Abaı joly

Aqyn Iranbek Orazbaev qazaq óleńine óndirte jazýmen ǵana emes, ózinshe, ózgeshe jazýǵa um­ty­ly­symen de tanylǵan talant. Alǵashqy aıaq aly­sy­nan biletin bizder úshin aqyn shy­ǵar­ma­shy­ly­ǵy­nyń órisi men óresi haqynda pikir aıtý jáne ony bilgishsinip emes, bilip aıtýdyń eshbir qıyndyǵy joq. Sandaǵan jyldar kóziniń maıyn taýysyp qa­na emes, júregin aýyrtyp, sezimin, janyn jyr­tol­ǵaq terbegen birtýar aqynnyń 13 tomdyq tań­damalysyna engen jyr-dastandaryn qyzyǵa, yqylaspen qaıtalap oqyp shyqtym. Qazirgi qazaq poezııasy kórkemdik deńgeıine qo­sa janrlyq jaǵynan da túrlený, tolysý ús­tin­de ekendigine eshkimniń de shúbálanbasy shyndyq. Ras, qazaq poezııasy poema-dastandarǵa baıaǵy zamannan baı. Al búgingi tańda osy baıyrǵy janr­dyń ta­qy­ryptyq jaǵynan túrlene túsýi týǵan áde­bıeti­mizdiń tolysqandyǵyna taǵy bir dálel. Osy oraıda dramalyq dastandary jazylyp, ja­rııa­la­nyp, tipti kóptegen teatr sahnalarynda qo­ıyl­ǵan aqyn Iranbektiń esimi erekshe atalýǵa tıis. Sol sebepti de pikir aıtýdy aqynnyń sol jol­da­ǵy tabys­taryna toqtalýdan bastaǵandy jón kórdik. Áıgili Ámir Temir esimi bizge ejelden etene ta­nys. О́ıtkeni, ol tarıhı tulǵa. Dramalyq dastanda sol ámirshiniń ómirinen bir ózek syr shertilgen, ıaǵnı Ámir Temir ǵumyrynyń bir sáti ǵana shy­ǵar­maǵa negiz bolǵan. Munda ataqty bıleý­shi­niń Shyń­ǵys hannyń murageri, qahan Tyǵyryq Te­mirdi je­ńip, taqqa otyrǵan tusynda ótken oqı­ǵa shyǵarma jelisin qurap tur. Ámir Temir jer-dúnıeni dúrlik­tirip, álemniń ámirshisi atanýdy ańsaǵan, sol jolda qandy joryqtar jasaǵan, osy oraıda nebir qııa­met­ti basynan ótkizgen kisi. Ol bylaısha aıtqanda jaı ǵana jaýgershi, altyn taq­tyń ıesi emes. Ol tarıh sahnasynda óshpes iz qal­dyrǵan kúrdeli tulǵa. Ámir Temir tegin adam emes deıtinimiz bos sóz emes, shynaıy shyndyq. Ol qan­sha zulym, jaýyz bolsyn, áıtsede ol da súıek-etten jaratylǵan ju­myr basty pende. Onyń ús­tine Ámir Temir aqyl­dylyǵymen aıla­syn asyr­ǵan, danyshpan­dyǵymen dúnıe syryn tereń túsin­gen, jaýyz da bolsa jaýynger, qani­sher bolsa da qolbasshy, adal, aqylgóı ǵana emes, han, álemdi aýzyna qaratqan ámir­shi ǵoı. Aqyn sondaı adamnyń kúrmeýi sheshilmegen kúr­deli taǵdyryna tereńdeı úńilip, Ámir Temir ja­ra­tylysynyń tabıǵatyn túsinýge, sóıtip ony oqyr­manǵa jańa qyrynan kórsetýge um­tyl­ǵan. Bul jerde biz aqyn Iranbek Ámir Temirdi tarıh al­dynda aqtap alǵysy kelgen eken ǵoı degen oıǵa kelsek, qatty qatelesemiz. Bizdiń uqqany­myz aqyn jan-dúnıe­siniń qyrtys-qaltarysy kóp, ómir joly buralań áıgili ámirshiniń ómirlik my­sa­ly negizinde: adam balasy týmysynan jaýyz, zalym bolyp jaratyl­maıtynyn, ony osyndaı jolǵa bastaıtyn tolyp jatqan jaǵdaılar bar ekendigin aıtqysy kelgen dep topshylaımyz. Son­daı-aq, onyń da oılanyp-tolǵanyp, ómir syr­larynyń kiltin tabýǵa tal­pynǵanyn, túsinýge tyrysqanyn aıtý arqyly aqyn adam janynyń kúrdeliligin kórsetip, ony op-ońaı: aq pen qaraǵa bóle salýdyń bekershiligin aıtqysy kelgen. Iranbek keıipkerin – Ámir Temirdi dıýana keıpine túsi­rip, el aralatyp, qala kezdirip jiberedi. Bul da beker emes. Ámir Temirdi kópten tolǵandyryp júrgen, janyna jaı tap­tyrmaǵan bir nárse bar-tyn: ol jurttyń bári­niń nege osynsha jaǵympaz, jaramsaq ekeni­niń sebebin bilip, syryn ashqysy kelgeni. Sóıtip óz us­tazy Zaın-ád-Dınniń aqyly­men jupy­ny kıinip, jurttyń pikirin bilmek nıetpen, ıaǵnı halyqtyń ózi jaıly oıyn óz qula­ǵy­men estip-bilmekshi bolyp, qala aralaýǵa shyqqan. Sonda onyń kózi kóp nárseni kóredi, kóp nársege kózi jetedi. Al bul ózi búgingi el basshylaryna ar­nalǵan ǵaqlııa áńgime ǵoı. Halyqty, eldi ádil, aqyl­men basqarý úshin kósemder sol jurtynyń jú­­regindegi muń-zaryn, kókeıindegi arman-maq­sa­tyn, turmys-jaǵ­daıyn bilýge tıis. Dramalyq das­tannyń búgingi kúnmen, jańa zamanmen ún­de­sip, ushtasyp, baı­la­nysyp jatqandyǵy, sóıtip onyń baǵasyn art­tyryp turǵany da osy sebepten. Aqsaq Temirdiń myna bir monology da kisige kóp oı salary sózsiz: Adam adam emesteı – Ǵarip Sál toıynsa qudaıyn tanymaǵan. Adam adam emesteı – Ǵarip Adam, Halyq basqaryp ne ońdyrar, Azyp týyp, Ýyzyna aqylynyń jarymaǵan?! Qylyshynan qan tamǵan Ámir Temirdiń bu­laı­sha táýbesine kelýi nelikten? Halyqtyń arasynda bolyp, kókirek kóziniń ashylýy. Ol endi óziniń qatygezdiginiń dáleldi sebebin ashqandaı. Ana qursaǵynda jatyp, qorlyq kórgen, ata-anasynan aırylǵan, zulymdyqtan zar jylap ósken ámir­shi­niń kúshiginen talanǵan taǵdyryna nalýy oqý­shy­syn da oılandyrady. Aqyr sońynda Aqsaq Temir óz-ózine sert beredi: Bútindeıin halyqtyń jyrtyq oıyn, Búlingen bu dúnıeni qaıta quryp! Dastan bolǵan soń onyń aıtary da san taraý ǵoı. Qysqa qaıyryp, bir ǵana oı túıetin óleń emes bul. Qysqasy, sóz etip otyrǵan shyǵarma ba­tyl oılary kóp, basqasha jazylǵan ozyq shy­ǵar­ma. Taqyryby – tarıhı, oqıǵasy – ótken ómir, aıtary – bú­gingi kún­niń kókeıkesti murattarynan syr shertetin dramalyq dastan týraly pikiri­miz­diń toq eter túıini osy. Osy jerde danyshpan Abaıdyń da Eskendir patsha ómirin ózek etken pálsapalyq poema jaz­ǵan­dyǵy eske oralady. Abyz aqyn dúnıeni dúr silkindirgen patshanyń qansha baılyqqa qoly jetse de, kózi toımaǵan dúnıeqońyzdyq, ashqa­raq­tyq, toıymsyzdyq jaratylysyna jasqanbaı toıtarys bergen danany dáripteý arqyly qaı iste de qanaǵat qajettigin, adam balasyn ashqaraqtyq azdyryp, toıymsyzdyq tozdyryp, túbine jetetinin jetemizge jetkizýdi maqsat etken ǵoı. Us­taz­dyń osy dárisinen sabaq alǵan Iranbektiń Abaı dananyń shyn shákirti ekendigine bul da bir dálel. “Men ishpegen ý bar ma?...” dramasy kópten beri Áýezov teatrynyń sahnasynda qoıylyp kele jatqan dúnıe. Ol jaıly el aýzyndaǵy pikirler árqıly. Sondyqtan bul shyǵarma jaıly pikirimiz de óz túsinik-túısigimizden týǵan oılar ekenin aldyn-ala eskerte ketsek deımiz. Dramalyq dastanda ártúrli áleýmettik máse­le­ler kóterilip, Abaı syndy keıipker kózqarasy arqyly, halyq taǵdyry týrasynda keleli oılar qozǵalǵan. Sol Abaı syndary arqyly qazirgi kezdiń de keleńsiz kórinisteri beınelengen. О́lgen soń ókirip joqtaımyz, tirimizde kók tıyndyq qu­ny­myz joq, ezdi eldikke úıretemiz, keshege bıletemiz degen sııaqty nebir ashy aqıqattar aı­ty­la­dy. Onyń bári táýelsizdiktiń táı-táı basqan kóri­nis­terin kóz aldymyzǵa ákeledi. Mine bul Iran­bek­tiń tabysy, tapqyrlyǵy, kesheni búginmen baı­lanys­ty­ra oty­ryp, tarıh sabaǵynan tálim alýǵa shaqyr­ǵany. Dastannyń osyndaı-osyndaı dara kórse­tetin, sha­bytpen jazylǵan tustary az emes. Sonymen, dramalyq dastan qalaı aıaqtalǵan deısiz ǵoı. Orazbaı, Kúntýlarmen bolystyqqa saı­lanbaqqa talasqa túsken Abaı taıaq jeıdi. Jigeri qum bolǵan aqyn shyǵarma sońynda baıaǵy Ol­jabaı men Hadıshaǵa ara túsip, olarǵa basý aıtyp otyrǵanda artynan aǵaıyn-týǵan, dos-ja­randary izdep kelip, Ábish pen Maǵashtyń qaıtys bolǵanyn estirtip, kórisedi. Sodan keıin Abaıdyń jaraly júregin jaryp shyqqan muńdy kóńilin, baıan­daı­tyn jyr-monologtardy oqımyz. Olar oıly, aqyl­dy, sanaǵa sińimdi sara sózder – óne­ge­li óleń jol­da­ry. Dúnıe qyzyǵynan túńilgen da­nyshpan Abaı­dyń tereń tolǵanystary jyr kestesinen jaqsy órnek tapqan. Atalmysh monologtarda Abaıdyń áı­gili qara sózderi óleń jol­dary­na kóshken. Iran­bektiń bul tásilin dál tabylǵan aqyn tapqyrlyǵy deımiz. Sosyn sońynda – túıindeý tusynda Abaıdy Qu­nanbaı elesimen qaıta jolyqtyryp, aqylyn tyńdatýy da kelisip-aq tur. Tásili durys, shartty túrde alǵanyna da qosylamyz. Qunanbaı eles-mo­no­logynda: “Sen izdegen ádilet jerde de, kókte de joq. Odan da men sııaqty kórge tús, munda eshkimdi-eshkim jek kórmeıdi, bir-birine kektenbeıdi, jat­syn­baıdy”, deıdi. “Soraqylyq, sorlylyq ta joq onda. Qorlyq, zorlyq-zombylyq ta joq onda”, deıdi. “Adalmysyń – tórden oryn alasyń, ha­ram­by­syń – esik baǵyp qalasyń!...” deıdi. Iranbek aqyn­nyń búgingi kúnniń keskin-kelbetin kórsetip, ashy shyndyqty aıtý úshin tapqan tásili de tapqyrlyq. Abaıdyń eseńgiregen elinen, qabyrǵasyn qa­ıystyrǵan halqynan túńilgendeı kúı keship, onyń boıyndaǵy barlyq merez minez, jaman qy­lyq­ta­ryn óltire synap, óleńge qosqany ras. Mu­nyń bá­rin uly aqyn elin-jurtyn jek kórgennen emes, jany kúıip, jaqsy kórgendikten, jaqsy­sy­na súıin­gennen de, jamanyna kúıiný arqyly asyl mu­ratyna jetýi jeńil bolatynyn bilip, boljap ba­ryp jazǵanyn túsi­nemiz. Dramalyq dastannyń poetıkasynda min joq. Aqynnyń jyr-qalamy jor­ǵalap-aq tur. To­lys­qan talant-tulparynyń shabysy aıyz qandyrǵandaı. “Batqan kemeniń beıbaqtary” atty dramalyq dastanda avtordyń qalaýymen oqıǵa belgisiz elde, beımaǵlum jerde, beımezgil kezeńde ótedi. Osy ar­qyly Iranbek Orazbaev oıǵa alǵan ıdeıasyn jú­zege asyrýdyń jaqsy jolyn taýyp ketken. Ádeıi sharttylyqqa qurylǵan sıýjet jelisi sátti shyq­qa­ny shyndyq. Shyǵarma negizinen fılo­so­fııa­lyq yńǵaıda jazylǵan. Ásirese, birinshi bólimi qıly-qıly ómir qubylystaryn tereńnen tolǵap, jerine jetkize zerdeleýimen baǵasyn asy­ryp tur. To­ǵyz baldyq shtormǵa tap bolyp, teńiz astyndaǵy jartasqa soǵylyp, túbi tesilgen keme sýǵa batyp bara jatqanda, qaıtyp qutylaryn, qaıda baryp jan saýǵalaryn bilmeı sasqalaq­ta­ǵan teńizshi­ler­diń, kemeniń tesilýine ózi sebepti bolǵan egeý­quıryqtyń, janushyra qoryqqan sátin óz kózimen kórgen kapıtan: Uqtyń ba endi – Jany bardy qashanda О́mir talastyrady, О́lim janastyrady... Joq qudaıdy kim bilsin, Bar pendeniń oılaıtyny – bas qamy... – dep túıin jasaıdy. Jylarman bolyp janyna kelgen bosmanǵa basý aıtady: Keme batsa nesi bar?!.. Kúlli álemniń kúıbeńi Batý menen atýdan Turatynyn esińe al. Bizder – batsaq Batyl týǵan bolashaq Ornymyzdy basady... Sóıtip teńizshilerdi sońǵy sát sapqa tur­ǵy­za­dy. Beıkúmánǵa kemedegi jastardy jınap alyp, qaıyqqa minip, aman alyp shyǵýdy buıyrady. Al Beıkúmánniń teńiz zańyn buzǵysy joq: Keń tolǵasaq: Kemedeginiń jany bir! Tárk ete alman teńiz–ana dúǵasyn! Ne kórsek te Kóppen birge kóremiz – Aqyrdy bir kútemiz. Aqyry, kapıtan ony kóndirip, attandyryp salady, keme sýǵa batady. Kapıtan olarǵa qosh­tasý sózin aıtady: “Qosh, jastyq О́rkenim! Qosh! Jaryq, Erteńim”. Osy bir azdy-kem úzindiniń ózinen-aq oıly oqyr­man avtordyń – aqynnyń aıtpaq oıyn túsine qoıary haq. Kapıtan ólimnen qoryqpaıtyn, bola­shaq­qa – jastyqqa sengen dana halyq ókili, ha­lyq­tyq beıne. Ol qara basynyń qamyn jemeı, bo­la­shaqqa senip turyp sýǵa batady. Mundaı er­júrek, erkóńildi, senimi zor, meıirimi mol, er­teńine – ur­pa­ǵyna jany ashıtyn, túp tamyrynyń qıylmaýyn oılap, qamyn jeıtin, qareket jas­aı­tyn kesek minezdi keıipker – kapıtan naǵyz halyq uly, ıaǵnı sol halyqtyń ózi. Onyń qaıyqqa otyr­ǵan jas­tar­dy Beıkúmánǵa tapsyrýy da tegin emes. Ol tula boıy tegis adaldyqtan, tazalyqtan jaralǵan tamasha keıipker, jas urpaqtyń ókili. Aqyn bul keıip­keriniń is-áreketin, minez-qulqyn erekshe jaǵdaıda – ómir men ólim aıqasqan, aqtyq sátte – kúres ústinde alyp kórsetken. Osynaý tal boıy toly qasterli qasıet; izet, izgilik, jaqsy­lyq, aıaýshylyq, adamgershilik sııaqty móldir sezimge baı keıipker kim-kimdi de qyzyqtyryp, janyn baýrary aqıqat. Onyń esesine Nákúmán degen onyń joldasy, za­mandasy bar. Ol óz qaraqan basynan ózgeni oı­la­maı, erteńdi-kesh ýaıymy qalaıda teńiz apaty­nan óziniń aman qalý amalyn ǵana kúıttegen adam. Tipti onyń Beınetpen jaqyndasýynda da jaman­dyq, zulymdyq bar. Alaıaq, aramza, pasyq pen­de­niń naǵyz ózi. Ol qaıyqtaǵylardyń ishinde Beı­kúmán­niń ólmeýin tileıdi. Bul onyń qımas dos­ty­ǵy, asqaq adamgershiligi emes. Ol bolmasa myna ashyq teńiz tutqynynan qutyla almasyn, ajaly kelerin biledi, sosyn da jalǵan janashyr. Son­dyq­tan da keýdesine qulaǵyn tosyp, jany bar ekenin sezgen shaqta Nákúmán óziniń túpki oıyn ashyq aıtady, sol sát onyń jan-dúnıesi, búkil bolmysy kóz aldymyzǵa kelip tura qalady: Sen arqyly ómir súrgim keledi, О́mir súrgim keledi, Esińdi jı, Beıkúmán! Sodan olar jumbaq jaǵalaýǵa shyǵady. Olar­dy sol jerdiń turǵyndary: Adam ata, Haýa ana, qos perish­te: Zeınep pen Zeınet qam­qor­lyq­tary­na alady. Sóıtip olar jańa ortaǵa – adamzat bastaýynyń basy­na tap bolady. Aqyn bul ar­qy­ly qazirgi adam­dardy perishte keıiptegi kisilermen jolyqtyryp, Adamzat­tyń sábı, pák shaǵyn­da­ǵy mezgil synynan ótkizip almaqshy bolǵan. Sóıtip eki mezgil, eki orta, eki dúnıe adamdaryn salystyra sýrettegen. Sol arqyly túıin túıgen, oqyrmanǵa oı salǵan. Aqyr sońynda Beıkúmánniń aq mahabbatyn aıaqqa basqan Nákúmándi Kópjaryq óltiredi. Ol áýelde mylqaý bolatyn. Keıin Nákúmánniń Beınet qyzǵa jasaǵan qııanatyn kórip, jany ysh­qy­nyp, adaldyqqa arasha túsip júrip, tili shyǵyp ketedi. Beınet qyz da jazym bolady, biraq odan perzent qalady. Iаǵnı, ol