, meniń oıymsha, osy sońǵy, egemendik tarıhyn da tereńdep zertteıtin ýaqyt jetken sııaqty.
Jańa tarıhymyzdyń saıası, áleýmettik-rýhanı baǵyty Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty men Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń kitaphanasynda keńinen zerttelip keledi. Endigi jerde memlekettiń úsh ustyny bolyp sanalatyn ekonomıka, áleýmettik qorǵaý men rýhanııattyń ekonomıka baǵytyn júıeli zertteýge kóshýge tıispiz. Naq osy baǵyt Ulttyq kongrestiń ǵylymı baǵyttarynyń birine aınalsa deımin.
Baıqaýymsha, táýelsizdik tusyndaǵy tarıh Almatydaǵy Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty men Astanadaǵy Memlekettik tarıh ınstıtýty, elimizdiń 59 joǵary oqý oryndaryndaǵy Qazaqstan tarıhy kafedralary, sonymen qatar jańadan 4 memlekettik, 9 aksıonerlik jáne 9 jeke joǵary oqý oryndarynda Qazaqstan tarıhy kafedralary bolǵanyna qaramastan, ulttyq ekonomıkamyzdyń damý satylary jaıynda kitaphanalardaǵy eńbekterdi súzip ótkenimizde, jańa tarıhty taldaıtyn tushymdy eńbekterdiń óte azdyǵyn baıqaımyz. Qazir qoǵamymyz jazba basylymdarmen qatar, áleýmettik jelini de aqtarystyryp, keregin izdeıdi. Bul oraıda da maqtanarlyq eshteńe tappadyq. Bar tapqanymyz alǵash ret 1996 jyly Almatydaǵy «Ekonomıka» baspasynan shyqqan, táýelsizdikke deıingi tarıhty zerdelegen Kúlásh Ábilqyzy Berdenovanyń «Ekonomıcheskaıa ıstorııa Kazahstana: ýchebnoe posobıe» atty kólemdi eńbegi ǵana. Sosyn tarıhshy Juldyzbek Abylhojınniń 1997 jyly shyqqan «Ocherkı sosıalno-ekonomıcheskoı ıstorıı Kazahstana. HH vek» atty ǵylymı eńbegi bar eken. Osyny qazirgi tarıhshylarymyz HHI ǵasyr dep nege ári qaraı jalǵastyrmasqa, áleýmettik-ekonomıkalyq tarıhty bilý qoǵamdyq suranystan týyndap turǵan joq pa?..
О́kinishke qaraı tarıh ǵylymymen aınalysatyn eki ınstıtýtymyzda – Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty men Memleket tarıhy ınstıtýtynda Qazaqstannyń ekonomıkalyq damýyna arnalǵan qurylym joq. Bul ınstıtýtta áleýmettik-ekonomıkalyq zertteýler júrgizetin K.Ilıasovanyń ǵylymı jetekshiligimen alty jylda «Ulttyq ekonomıka – arhıv qorlarynda», «Qazaqstannyń arnaıy ekonomıkalyq aımaqtary – arhıv qujattarynda», «Astana – jańa qala» atty úsh taqyryptyq táp-táýir jınaqtar shyqqan.
Osy jobalarǵa sáıkes bólimniń ataýy da «Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý tarıhy» dep ózgertilgen eken, biraq ekonomıkalyq tarıhty jazatyn mamandary tapshy. Bizdiń oıymyzsha, eki ınstıtýtta da ekonomıkanyń túrli salalaryn jeke-jeke zertteıtin arnaýly qyzmetkerler bolýy tıis. Ádette tarıhshylardyń eńbekteri naqtylyqqa negizdelgen, kópsózdilikten ada, bolashaqta Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldary el ekonomıkasynyń qandaı jolmen, qalaısha damyǵanyn tarıhı turǵydan naqty kórsetip turar edi. Zertteýler Qazaqstannyń álemdik ekonomıkada alatyn ornyn, basym salalar boıynsha úles salmaǵyn, prosenttik kórsetkishin kórsetkeni jón.
Ekonomıst ǵalymdarda Qazaqstan ekonomıkasynyń qalyptasý satylary men damý úrdisterin taldaıtyn birqatar eńbekter bary ras. Degenmen ekonomıkalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda da júıeli túrde, salalar men baǵyttardy keń kólemde taldaý jasaǵan eńbekter az. Onyń sebebi joǵaryda aıtylǵan granttar túrli jobalar boıynsha naqty bekitiledi de, sol saıysta jeńiske jetkender ǵana óz eńbekterin usynady. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń burynǵy tóraǵasy B.Ábdirásilov: «2018-2020 jyldary júzege asyrylatyn jobalar ekonomıka, óndiris jáne áleýmettik sala sektorlarynyń is júzindegi naqty qajettilikterine baǵyttalǵan. Bıyl granttyq jobalardyń nátıjeliligine joǵary talaptar qoıylyp otyr», dep atap ótkenimen, bul jobalar ishinde ekonomıkalyq taldamalarǵa qatysty eshteńe joq eken.
Tarıhshylardyń ekonomıka salasyn zertteýi tıis ekendigin bosqa kóterip otyrǵan joqpyz. Tarıhshylar qazirgi tarıhty áleýmettendirýge bet bursa, óndirisshilerdiń, qurylysshylardyń, astanalyqtardyń, aımaqtardyń osy jyldar ishindegi ómir tarıhyn arhıv qujattarymen jazsa, jańa tarıhty da umyttyryp almasaq degen oımen, ulttyq kongress aldaǵy ýaqytta mynadaı taqyryptaǵy jobalardy basshylyqqa alsa degen oı bar jáne osy baǵytta ımpaktfaktor jýrnaldaryna maqalalar daıarlasa, jumystyń nátıjesi de kóriner edi. Naryqqa kóshý, jekeshelendirý, ulttyq valıýta, strategııalar men baǵdarlamalar, aýyl sharýashylyǵy, jańa ekonomıkalyq ınstıtýttar, Astanany kóshirýdiń ekonomıkalyq aspektileri, astanalyq sosıým jáne eldiń damýyna áseri, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar jáne «jasyl ekonomıka» sııaqty taqyryptar qamtylsa deımiz.
2014 jyldyń basynda «Máńgilik El» ıdeıasy jarııalandy. Bul – Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq ıdeıasynan kelgen túıin-tujyrym. Máńgilik El – otandastardyń biregeı tarıhı maqsaty men qaharmandyq urany. Atalǵan ıdeıa Qazaq eliniń ǵasyrlar boıy armandaǵan maqsaty ǵana emes, táýelsizdik jolyndaǵy janqııarlyq eńbegi men tynymsyz shyǵarmashylyǵynyń nátıjeleri arqyly qol jetken asý.
Búginde Qazaqstannyń Máńgilik El ekenin búkil álem moıyndady. Biz armandardy aqıqatqa aınaldyrdyq. Táýelsizdikpen birge halqymyz máńgilik murattaryna qol jetkizýde. Endeshe, Qazaq Eliniń ulttyq ıdeıasy – «Máńgilik Eldi» kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtaý – máńgi muratymyz!
Myrzageldi KEMEL,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor
