2011

2010 jyldyń sońynda, dálirek aıtsaq, jel­toq­san aıynda Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yn­ty­maqtastyq uıymyna bir jyl boıǵy tór­aǵa­lyǵy­nyń jemisti qorytyndysy retinde Saryar­qa tórin­de boı kótergen egemen eldiń jańa el­or­da­sy – Astana qalasynda 56 eldiń memleket jáne úkimetteri basshylarynyń qatysýymen EQYU Sam­mıtin ta­bysty ótkizgen jáne uzaq ýaqyttar bo­ıyna bas­qosý­dyń reti kelmeı júrgen osy al­qa­ly jıynnyń 11 jyldan soń ótýine muryndyq bo­lyp, sonymen birge Astana deklarasııasynyń qa­byldanýyna da qol jetkizgen táýelsiz Qazaqstan memleketi 2011 jyl­dyń tabaldyryǵyn úlken abyroımen attady. Sóz joq, bul irgesin jańadan tiktep, qa­byr­ǵasyn endi ǵana qataıta bastaǵan jas memleket úshin orasan zor jeńis edi. Bul pikirdi tómendegi myna bir dáıektermen-aq dáleldeýge bolady. Reseı Federasııasynyń prezıdenti Dmıtrıı Medvedev atalǵan sammıtte sóılegen sózinde «Bú­gin­gi sammıt – EQYU keńistiginiń shyǵys aı­ma­ǵyn­da birinshi ret ótip otyrǵan forým... Qazaq­stan tóraǵalyǵynyń qýatty is-áreketteri, saıası kúsh-jigeri jalpyeýropalyq úderisterge jańasha serpin berdi...» dese, Túrkııa prezıdenti Abdýlla Gúl «Men Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵaly­ǵy­nyń mindetin atqarý barysyndaǵy Prezıdent Nazarbaevtyń rólin aıryqsha atap ótkim keledi. Búgingi sammıt Ortalyq Azııanyń Uıymnyń bo­la­shaǵyn anyqtaýda belsendi ról atqarýǵa daıyn ekendiginiń bir kórinisi» dep atap kórsetti. Al Eýropalyq odaqtyń prezıdenti Herman van Rompeı óz oıyn «Men Prezıdent Nazarbaevty EQYU-daǵy kóshbasshylyǵy úshin quttyqtaǵym keledi. EQYU-nyń Ortalyq Azııada ótip otyrǵan birinshi sammıti – aıta qalarlyqtaı oqıǵa. Biz úshin Qa­zaq­stan dástúrdi jalǵastyrý men ózgeristerdiń sım­voly bolyp otyr...», degen sózderimen jetkizdi. Tarıh enshisine kóshken jyldy osyndaı aı­tý­ly da aıshyqty saıası oqıǵalarmen túıindegen Qazaq elin jańa bastalǵan 2011 jylda da dúbirli jańalyqtar, mańyzdy mindetter kútip turǵan bolatyn. Olardyń alǵashqysy – elimizdiń eki iri megapolısteri – Astana men Almaty qalalarynda osy jyldyń aqpan aıynda ótken VII Qysqy Azııa oıyndary edi. Degenmen, Qazaqstan shejiresinde eleýli oryn alatyn osynaý oqıǵaǵa toqtalmas buryn sál sheginis jasaýǵa týra kelip tur. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2010 jyldyń 24 jeltoqsany kúngi sanynda «Biz qýatty Qazaqstan úshin Elbasymen birgemiz!» atty materıal ja­rııa­landy. Osy maqalada О́skemende elimizdiń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń óki­let­tigin 2020 jylǵy jeltoqsanǵa deıin uzartý maq­satynda búkilhalyqtyq referendým ótkizý jóninde respýblıkalyq yntaly toptyń jıyny bolyp ót­ken­digi týraly habarlandy. Osy jıynǵa elimizdiń 16 óńirinen jınalǵan 800 adam­nyń arasynda belgili aqyn jáne qoǵam qaıratkeri Oljas Súleımenov, «Halyq Qaharmany», aýǵan so­ǵysynyń ardageri Ba­qyt­jan Ertaev, Parlament depýtattary Natalıa Gellert, Rozaqul Hal­muradov, Anatolıı Bashmakov, «Egemen Qazaq­stan» respýblıkalyq gazeti» aksıonerlik qo­ǵamy­nyń prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov jáne bas­qa da respýblıkaǵa keńinen tanymal adamdar bol­dy. Shyǵystan boı kórsetken osy bastama Qa­zaq­stan halqy tarapynan keń qoldaý taýyp, Elba­sy­nyń ókilettigin uzartýǵa ún qosqan hattar legi gazet redaksııasyna 2011 jyldyń qańtar aıyn­da da tolassyz kelip jatty. Aqyry 15 qańtarda Parlament palatalarynyń birlesken otyrysy ótip, onda Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń prezıdenttik óki­let­tigin uzartýǵa múmkindik bere alatyn ózger­tý­ler men tolyqtyrýlardy Konstıtýsııaǵa engizý týraly zań qabyldaý týraly másele kún tártibine qoıyldy. Aıta ketý kerek, Parlament sál bury­ny­raq Elba­sy­na osyndaı usynyspen shyqqan bo­latyn. Biraq El­basy bul usynysty qabyldamady. Degenmen, Par­lament Konstıtýsııanyń 91-ba­by­nyń 1-tar­maǵyna sáıkes palatalardyń árqaı­sy­syn­daǵy depýtat­tar­dyń jal­py sanynyń besten tórti daýys berý ar­qyly Ata Zańǵa ózgertý engizý týraly zańdy qa­byl­daı alatyn edi. Is júzinde solaı boldy da. Parlament óziniń osy ókilettigin tolyq paıdalanyp «Qa­zaqstan Res­pýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgeris engizý týraly» zańdy qa­byldady. 17 qańtar kúni Mem­leket basshysy atal­ǵan zańnyń Konstıtýsııaǵa sáı­kestigin qaraý jónin­de Konstıtýsııalyq Keńeske óti­nish berip, ol ótinish qabyl alyndy. Bir aıdan astam ýaqytqa so­zylǵan osy máseleniń toqeterin aqy­ry Prezı­dent­tiń ózi aıtty. Memleket basshysy Qa­zaq­­stan hal­qyna Úndeý joldap, onda búkil­ha­lyq­tyq re­fe­ren­dýmǵa qatysty óziniń kózqarasyn ashyq málimdedi. «Men búkilhalyqtyq senim bildirgeni úshin barsha qazaqstandyqtarǵa shynaıy rızashy­ly­ǵym­dy bildiremin... Bul – ekonomıkalyq damý jáne elimizdi áleýmettik jańǵyrtýdaǵy baǵda­ry­myzǵa búkilhalyqtyq qýatty qoldaý men senimniń aıǵaǵy. Men úshin halqymnyń qaltqysyz qol­daýy­nan artyq bıik baǵa bolmaıdy... Bir jaǵy­nan, men saılaýshylardyń basym kópshiligin qu­raı­tyn búkilhalyqtyq bastamany keri qaıtara almaımyn. Máseleniń ekinshi qyry, men Elbasy jáne Konstıtýsııanyń kepili retinde bolashaq saıa­satkerlerge jańylys baǵyt silteıtin iske jol bere almaımyn», dep atap kórsetildi Úndeýde. Osylardy aıta kelip, Memleket basshysy óz óki­lettiginiń eki jylǵa qysqaratynyna qara­mas­tan, merziminen buryn Prezıdent saılaýyn ótkizý týraly usynys engizetinin jetkizdi. Osylaısha, 2010 jyldyń sońynda qazaqstan­dyq­tardyń basym kópshiliginiń qoldaý bildirýimen kún tártibine shyǵarylǵan máselege, ıaǵnı Búkil­ha­lyqtyq referendým ótkizý isine 2011 jyl­dyń aq­panynda núkte qoıylyp, ol jańa sıp­atqa ıe boldy. 2011 jyldyń 4 aqpany kúni Qa­zaqstan Respýb­lı­ka­synyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Qa­zaqstan Respýblıkasy Prezı­denti­niń kezekten tys saılaýyn taǵaıyndaý tý­ra­ly» Jarlyǵy shyq­ty. Deı tursaq ta, ár nárseni retimen baıandaý úshin bul áńgimeniń jalǵasyn keıinge shegere otyryp, jyl basynda bolǵan oqıǵalarǵa qaıta oralýǵa týra kelip otyr. Ol – Prezıdenttiń jyl saıynǵy dástúrli Qa­zaq­stan halqyna Joldaýy. 2011 jylǵy qańtar aıynyń 28-i kúni jasalǵan Joldaý Qazaqstannyń qol jetkizgen tabystarǵa toqmeıilsip turyp qalmaıtynyn, ózi belgilegen damý baǵytymen alǵa qaraı qaryshty qadam basa berýge nıetti ekenin taǵy da kórsetip berdi. «Bizdiń baǵdarlamalarymyzdyń basty maqsaty – halyqtyń ál-aýqatyn nyǵaıtý» dep atap kór­setil­di qujatta. Osy turǵyda Memleket basshysy Úki­metke 2011 jyldyń 1 mamyryna deıin jumyspen qamtýdyń jańa strategııasyn turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtý jáne halyq­ty sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý baǵ­dar­la­ma­laryn ázirleýdi tapsyrdy. Alǵa oza otyryp aıta ketý kerek, búginde Prezıdent tapsyrmasyna oraı «Jumyspen qamtý-2020», «2011-2020 jyl­dar­ǵa arnalǵan turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shy­lyǵyn jańǵyrtý», sol sııaqty «Aqbulaq» baǵ­darlamalary qabyldanyp, jumys isteýde. 2011 jyldyń ózinde «Jumyspen qamtý-2020» baǵdar­la­masy boıynsha ózin-ózi jumyspen qamtıtyn­dar­­dy, jumyssyzdardy jáne az qamtamasyz etil­­gen halyqty oqytý jáne olardyń eńbekke or­nalasýyna jaǵdaı jasaý úshin 14,6 mıllıard teńge qarjy bólinip otyr. Al respýblıkalyq bıýd­jetten aýyldaǵy kásipkerlikti damytýǵa – 5,3 mıllıard teńge, eńbek resýrstarynyń jumyl­ǵysh­­tyǵyn arttyrýǵa 18,2 mıllıard teńge, sol sııaqty, jumys izdep ózge jerlerge qonys aý­da­rý­shylarǵa turǵyn úı salýǵa nemese arendalyq tur­ǵyn úı alýlaryna 11,5 mıllıard teńge qaras­ty­ryldy. Barlyǵy osy atalǵan baǵ­­darlamany júze­ge asyrý úshin 2011 jylǵa bıýdjetten 40,2 mıllıard teńge qarjy bólinip otyr. «Aqbulaq» baǵ­dar­lamasy 2011 jyldyń mamyr aıynan bastap iske qosyldy. Eki kezeńdi – 2011-2015 jáne 2016-2020 jyl­dar­dy qamtıtyn qujat­ta barlyq aýyldyq eldi-m­e­ken­derdiń ortalyq­tan­dyrylǵan sýmen qam­tý jú­ıelerine qoljetim­di­ligin 80 paıyzǵa jetkizý kóz­del­se, qalalyq jerlerde bul kór­setkish 100 pa­ıyz­dy quraýy tıis. Bútin­deı alǵanda, «2011-2020 jyldarǵa arna­ǵan halyqty sýmen qamtý jónin­degi «Aqbulaq» memlekettik baǵdar­la­masyn» júze­ge asy­rýǵa 900 mıllıard teńge bólý josparlanyp otyr. Joldaýda bilim berý, densaýlyq saqtaý sala­lary men tilderdi damytý máselesine de aıryqsha kóńil bólindi. «О́mir boıy bilim alý» árbir qazaq­standyqtyń jeke kre­do­syna aınalýy tıis degen sóz alǵash ret osy qujatta kórinis tapty. «Biz ýnı­ver­sıtettik bilim berý men ǵylymdy da­my­tý­dyń jańa deńgeıin qamtamasyz etýge mindettimiz. Búginde jańa «Nazarbaev ýnıversıteti» arqaýyn­da naryq suranysyna baǵ­dar­lanǵan joǵary oqý ornynyń ınno­va­sııalyq modeli qalyp­tas­ty­ry­lýda. Ol bar­lyq joo-lar úshin úlgi bolýy kerek», dep atap kór­setilgen Joldaýda. Densaýlyq saqtaý sala­sy­na qatysty Qazaqstanda halyqtyń maqsat­ty top­tary­nyń densaýlyq jaǵ­daıyn baqylaýdyń ult­tyq baǵdarlamalary keshenin engizý qajettigi aıtyldy. Aýyl turǵyndary úshin medısınalyq kómektiń qoljetimdiligin keńeıtýge aıryqsha nazar aýdarylatyndyǵyn da osy Joldaý jol­dary­nan oqýǵa bolady. 2011 jyl týraly áńgime qozǵaı otyryp, osy jyldyń aıtýly oqıǵalarynyń birine aınalǵan VII Qysqy Azııa oıyndary týraly aıtpaı ketý múlde qısynsyz bolar edi. «Jeksenbi kúni birneshe jyldan beri taǵatsyzdana kútken kúnimiz de kelip jetti. Osy kúni Astanadaǵy «Astana-Arena» jabyq stadıonynda Qysqy Azııa oıyndary sal­tanatty jaǵdaıda ashylyp, Ál-Kýveıt qala­sy­nan bastaý alǵan Azıadanyń alaýy alyp arenada ornatylǵan Oıyndardyń bas qazandyǵynda tu­tan­dy», dep jazdy árqashanda jan jubatar ja­ńa­lyqtardyń jarshysy bolýǵa umtylatyn «Egemen Qazaqstan» gazeti 1 aqpan kúngi sanynda. Azıa­da­nyń ashylý rásimi elimizde buryn-sońdy bolyp kórmegen orasan zor aýqymdy saltanatpen uıym­das­­tyryldy. Jerdiń kıesi men eldiń ıesin tanyt­qan folklorlyq qoıylymdar birinen soń biri tizbektelip ótip, stadıonǵa jınalǵan 27 myńǵa jýyq kórermenniń kózaıymyna aınaldy. Qazaq­stan­nyń halyq ártisi Asanáli Áshimov, ánshi-kompozıtor Eskendir Hasanǵalıev, ataqty sport­shylar Ámın Tuıaqov pen Jánibek Saýranbaev, kúmis kómeı ánshilerimiz Nurjamal Úsenbaeva men Roza Rymbaeva sııaqty halqymyzdyń aıaýly ul-qyzdarynyń osy saltanatty sharanyń tórinen tabylýy, onyń mán-mańyzy men ulttyq naqyshyn arttyra tústi. Oıyndardyń ashylý saltanatyna oraı Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev sóz sóıledi. «Álem halqynyń teń jartysy mekendeıtin Azııa qurlyǵyndaǵy bul dúbirli jarys – bıylǵy jyldyń eń úlken sport merekesi. Biz mundaı qurlyqtyq sharany TMD jáne musylman elderi arasynda tuńǵysh ret ótkizip otyrmyz. Bul jasampaz sharanyń Qazaq jerinde ótýi – elimizge kórsetilgen qurmet pen senimniń jarqyn aıǵaǵy dep bilemin. Bul Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyq merekesiniń betashar oqıǵasy bolady», dep atap kórsetti Memleket basshysy osy saltanatty rásimde sóılegen sózinde. Shynyn aıtý kerek, eli­mizdiń qos qanatyndaı As­tana men Almatyda qap­tal­dasa ótken Qysqy Azııa oıyndaryn kórgen de armanda, kórmegen de armanda. Nesin aıtasyń, qýa­nysh­tan halqymyzdyń tóbe­si kókke jetkendeı bolsa, jastary­myz­dyń keýdesin maqta­nysh sezimder kernedi. So­ǵan sáıkes, saıystarǵa bap­tap qosqan sportshy­lary­myz da namysty qol­dan ber­meı, ózderiniń qabilet-qarymdaryn ba­ryn­sha kórsete bildi. Jarystar kezinde kók baı­ra­ǵy­myz­dyń qaıta-qaıta jelbirep, ánurany­myz­dyń jıi-jıi shyrqalýy oǵan aıǵaq. Aıtary joq, keýdemiz bıik, mereıimiz ústem boldy. VII Qysqy Azııa oıyn­dary­nyń qorytyndysynda Qazaqstan 32 altyn, 21 kúmis, 17 qola – barlyǵy 70 medaldi jeńip alyp, birinshi orynǵa shyqty. «Ádildik pen sheberlik astasqan dúbirli doda naǵyz myqtylardy anyqtap berdi. Azıada bary­syn­da dostyqtyń izgi jalaýy jelbirep, qurlyq el­deriniń ánurandary shyrqaldy. Bul sport merekesi Táýelsiz Qazaqstan tarıhynyń jarqyn betterine aınalady dep senemin», dep atap kórsetti Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev VII Qysqy Azııa oıyndarynyń jabylý sátinde sóılegen sózinde. 12 aqpan kúni Astanadaǵy Táýelsizdik sara­ıyn­da «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq par­tııasynyń kezekti HIII sezi bolyp ótti. 600-den astam delegat qatysqan sezde Memleket bas­shy­sy, «Nur Otan» par­tııa­synyń Tóraǵasy Nur­sul­tan Nazarbaev sóz sóıledi. El­ba­sy óz sózinde partııa sezi­n­iń elimiz úshin qas­ter­li meje – Qazaq­stan Táýel­siz­di­giniń 20 jyl­dy­ǵy qar­sańynda ótip otyr­ǵan­­dy­ǵyn, osydan 20 jyl buryn derbes damý jo­ly­na tús­keni­­mizdi aıta kele, bul jol­­dyń shyn máninde el tarıhyndaǵy jańa dáýi­ri­niń bas­taýyna – jasam­paz­dyq pen qaryshty damý­dyń dań­ǵylyna aınal­ǵan­dyǵyn atap kórsetti. Osy sezde sóz sóılegen nur­otan­­dyqtar biraýyzdan Nur­sultan Na­zar­baev­ty «Nur Otan» HDP atynan prezıdenttikke kandıdat etip usyndy. Sóz oraıynda Qazaqstan basshysynyń Búkil­ha­lyqtyq referendým ótkizýden bas tartýynyń álemdik saıasatkerlerdi de beı-jaı qaldyr­ma­ǵan­dyǵyn aıta ketý qajet. Máselen, «Referendým týraly ıdeıanyń jan-jaqty qoldaý tabýy Qazaq­stan halqynyń Prezıdentke úlken senimin aı­ǵaq­taı­dy. Soǵan qaramastan atalǵan sheshimnen bas tartý, onyń ústine merziminen buryn saılaý ótkizý týraly usynysy Qazaqstan basshysynyń demokratııa qundylyqtaryna degen adaldyǵy men óz halqynyń demokratııa maqsattaryna senimin kórsetip berdi. Prezıdenttiń demokratııany ny­ǵaıtý maqsatynda demokratııalyq qaǵıdattardy tu­raqty qoldaýy óte maqtanarlyq qadam jáne batyl sheshim bolyp tabylady», dep bildirdi óz pikirin AQSh-tyń Nıý-Djersı shtatynda tura­tyn saıası ǵylymdar doktory Rýf Nılsen. Kóktemniń jer-jahanǵa shýaǵyn shashqan al­ǵash­qy kúnderiniń birinde Astanada Qazaqstan áıel­deri­niń tuńǵysh sezi ótti. Bul da Táýelsiz Qazaq eli ómi­rin­degi eleýli oqıǵalardyń biri bo­lyp tabyldy. Taǵylymdy tarıhymyz qaırat­ker­l­ik qasıet qonǵan analardan kende bolǵan emes. Ulan-ǵaıyr dalada urpaq maqtanyshyna aınalǵan talaı ulaǵatty analar ótken. Olardyń óshpes ónegesi men ólmes dástúri jańa Qazaqstanda ja­ras­ty jalǵasyn tabýda. El men erge syn bolǵan kezeńde áıel-analar otbasy men qoǵam júgin qa­ıys­paı kótere bildi. Sizder otbasy berekesin saq­taýmen birge, táýelsizdikti nyǵaıtý isine de eseli úles qosyp kelesizder, dep jetkizdi óz oıyn Memleket basshysy osy sezde sóılegen sózinde. Sezge Nıderlandy Koroldigi Leıden qalalyq ýnı­versıtetiniń doktory, fılosofııa ǵylym­dary­nyń kandıdaty, shyǵystanýshy Zıfa-Alýa Muratqyzy Áýezova arnaıy kelipti. Qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezovtiń nemeresi óz sózinde qazaq áıelderiniń osyndaı alqaly jıy­ny­na qatysqanyna dán rıza ekenin bildirip, Qa­zaqstannyń búgingi ataq-abyroıy tórtkúl dúnıeni baýrap turǵanyn aıtyp, óziniń qazaq jurtyn batysqa tanytý jolynda aıanbaı eńbek etip kele jatqanyn maqtana habarlady. Osynyń aldyndaǵy jyly ǵana EQYU-ǵa ta­bys­ty tóraǵa bolyp, álem nazaryn ózine aýdarǵan Qazaqstan 2011 jyldyń ortasynan bastap taǵy bir jaýapkershiligi mol mindetti atqarýǵa kiristi. Ol – 57 memleket múshe bolyp tabylatyn Islam Konferensııasy Uıymyna tóraǵalyq etý qurmeti bolatyn. Osy jyldyń 28 maýsymynda Astanada atalǵan uıymnyń Syrtqy ister mınıstrleri ke­ńe­siniń 38-shi sessııasy ótti. Onda Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev sóz sóıledi. О́z sózinde Qazaqstan basshysy «jaýyr­dy jaba toqý» jolyn tańdamaı, Islam álemine qatys­ty kóptegen ashy shyndyqtyń betin ashty. «IKU-ǵa múshe elder álemdik energetıkalyq resýrstardyń 70 paıyzyn baqylaýynda ustap otyr. Alaıda, olarǵa álemdik IJО́-niń tek 2,5 p­a­ıy­zy jáne álemdik taýar aınalymynyń 11 paıy­zy ǵana keledi. Jaǵdaıdyń bulaı qalyptasýy biz úshin múldem orynsyz dep sanaımyn. Bizdiń uıym­ǵa múshe árbir memlekettiń, tutastaı alǵanda Ýmmanyń básekege qabilettigin joǵarylatý qa­jet», dep atap kórsetti Nursultan Ábishuly óz sózinde. Bul aıtylǵandardy bir ǵana ulttyń úde­sinde shektelip qalmaı, jer shary halyqtarynyń, sonyń ishinde, musylman álemi jurtshylyǵynyń múddesi úshin júregi syzdaıtyn adamnyń sózi dep uqqan abzal. Sessııada IKU sheńberinde azyq-túlik boıynsha ózara kómek kórsetý júıesin jónge keltirý, energetıka salasyna aýqymdy ınvestısııalar tartý, Islam álemine damýdyń shıki­zat­tyq baǵytynan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jolyna qaraı kóshý, Uıym aıasynda shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaý júıesin qalyptastyrý, ıslamdyq qarjylandyrý júıesin odan ári da­mytý jáne basqa da kókeıkesti máseleler jan-jaq­ty áńgime ózegine aınaldy. О́z sózinde Qazaq­stan Prezıdenti Islam Konferensııasy Uıymy ataýyn Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy degen ataý­ǵa ózgertý jóninde usynys bildirdi. Bul jyly Semeı ıadrolyq polıgonynyń ja­byl­ǵanyna da 20 jyl tolyp otyr. Semeı polı­go­ny sııaqty «adamzattyń ajdahasyn» qursaýlaý da N.Nazarbaevtyń batyl sheshiminiń arqasynda múm­kin boldy. Sondyqtan da Birikken Ulttar Uıymy 2010 jyly ıadrolyq polıgon jabylǵan 29 tamyzdy «Jappaı qyryp-joıý qarýynan bas tar­týdyń búkildúnıejúzilik kúni» dep jarııa­la­dy. Osyǵan oraı osy jyldyń 27 tamyzynda Iаdro­lyq synaqqa qarsy is-qımyldyń halyqara­lyq kúnine arnalǵan halyqaralyq konferensııa bolyp ótti. Osy basqosýda Qazaqstan Respýb­lı­kasy­nyń Memlekettik hatshysy Qanat Saýdabaev Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń kon­feren­sııa­ǵa qatysýshylarǵa arnaǵan joldaýyn oqyp berdi. «1991 jyldyń 29 tamyzynda meniń Jarly­ǵym­men Semeı ıadrolyq polıgony jabyldy. Bul adamzat tarıhyndaǵy halyqtyń qalaýymen ja­byl­ǵan eń alǵashqy polıgon. Iаdrolyq synaq­tar­dyń zardaptaryn óziniń basynan ótkergen Qazaqstan halqy búkil álemdegi polıgondardyń jabylǵanyn qalaıdy», dep atap kórsetildi Elbasy joldaýynda. 2011 jyldyń sońynda Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń qurylǵanyna 20 jyl tolmaqshy. KSRO-daı alyp ımperııany qulatý belgili bir dárejede ońaıǵa túskenimen, TMD sııaqty qu­ry­lym­dy qurý sonshalyqty ońaı bola qoıǵan joq. О́ıtkeni, 1991 jyl burynǵy odaqtas respýb­lı­ka­lar­dyń KSRO-dan qutylýdy jeti basty ajdahadan qutylǵandaı kórip, endi qaıtyp odaqqa birikpespiz dep, árqaısynyń derbes memleket bolýǵa talpynys jasap jatqan shaǵy bolatyn. Osyndaı sátte olarǵa Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn quraıyq deý jańaǵy ózimiz aıtqan «ajdahanyń» aýzyna basymyzdy óz erkimizben suǵaıyq degenmen birdeı edi. Biraq dál osyndaı syndarly ke­zeń­de de Qazaqstan basshysy Nursultan Nazar­baev­tyń istiń jaıyn alystan oılaıtyn kóre­gen­digi úlken ról atqardy. Sóıtip, N.Nazarbaev 1991 jyldyń 13 jeltoqsanynda Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń Ashǵabattaǵy basqosýyn­da KSRO-dan bólingen respýblıkalardyń bas­shy­laryn 21 jeltoqsanynda Almatyda jınalýǵa sha­qyrdy. Aqyry Qazaqstan Prezıdentiniń basta­ma­symen Almatyda bas qosqan burynǵy odaqtas respýblıkalardyń (Baltyq boıy respýblı­ka­lary­nan ózge) basshylary Almaty deklarasııa­sy­na qol qoıǵany búginde kópshilikke málim. 2011 jyldyń 5 qyrkúıeginde Tájikstannyń as­tanasy Dýshanbe qalasynda ótken TMD-ǵa mú­she elderdiń Memleketter basshylary keńesiniń otyry­syn­da da biz atap kórsetken máselelerdiń mańyzdy­ly­ǵyna mán berilip, 20 jyldyq mereıtoı qarsańyn­da Dostastyqtyń júrip ótken jolyna taǵy bir sholý jasaldy jáne alǵa tyń maqsattar belgilendi. Qyrkúıek aıynyń ortasynda Nıý-Iork qalasynda ótken Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasynyń 66-sessııasyn da 2011 jyldyń basty oqıǵalarynyń biri retinde baǵalaýǵa bolady. Dúnıe júzi memleketteriniń basshylary bas qosqan osy alqaly jıynǵa Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qatysyp, sóz sóıledi. «Nursultan Nazarbaev sóz basynda Táýelsiz­dik alǵanyna 20 jyl tolǵan Qazaqstan Respýb­lı­kasy Birikken Ulttar Uıymy Jarǵysyn udaıy berik ustanýmen kele jatqanyn qadap aıtyp ótti. Elbasymyz elimizdiń álemdik qoǵamdastyq úshin asa mańyzdy eki iri isti bastap bergenin oryndy eske saldy. Onyń birinshisi – Qazaqstannyń Semeı ıadrolyq polıgonyn jaýyp, ıadrolyq qarýsyz álemge adamzat tarıhynda alǵash