Jer silkinisinen saqtaný jalpyqoǵamdyq is

Osydan shamaly ýaqyt buryn týys el – Túrkııanyń jeri týlap, eliniń basyna úlken aýyrtpalyq tústi. Beıqam jatqan baýyrlarymyzda kisi shyǵyny da az emes. Táýelsizdigimizdi tuńǵysh moıyndap, atajurttaǵy qarashańyraq ıesi – qazaq halqymen qatar qýanǵan túrik týǵanymyzǵa Qazaq eli baýyrlastyq qolyn sozyp, shama-sharqynsha kómek kerýenin de attandyryp jiberdi. Jamanattyń jahanǵa jar salyp kelmesi anyq. Dúnıeniń qaı tusyn túrtip qalmańyz, basyna tótennen tabıǵı qaýip tónip turmaǵan memleket joqtyń qasy. Zamanynan kósh ilgeri ozdy degen alyp elderdiń tehnıkasy da, ekonomıkasy men saıasaty da alǵy shepke shyqqanymen, ózi emip otyrǵan Tabıǵat-Ananyń aldynda dármensiz. «Elimiz de, jerimiz de tynysh bolsa eken», dep kóppen birge tilep otyrǵan jaı bizdiń de basta bar. Osy rette, úlken jer silkinisteri tarıhynda tirkelgen Qazaq eliniń qamy qandaı degen suraq qaı-qaısymyzdy da alańdatpaı qoımasy aqıqat. Bizdi de azamattyq paryzymyz jetelep, jer silkinisi qaýpiniń aldyn alý sharasy qandaı deńgeıde ekenin bilmek nıetpen Qazaqstan Respýblıkasy Seısmologııa ınstıtýtynyń dırektory Tańatqan ABAQANOVQA birer saýalymyzdy qoıǵan edik. – Tańatqan aǵa, keıingi kezde álemniń ár núktesinde tabıǵı zaýaldar beleń alyp ketti. Onyń ishinde sý tasqyny men jer silkinisi aldyńǵy qatarda tur. Alǵashqy suraq, osy jer silkinisi birden bola salmaıdy ǵoı, onyń da bastalý, damý, sharyqtaý jáne báseńsý satylary bar ekeni anyq. Álemde jáne Qazaq­standa bolǵan jer silkinisteriniń ta­rıhy­na az-kem toqtalyp ótseńiz. – Qazirgi tańda dúnıe júzinde seıs­mı­kalyq jaǵdaıdyń údegeni baıqalýda. Bul údeýdi jobamen 1995 jyldan bastaldy deýge bolady. О́ıtkeni, sol jyly Japonııada «Kobe jer silkinisi» boldy. Ol silkinistiń sonshalyqty orasandyǵyna qaramastan, japondardyń qurylys salý tájirıbesiniń joǵarylyǵy men sapasyn baıqadyq. Sondaı dúleı kúshpen silkingenine qaramastan, Japonııadaǵy kisi shyǵyny alty myń adam­nan asqan joq. Sonymen salystyratyndaı jer silkinisin aıtar bolsaq, ol Arme­nııa­daǵy 1988 jylǵy 7 jeltoqsanda Spıtak qalasynda bolǵan jer silkinisi. Onda keıbir derekter kórsetkendeı, 41 myń adam qaza tapty. Bul jerden neni baıqaýǵa bo­lady? Sol kezde Spıtaktyń seısmıkalyq boljaý kartasyn 7 balldyq silkiniske esep­tep jasalǵandyǵy anyqtalyp otyr. Al silkinis kúshi epısentrde 9 balldyń ústinde, tipti 10 ballǵa deıin jetip jyǵyldy. Qala múldem qırap qaldy. Al japondar seısmıkalyq boljaý kartasyn naqty esepke júginip jasaıdy. Sol Spıtak oqıǵasynan keıin jer-jerlerde seıs­mıkalyq kartany jasaý shuǵyl qolǵa alyna bastady. Eger, qurylystardy 9 balldyq kúshke eseptep soqsaq, ol qurylystar 9 balldyq jer silkinisine shydaıdy. Qurylystardyń kóbisi «jer silkinisiniń kúshi tómen bo­la­dy-aý» degen jobamen salynǵan­dyqtan da qırap qalady. Taǵy bir sebep, qurylys materıaldarynyń sapasy jáne jobanyń esebi. 1999 jyly da Túrkııada úlken jer silkinisi boldy. Onda jer silkinisi orasan bolatyn sebebi, el «Anadoly jaryǵynyń» boıynda ornalasqan. Ol óte qaterli aı­maq­qa jatady. Jáne túrikterde qırandynyń kóp bolatyn taǵy bir sebebi, Túrkııanyń qurylystary jerasty sýlarynyń deńgeıi joǵary jerlerge salǵandyqtan bolyp otyr. Al Ortalyq Azııa boıynsha eń kúshti jer silkinisi Almaty qalasy ornalasqan Alataý bókterinde bolǵan. 1887 jylǵy jer silkinisi sonyń aıǵaǵy. Onyń oshaǵy qalanyń dál shetinde boldy. Sol silki­nis­tiń kúshi toǵyz ballǵa jýyqtady. Odan keıingi silkinis Shelek ózeni mańyndaǵy «Shelek silkinisi» 1889 jyly boldy. 1911 jyly bolǵan «Kemen silkinisi» oshaǵynda on ballǵa deıin jetti. Bul ekeýi de eń úlken silkinis retinde tirkeldi. Bizde jer silkinisin zertteý jumystary tek sońǵy jyldary ǵana qolǵa alynyp otyr. Kórshiles Qytaıdy alar bolsaq, olar­da 3000 jyldan beri bul tabıǵı quby­lys tirkelip kele jatyr. Munyń ózi de geo­logııalyq esep boıynsha az ýaqyt. Al Qa­zaq­standa bolsa 200 jyldan beri qaraı tir­kelip keledi. Qytaıdyń ózi jer silki­nýi­niń qaıtalaný jıiligin esepteı almaı otyr. – Kóktemde kópshilikti sabyrǵa shaqyrý úshin «Jetisýdaǵy jer dúmpýi Japonııadaǵy silkinistiń áserinen» degen málimdeme jasaldy. Japonııa men Qazaqstandaǵy jer silkinisiniń baılanysy bar ma? – Joq, ol ekeýiniń baılanysy joq. Eki el bir-birinen tym alshaq ornalasqan. Biraq qazir dúnıe júzinde jer silkinisiniń údeýi kúsheıip kele jatyr. Bizdiń jáne basqa da dúnıejúzilik ǵalymdardyń bol­jamy boıynsha, bul údeý úderisi 2025 jylǵa deıin damyp, odan keıin toqtaýǵa tıis. Naqtylap aıtý óte qıyn bolsa da, osyndaı boljam bar. 2003 jyly Iranda 30 myń adam opat bolǵan «Bam silkinisi» dep atalǵan úlken jer silkinisi boldy. Indonezııada 2004 jyly 300 myń adam opat bolǵan silkinis jáne 2009 jyly qyrkúıek aıynda Sýmatra aralynda alapat úlken jer silkinisi bol­dy. 2008 jylǵy Qytaıdyń Sı-Chýan provınsııasynda bolǵan silkinis óte kúr­deli túrde boldy. «Jut jeti aǵaıyndy» demekshi, sol kezde álgi provınsııada 4 kún boıy udaıy qatty nóser jaýyp turdy. Sonyń saldarynan kóptegen sý bógetteri buzylyp, kóshkinder oryn aldy da, onyń arty kisi shyǵynynyń artýyna alyp keldi. – Silkinisterden saqtanýdyń ǵyly­mı joldary bar ma? – Seısmıkalyq qaýipten saqtanýdyń san túrli joldary bar. Seısmologııalyq turǵydan qarasaq, birinshiden, aımaqtyń seısmıkalyq qaýpin zertteý, ıaǵnı qaýip-qaterdi aldyn ala baǵalaý. Ár túrli kartalar jasaý, kúlli Qazaqstan men árbir oblystyń seısmıkalyq kartasyn jasaý. Qaýipti aımaqtarda orna­las­qan qalalardyń mıkroaýdandaý kartalaryn jasaý. Ondaı aımaqqa Alma­ty qalasy jatady. Ekinshisi – jer silkinisin boljaý. Silkinistiń naqty bolatyn jeri, ýaqyty jáne kúshi, osy úsheýin jaqsy boljaı bilseńiz, siz úlken qaýiptiń aldyn aldym deı berińiz. Boljaýdyń taǵy da 3 túri bar: uzaq merzimdi boljaý, orta merzimdi jáne qysqa merzimdi boljaý. Uzaq merzimdi boljaý degenimiz – 5-7 jylǵa deıin qandaı aımaqtarda jer silkinisi qaýpi bar degen máseleni anyq­taımyz. Osy uzaq merzimdi boljaý kezinde seısmıkalyq kartalar jasalyp, bar­lyq kúsh pen múmkinshilikti jumsaı oty­ryp, kelesi orta merzimdi boljaýǵa kóshe­miz. Orta merzimdi boljaýda sońǵy bir jyl shamasynda qaı aımaqta orasan silkinis bolýy yqtımal ekendigi anyqtalady. Al, úshinshi, qysqa merzimdi boljaýǵa silki­nistiń yqtımaldyǵyn táýlikter men saǵattaryn boljaý jatady. Aldyńǵy uzaq jáne orta merzimdi boljaýlar biraz jerde sheshilgen jáne jolǵa qoıylǵan. Biz qazir bolýy yqtımal on silkinistiń jeteýin anyqtap otyrmyz. Al qysqa merzimdi boljaý degenimiz ol – ǵylymı boljaý. Ol – uzaq jyldarǵy tájirıbeniń nátıjesinde júzege asatyn shara. Alaıda boljaýdyń osy sońǵy túri dúnıe júziniń esh jerinde tolyq jumys istep turǵan joq, ondaı múmkindikke álemniń ǵalymdarynyń da kúni búginge deıin qoly jetpeı otyr. Tek mundaı nátıjege qol jetkizýge jaqyndap kele jatqan memlekettiń biri – Qytaı. Ol elde birneshe sátti tájirıbeler bar. Olar 1975 jyly týra boljaý arqyly ózderiniń bir qalasyn saqtap qala aldy. Biraq ta keler jyly basqa aımaqta orasan jer silkinisi bolyp, bir provınsııa kúıreýge ushyrady. Qytaılar 1997 jyly Qashqar jerinde bolýy yqtımal orta jáne úlken áserdegi jer silkinisin boljady. Odan ózge dálme-dál boljady dep aıtýǵa eshbir dálel joq. Ras, jer silkinip bolǵannan keıin «men týra boljap edim» dep jatatyn «kóripkelder» óte kóp. – Qudaıǵa shúkir, qazir qalamyzda záýlim qurylystar kún sanap kóbeıip keledi. Túrli sýyt habardy estigen saıyn boı­yn úreı bıleıtinder de bıik úı tur­ǵyndary. Qandaı qurylystar qaýipsiz? – Ǵımarattar men qurylystardyń seısmıkalyq qaýipsizdigine basa nazar aýdarǵan jón. Japonııa, Amerıka sııaqty ǵy­lymy damyǵan memleketter osy máse­lege qatty mán beredi. О́ıtkeni, olar «Jer silkingen aımaqtarda túbi jer silkinedi» degen qaǵıdany ustanady. Sondyqtan da halyqtyń qaýipsizdigi úshin durys qurylys salý kerek dep esepteıdi. Máselen, Amerıkanyń Kalıfornııa shtatynda Spıtakta bolǵan jer silkinisiniń kúshine teń dúmpý bolsa da kisi shyǵyny óte az boldy. Halyq sany sonshama kóp bola tura nebári júzge tarta adam shyǵyny tirkeldi. Onyń syry, Amerıkanyń ǵımarattary men turǵyn úıleri úlken tájirıbemen, arnaıy synaqtarmen soǵylǵan. Al bizdiń elimizge kóz júgirtsek, bizde júz jyldyq ǵımarat­tardy qaýipsizdendirýge múmkindigimiz joq. Tek, keıingi jyldary salynǵan jańa qury­lystar ǵana seısmıkalyq qaýipsizdikke saı deýge bolady. Mysalǵa, Almaty qalasy 1911 jyldan keıin úlken jer silkinisi bolma­ǵandyqtan, júz jyldan beri saly­nyp kele jatyr. 5-6 balldyq silkinister bolyp turady. Bizdegi kóp kezdesetin qatelikter, seısmıkalyq qaýipsizdikten habary joq, turmysy ortasha kisiler Almatyǵa kóship kelip saz balshyqtan nemese saban qabyrǵadan arzanqol úıler turǵyzyp jatyr. Keıbireýleri balshyq úılerdiń tóbesin beton plıtamen jaýyp, ekinshi qabatty kótergen jaǵdaılar da kóptep kezdesedi. Mine, bul úıler qaýipti qurylys bolyp esepteledi. Taǵy bir eskere ketetin jáıt, qaıta qurý jáne memleketimizdiń alǵashqy táýel­sizdigi jyldary seısmıkalyq qaýipsiz qu­ry­lys sharasy kún tártibinen tysqary qalǵan kez boldy. Qudaıǵa shúkir, qazir eli­mizdiń ekonomıkalyq ahýaly túzelgeli beri bul sharýa sheshimin tapty dese de bolady. Memlekettik turǵyda qazir árbir ákimdikte arnaıy turǵyn úı departamentteri bar, solar qurylys jumystaryna baqylaý jasaıdy jáne seısmıkalyq qaýipsizdikke saı jobalardy salýdy mindetteıdi. – Almatydan ózge elimizdiń taǵy qaı aımaqtary arnaıy baqylaýǵa alynyp otyr? Jalpy, qater kútpegen jaqtan kelýi múmkin ǵoı. – Almaty aýmaǵy jer silkinetin yq­tı­mal aımaq ekenin bárimiz bilip otyrmyz. Endi bir kóńil aýdaratyn aımaǵymyz – Shy­ǵys Qazaqstan oblysy ekenin esten shy­ǵarmaýymyz kerek. 1990 jyly 8 bal­ldyq «Zaısan silkinisi» boldy, sol oqıǵa­dan keıin ǵana biz О́skemen aýmaǵyn zertteý­ge ala bastadyq. Zertteı kele, Altaı óńirinde óte dúleı silkinisterdiń bola­tynyn, Mońǵolııanyń aýmaǵynda 1957 jyly «Gobı-Altaı jer silkinisi» bolǵan­dyǵyn anyqtadyq. Onyń silkiný kúshi biz­diń «Kemen silkinisinen» de kúshti bo­lypty. Jerdiń qaq aırylý jaryǵynyń uzyndyǵy 500 shaqyrymǵa deıin jetken. Al jer jaryǵynyń kóldeneń esebi keı jerlerde 20 metrdi quraǵan. Sondaı-aq, jer silkinisi bolýy yqtı­mal aımaqqa Ońtústik-Shyǵys pen Ońtús­tik oblys aımaqtary da jatqyzylady. Máselen, Jambyl oblysy men Ońtústik Qazaqstan oblysy aýmaǵynda 8 ballǵa deıin jer silkiný qaýpi jo­balanǵanyn jasyrmaý kerek. 1971 jyly Taraz qala­synda, burynǵy Jambyl qalasynda 8 balldyq «Jam­byl jer silkinisi» tir­keldi. Sol kezde aýyldyq jerlerdegi ǵımarattar men jekemenshik úıler seısmıkalyq talapqa saı salynbaǵany anyqtaldy. Sonymen qa­tar, qazir Batys Qazaqstan oblysynda kóptegen óndi­ris oshaqtary ashylyp ja­tyr. Olar – munaı-gaz, bas­qa da ottegi ónimderin óndirý oshaqtary. Sol jerlerde tehnogendi, ıaǵnı «jasandy jer silkinisteri» bolý yqtımaldyǵy artyp keledi. Ol degenińiz, jer astynan ónim alǵannan keıin qansha jerden bosap qalǵan jer qýysyn sýmen toltyrsańyz da, ol báribir tabıǵı qalpyn keltire almaıdy. Adam qolymen jasaǵan áreketter tabıǵı syǵymdylyqty saqtaı almaıdy da, jer astynda bos keńistikter paıda bolady, keıinnen sol keńistikter opyrylý arqyly jer silkinisine ákelip soǵýy yqtımal. Sonymen qatar, taý-ken óndirisi bar jerlerde de sondaı bos keńistikter paıda bolýda. Atap aıtqanda, Jezqazǵan aıma­ǵyn­daǵy Sátbaev ken ornyna jaqyn mań­da 1994-2005 jyldary sondaı jasandy jer silkinisteri tirkeldi. Ondaı yqtımal­dy­lyqtan qaptaǵan shahtasy bar Qara­ǵan­dy qalasy da qashyq emes. Jer astynan ken qazyp alǵanda nemese gaz ben munaıdy sorǵan kezde jer qyrtysynyń fızıka-mehanıkalyq jaǵdaıy ózgeredi, jerasty qabattarynyń qysymy ózgeredi. Ondaı jer silkinisterdi syrtqy áserden bolǵan silkinis dep ataıdy. 2008 jyly 26 sáýirde Batys Qazaqstan oblysy Shalqar kóliniń mańyndaǵy silkinisti sondaı «syrtqy áserdiń» sebebinen bolǵan jer silkinisi dep boljadyq. – О́zińiz basqaryp otyrǵan ǵylymı ınstıtýt shet elderdiń irgeli ǵylymı or­talyqtarymen, ǵalymdarymen baı­la­nysa otyryp jumys isteýde. Tehnı­kasy qaryshtap damyǵan myna zamanda ózgeniki bar, ózimizdiki bar, búgingi ǵalymdar Qazaqstanda bolýy yqtımal naqty jer silkinisin boljaı ala ma? – Ondaı naqty túrde 100 paıyz boljaý múmkin emes. El aımaǵynda bolyp jatqan barlyq jer terbelisteriniń kórsetkishi bizge kelip túsedi. Sol qolǵa túsken máli­metterge súıenip qana biz tek Almaty qa­lasy mańyndaǵy seısmıkalyq jaǵdaıdyń boljamyn bere alamyz. Al basqa jer­ler­diń boljamyn jasaýǵa bizde tehnıkalyq júıeler jetispeıdi. Qazir bizde Jambyl oblysy aýmaǵynda 2 seısmıkalyq stansa bar, Shyǵys Qazaqstanda ekeý, Ońtústik Qazaqstanda úsh seısmıkalyq júıe bar. Boljaý parametri degen bolady. Ol sýdyń deńgeıin, sý quramyndaǵy gazdy ólsheıdi, sodan keıin seısmologııalyq (ıaǵ­nı, jerdiń álsiz terbelisterin), geofızı­kalyq materıaldar men bıologııalyq stansalar bar, mine, solardyń bári de kompıýter arqyly qatań baqylaýǵa alynyp, jetisine bir ret tujyrym jasap otyramyz. Bir eskerer jáıt, boljaý tek iri jer silkinisterine ǵana beriledi, al baıaý jáne maıda dúmpýlerge boljaý jasalmaıdy. Osy tájirıbeniń nátıjesinde biz Qazaqstan boıynsha jylyna irili-usaqty jeti myńǵa tarta silkinisterdi tirkep otyrmyz. Alty ballǵa deıingi silkinister adamǵa jáne onyń múlkine eshqandaı zardaby bol­maı­dy. Mundaı málimetterdi jarııa etý eshbir memlekette mindettelmegen. О́ıtkeni, ha­lyqty bekerge dúrliktirý qajetsiz. – Mamyrdyń basyndaǵy Almaty qalasyndaǵy silkinis týraly aıtsańyz. – Ol kezde bolǵan silkinisti «fon» dep ataıdy. Ol bizdiń aımaqtyń fony degendi bildiredi. Fondy kóp adam túsine bermeıdi. Magnıtýda 5,3 dep aıtylady, ol (magnıtýda) ǵylymı tilde jerasty qýaty degendi bildiredi. Jerdiń ústindegi silkinis qýatyn – ball dep ataıdy. Mysaly, magnıtýda, ıaǵnı jerasty qýaty 6 bolsa da, jer betindegi silkiný kórsetkishi 4 ball bolýy múm­kin. Keıde magnıtýdasy 5 bolǵanda, jer be­tiniń silkinis kúshi  5 nemese 6 ball bolýy múmkin.  Bul másele jerdiń silkinis osha­ǵy­nan ǵımaratqa deıingi ara qashyq­ty­ǵy  men jer silkinis oshaǵynyń tereńdigine baılanysty.  Sony túsinbesten keı azamattar eldi dúrliktiredi. Osy jaıda jer betindegi ball arqyly ólshenetin terbelis kúshin ǵana esepke alý kerek. Keıde jurtshylyq «nege aldyn ala eskertpeısizder?» dep talap etip jatady. Qysqa merzimdi boljaý jasaý úshin bizdiń tehnıkalyq qýatymyz jetispeıdi. Japo­nııanyń bir ózinde 5000-nyń ústinde seıs­mıkalyq stansa bolsa, bizdiń elimizde 53 stansa bar eken. Endi eki memlekettiń jer aýqymyn oısha elestetip kórińiz. Sol 53 stansanyń 44-i Almaty aýmaǵynda orna­lasqan. Kúndiz-túni baqylap otyrǵan ǵalymdarymyz, sóz joq, osy baqylaýdyń bir parametri ózgerse, tıisti oryndardy habardar etedi. Sondyqtan da aldyn ala halyqty habardar etý máselesinde eshqandaı kedergi de, kemshilik te joq ekenin eskergen abzal. – Biz qazir qandaı sharalardy qarastyrýymyz kerek? – Biz eń aldymen halyqpen tyǵyz baı­lanysta bolyp, udaıy jumys jasaýymyz kerek. Ol úshin tabıǵı jer silkinisi bo­la­tyn aımaqtardyń, atap aıtqanda, Alma­ty­dan bastap, Taraz, Shymkent, Taldy­qor­ǵan, О́skemen, Zyrıan, Rıdder sekildi hal­qy tyǵyz ornalasqan qalalardyń seıs­mı­kalyq mıkroaýdandaý kartalaryn jasaı otyryp, sol jerlerdiń halqymen qaýip­siz­dik jattyǵý sharalaryn ótkizý kerek. Osy máselege Elbasymyz mamyrdyń on ekisindegi kezdesýde basa nazar aýdardy jáne bizdiń aldymyzǵa naqty mindetter qoıdy. Máselen, «Almaty qalasy men oblysynyń mıkroaýdandaý kartasyn jańalaý», «ha­lyqaralyq tájirıbelerge súıene otyryp ǵımarattardyń seısmıkalyq tózimdiligin kúsheıtý jónindegi sharalardy ázirleý» degen sııaqty naqty tapsyrma berildi. – Qazir qıt etse, saıası keńistik pen tabıǵı qubylystardyń taǵdyryn sóz etetin «bilgirlerge» júginetin boldyq. Shyndyǵyn aıtaıyq, keıbir BAQ ókilderi de osy taqyryptardy qaýzaý arqyly nanyn taýyp otyr. Jerdiń silkinetininen halyqty habardar etýge asy­ǵatyn áýesqoı «seısmologtar» jasa­ǵan boljaýdyń dál kelgen kezi boldy ma? – Búgin kim kóp, otyryp alyp jerdiń silkinisin boljaýshy kóp. Bizge osyndaı «kóripkelderdiń» tom-tom «boljaýlary» kelip túsedi. Shyntýaıtynda, bulardyń maqsaty tek halyqty úreılendirý ǵana. Qaıtkende eldi dúrliktirip, óziniń atyn shyǵarýdy ǵana kózdeıdi. Al olardyń áreketin toqtatatyn zań joq ázirge. «Tıse terekke, tımese butaqqa» dep eki balldyq, úsh balldyq silkinisterdi boljap tasta­ǵandar kóp. Mine, 2010 jyldyń maýsy­mynda Almaty qalasy jermen jeksen bolady dep dabyl qaǵyp, tez arada shara qoldanýymyzdy talap etken «keremettiń» mende qolhaty jatyr. Ondaı kisilerdi qabyldap, barlyq boljaýlaryn, syzba­larynyń kóshirmesin qabyldaımyn da, osylaı ózderiniń qolhatyn alyp qalamyn. Keıbireýleri qolhat berýden bas tartady. Al endi sondaı alapat jer silkinisi 2010 jyly boldy ma? Bolǵan joq! Keıbireýleri úkimet úıine, mınıstrlikterge hat jazady. Mindetti túrde bizge joǵary jaqtan nusqaý kelip túsedi de, biz álgi kisilerdiń «jańa­lyǵyna» qyrýar ýaqytymyzdy bólemiz. Taǵy bir aıta ketetin másele, keıbir BAQ ókilderi arzanqol jańalyq izdep, eldiń ishin dúrliktirýge áýes keledi. Bizdi radıo, telebaǵdarlamalarǵa shaqyrady, bara qal­sań, bizge qarsylas etip bir kóripkel me, emshi me, áıteýir bir «keremeti» bar kisini otyrǵyzyp qoıady. Biz olardan qandaı málimetke nemese esepke júginip jerdiń silkinisin boljap otyrsyz desek, biri túsinde aıan kórgenin, endi biri juldyzǵa, bolmasa taǵy bir «qupııa ilimge» súıenetindigin aıtady. Barlyǵynyń túp maqsaty tek áıteýir qandaı jolmen bolsa da tanymal bolý ǵana! Mine, 1993 jyldan bastap O.