qadam bas­qan­dyǵy. «Bul meniń elimniń jahandaǵy beıbitshilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge qosqan uly úlesim», dedi Nazarbaev dúnıe júziniń eń mártebeli minberinen. Artyq-kemi joq, dál solaı. О́tken jyly osynda, Vashıngtondaǵy ıadrolyq qarýsyz­daný jónindegi jahandyq sammıtten jazǵan ma­qalamyzda: «Búkil álem tarıhy – soǵys tarıhy, qarýlaný shejiresi. Myńdaǵan jyldar boıy adam­dar adamdardy qyryp-joıýdyń jańa jol­daryn oılap tabý úshin jantalasty, memleketter joıqyn qarý-jaraqty kóbeıtken ústine kóbeıtýge umtyl­dy. Myńdaǵan jyldar boıy halıf, patsha, korol, ımperator, gensek ataýlynyń bári óz eliniń bes qarýy boıynda bolýyn, jatjurttyqtardy jappaı qyryp-joıýǵa daıyn turýyn kózdedi. Tek bir el ǵana jańa qarýǵa umtylý bylaı tursyn, qolyna kelip túsip turǵan asa alapat qarýdan óz erkimen bas tartty. Tek bir er ǵana aıryqsha aı­byn bolatyn qaterli qarýdyń óńeshine óz qoly­men qum quıdy. Ol eldiń aty – Qazaqstan. Ol erdiń aty – Nursultan» degenimiz sondyqtan edi». Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń BUU minberinen sóılegen sózi de, Qazaq eliniń qarýsyzdaný baǵytyndaǵy qaıran qal­dyrarlyq qadamdaryn jerine jetkize beınelegen gazetimizdiń 2011 jyldyń 22 qyrkúıegi kúngi «Senim men birlik adamzatqa aýadaı qajet» dep atala­tyn maqala da qazirgi zamannyń qaýip-qaterleriniń aýqymy men onyń aldyn alýdyń adamzat úshin qan­shalyqty mańyzdy ekenin soqyrǵa taıaq ustatqandaı etip kórsetip tur. Shynymen de, nebir tar jol, taı­ǵaq keshýlerden ótken Qazaq eliniń, sol zobalańdy da zardapty jyldardan qory­tyndy shyǵara bilgen Qazaqstan basshy­synyń qarýsyzdaný, beıbitshilikti saqtaý isine qosqan úlesi ulan-ǵaıyr. Sodan tek adamzat balasy sabaq ala bilse dep tileıik. Memleket basshysynyń Jarlyǵymen Semeı ıad­rolyq polıgonynyń jabylýyna 20 jyl tolýy­na baı­lanysty qazan aıynyń 12-13-i kúnderi Astana men Semeı qalalarynda «Iаdrolyq qarýsyz álem úshin» atty asa iri forýmnyń ótýi de Qazaq­stan úshin 2011 jyldaǵy mańyzdy oqıǵalardyń birine aınaldy. Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen uıymdastyrylǵan alqaly jıyn­nyń kún tártibine Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly kelisimniń tezirek kúshine enýine tyń serpilis berý, Iаdrolyq qarýlar men ózge de ıadrolyq jarylǵysh qurylǵylar úshin ydy­raǵysh materıaldar óndirýge tyıym salý týraly kelisimdi ázirleý, ıadrolyq qarýdan ada aımaqtar prınsıpin tıimdi engizý jóninde prak­tı­kalyq nusqaýlyqtar qalyptastyrý jáne Qazaq­stan Prezıdentiniń bastamasyna sáıkes Iаdrolyq qarýsyz álemniń jalpyǵa ortaq dek­larasııasyn qabyldaý sııaqty máseleler shyǵaryldy. Osy qaral­ǵan máseleler boıynsha birqatar mańyzdy qujattar da qabyldandy. Olardyń ishinen Iаdro­lyq qarýsyz álem úshin dep atalatyn qorytyndy qujat – Astana deklarasııasyn aıryqsha atap ótken jón. GFR-diń eks-mınıstri G.-D.Gensherdiń, OAR-dyń eks-prezıdenti, Nobel syılyǵynyń laýreaty F. De Klerktiń, MAGATE basshysy Iý.Amanonyń, sol sııaqty AQSh-tyń, Qytaıdyń, Re­seı­diń resmı ókil­deriniń qatysýynyń ózi-aq atal­ǵan forýmnyń aýqymy men mańyzyn aıǵaqtaı túsedi. Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan jyldar ishinde jahandyq deńgeıde qanshama mańyzdy isterge bastamashy bolyp, bul turǵyda qyrýar jumystar tyndyryp úlgergenin qanshalyqty kelistire baıan­dasaq ta, eger tirshilik tiregi sanalatyn el eko­­no­mı­kasynyń órkendeýi týraly derekterge júginbesek, aıtqandarymyzdyń bári ánsheıin syl­dyr sózge uqsap ketýi de múmkin. Bul baǵyt­taǵy jetistikterden, ıaǵnı elimizdiń ekonomıkalyq damý deńgeıinen tómendegi azdy-kópti sıfr­lar­dyń ózi-aq qanaǵat­ta­narlyqtaı maǵlumattar bere alady. Bıýdjet salasy qyzmetkerleriniń ortasha eń­bek­aqylary 2007 jylǵa qaraǵanda 2011 jyly eki eseden astamǵa ósip, 67 myń teńgeni qurady. Ju­mys­syzdyq deńgeıi aıtarlyqtaı kemidi. Ol 2007 jylǵy 7,3 paıyzdan, 2011 jyldyń ekinshi toqsanynda 5,4 paıyzǵa deıin qysqardy. Osy kezeńde 1mln. 170 myń jańa jumys oryndary ashyldy. 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik tur­ǵyn úı qurylysy baǵdarlamasy sheńberinde ǵana 19,7 mln. sharshy metr turǵyn úı paıda­la­ný­ǵa berildi. Osy kezeńde 535 myń qazaqstandyq turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartty. 2008 jyldyń qańtarynan beri jańa týǵan balaǵa tólenetin bir jolǵy járdemaqy mólsheri 2 ese ósti. Jańa týǵan sábıdiń bir jasqa tolǵanǵa deıingi kútimine beriletin járdemaqy 2,6 eseden astamǵa artty. 2011 jyly tórt jáne odan da kóp bala týǵandarǵa beriletin járdemaqy 2007 jylmen salystyrǵanda 4,6 eseden astamǵa ósti. Bilim berýdi qarjylandyrý shyǵyndary is jú­zinde 2 esege ulǵaıdy. Eger 2007 jyly ol 480,7 mlrd. teńge bolsa, 2011 jyly 898 mlrd. teńgeden as­t­y. Mektepke deıingi uıymdar qatary 4000 ny­sanǵa kóbeıdi. 137 balabaqsha salynsa, 2011 jyl­dyń sońyna deıin taǵy 65-i iske qosylady. 2007 jyl­dan beri 343 mektep jáne 49 tehnıkalyq jáne kásiptik bilim beretin oqý oryndary salyndy. IýNESKO esebine sáıkes, 2008 jyly Qazaqstan Bilim berýdi damytý ındeksi boıynsha 129 eldiń ishinde tórtinshi oryn aldy. Densaýlyq saqtaý salasyn memlekettik bıýd­jet­ten qarjylandyrý kólemi 2 eseden astamǵa ósip, 2007 jylǵy 311 mlrd. teńgeden 2011 jyly 640 mlrd. teńgege jetti. Kepildi tegin medısı­na­lyq kómek kólemi aıtarlyqtaı ulǵaıdy. Jyl sońyna osyndaı jetistiktermen jetken Qa­zaqstan 16 jeltoqsanda óz Táýelsizdiginiń 20 jyl­­dyq mereıtoıyn laıyqty atap ótti. «Jul­dyz­dy jıyrma jylda biz eldiń kóshin aýdarmaı, shańyraǵyn shaıqaltpaı, irgesin bekitip, shekarasyn zań júzinde shegeledik. Memlekettik qurylymdaryn negizdep, altyn arqaýy úzilip qalǵan eldik dástúrdi qaıta jalǵap, ony berik ornyqtyrdyq. Eltańbany aıshyqtap, kún astynda altyn qyrany qalyqtaǵan kókbaıraqty sharyqtatyp, ánurandy shyrqattyq. Juldyzdy jıyrma jylda ultty uıystyryp, qaı­ma­ǵy buzylmaǵan berekeli birlik ornattyq», dep atap kórsetti Prezıdent 15 jeltoqsan kúni el Táýel­siz­diginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıynda sóılegen sózinde. Osyndaı dańqty kúnge oraılas­ty­rylyp Astanada boı kótergen «Máńgilik el» Saltanat qaqpasy da qazaqstandyqtardyń 20 jylda qol jetkizgen zor tabystaryn pash etetin belgi retinde 2011 jyldyń aıtýly oqıǵalarynyń birine aınaldy. Sózimizdi túıindeı kele, 2011 jyldyń birinshi jartysynda ǵana údemeli ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq damý baǵdarlamasy sheńberinde elimizde 75 jobanyń iske qosylǵanyn aıtý qajet. Osy bir azǵantaı málimetterden-aq Qazaq eliniń qazirgi tań­daǵy qaryshty qadamynyń qandaı ekenin baǵamdaı berýge bolady. Qazaqstandyqtar bola­shaq­ta bul qarqynnyń eselene túserine de kámil senedi. Seıfolla ShAIYNǴAZY.