­V.Mar­ty­nov degen Reseıdiń professory Qa­zaq­stannyń seısmologııalyq ınstıtýtyn ábden qyryna alyp, múddeli túrde mazalap kele jatyr. О́ziniń jazbaǵan jeri, aıt­pa­ǵan orny qalmady. Tipti, keshegi Keńester Odaǵy qulaǵan kezde onyń boljamdaryna, árbir sózine mán de berildi. Alaıda, onyń jumystary ǵylymı túrde de, tájirıbelik turǵyda da esh dáleldenbedi. Taǵy bir V.M.Inıýshın degen bıolog bizdi kóp mazalady. Onyń da dáleli tek sandyraq bolyp shyqty. Ol bizben shektelip qalmaı, tup-týra Reseıdiń Kýzbasyna boljam jasap 2010 jylǵy 21-31 jeltoqsan araly­ǵyn­da úlken jer silkinisi bolady degen. Sol eki arada Kýzbastyń shahtalary ju­mys­taryn toqtatyp, orasan zor shyǵynǵa batty. Endi reseılik ǵalymdar bizge resmı hat joldap, ózderin tasqa otyrǵyzǵan qa­zaq­standyq «kóripkel» týraly maǵlumat berip otyr. Sondyqtan da halyqqa aıta­ry­myz, tek qana resmı derekke súıengen durys. Eshbir memleket óz halqyn yqtımal qaýip-qaterden habardar etpeı, shyndyqty jasyryp qalmaıdy! Bizdiń ınstıtýtta 87 ǵylymı maman, al seısmologııalyq tájirıbe-metodologııalyq ekspedısııada 296 maman jumys isteıdi. Júzge tarta bilikti shet el ǵalymdary bizben tyǵyz qarym-qatynasta eńbek etýde. Osynsha arnaýly bilimi bar ǵalymdarǵa emes, qalaısha «jalǵan joramalshylarǵa» eldiń senip qalatyny qaıran qaldyrady. – Mamyr aıyndaǵy Almaty qala­syn­daǵy jerdiń diriline qaıtyp ora­laı­yq, ras, qala jurtshylyǵyn ájep­táýir dúrliktirip tastady. Alaıda, mine, sodan keıin qara halyq ta, quzyrly oryndar da kóktemde Jetisý jeri jul­qynbaǵandaı tym-tyrys kúıge qaıta kóshti. Biz osy beıqamdyǵymyzdan bo­la­shaqta taıaq jemeımiz be degen suraq týady? – Kóktemgi bolǵan diril iri silkiniske jatpaıdy. Ol jerdiń silkinisi emes, tek qana qozǵalys qabileti. Ondaı bir sáttik dirilge bola dúrligýdiń qajeti joq. Japon halqynyń sabyrlylyǵy, saýattylyǵy álem jurtshylyǵyn qaıran qaldyryp keledi. Olarda jylyna birneshe márte úlken silkinister bolsa da, dúrlikpeı, asa sabyr­ly­lyq­­pen otbasyn, qorshaǵan ortasyn aman saq­taı bilýde. Bizdiń halyqqa da sondaı saýat­­tylyq kerek. Árbir qazaqstandyq ózi­niń jaqynyna jer silkine qalǵanda qan­daı shara jasaý kerektigin eskertip oty­rýy kerek. Aqparattyq jáne oqý-jattyǵý jumystary udaıy ótkizilip turǵanda ǵana halyqtyń sanasy túzelip, qoǵam bolyp ózin saqtap qalýǵa qabileti artady. Bul, árıne, bir kúnde sheshile salatyn másele emes. Osy jolda turaqty jumys isteýimiz kerek.

Áńgimelesken Qanat ESKENDIR.

ALMATY.