bosanyp baryp óledi. Sábıdi qolyna Beıkúmán alyp turyp, uzaq-uzaq tolǵaý sózder aıtady. Ol ákeniń – balaǵa, u­r­paq­tyń – halqyna aıtar amanat sózindeı estiledi. Poe­tıkalyq asqaq pafospen jazylǵan jyr jol­dary sezimińdi selt etkizip, júregińdi dir etkizip, oıyńdy sharyqtatyp, rýhyńdy kóterip tastaı­tyn­daı tamasha túzilgen. Zer salyp oqyńyzshy: Ulym, óziń arqyly, Kim ekenin ákeńniń, Kim ekenin anańnyń, Kim ekeniń panańnyń, Kim ekenin Adamnyń Tarıh jazbaı tanysyn! Mine bul asqaq ta aqıqat sóz. Bul ózi shyn má­nisinde ákeniń – balaǵa, aǵa urpaqtyń – jas ur­paqqa ósıeti deýge turatyndaı tatymdy, tapqyr, sara sóz. Aqyndyq talanty nyq tolysqan, shabytynyń shalqyǵan shaǵyndaǵy aqyn Iranbektiń úsh birdeı dastandaryna aıtar pikirimiz osy. Iranbektiń qazirgi zaman men qoǵam, eldiktiń búgini men erteńgi taǵdyry tóńireginde ashy bolsa da aqıqat oı-tolǵamdaryn tógildire jazyp júr­gen, asqaq talantty, aıtýly aqyndary­myz­dyń biregeıi – birtýary ekenin basa aıtsaq artyq bolmas. Bul rette Iranbektiń poezııasy Abaı óleń­derimen ózektes, tamyrlas. Syrnaılata sy­zylyp, syzdyqtatyp, emeýrinimen egilte syr ashý­ǵa arnalǵan lırıka bar da, júregińdi qan jy­latyp aqıqatyn aıtatyn ózek­jar­dy óleń bar. Iran­bek aqyn qaısybireýler aıtyp júrgendeı jylaýyq jyrlar jazǵan emes. Ol osy kezeńniń mini men minezin jyrlap júr. Al shyńǵyrǵan shyndyqty – aqıqatty aıtý úshin Abaı poezııa­syn­daǵy aqyl-parasat, Mahambet ólen­derin­degi órlik-erliktiń ekpini qajet. Osy qaǵıdany shy­ǵar­mashylyǵyna shyraq etken Iranbek aqyndy Abaı­dyń shynaıy shákirti desek nesi aıyp?! Aqyn Iranbektiń jas kezinde – órimtal ja­syn­da jazǵan jyrlarynyń aıryqsha atap óter bir erek­sheligi bar. Ol emeshegi ezile, júregi ja­ry­la jaryq dúnıeden jaqsylyq, izgilik izdegen, sondaı sátte sanasyna sáýle túsirgen, ómirdiń ózi­nen túı­si­nip-túıgenderin óleńde órnekteýge degen qumar-qul­shy­nysy der edik. Aqynnyń osy­naý óne­gesi ómir­lik, asqaq adamgershilik adamı qasıetterdi qasterleıtin óleńderi óte kóp. Osy pikirimizdi tirilte keteıik. Jatar bolsa júrekter yntymaqpen úndesip, Kirshiksiz pák tilekter kóterilmek kúnde ósip. Adamdarǵa laıyq emes pe osy syılastyq, Syılastyqty urpaqqa keteıikshi mıras qyp?.. Jas aqynnyń jan-júregi aqyndar arasyn­da­ǵy aǵaıyndaı tatýlyqtyń, syralǵy syılas­tyq­tyń qaımaǵy buzylmaı, urpaqtan-urpaqqa jal­ǵa­sa berýin, olardyń bir-birine dúnıe-múlik emes, osyndaı adamı asyl qasıetti mıras etýin qalaýy qandaı ǵanıbet. О́leń ónegesi degen osy. Eı, uly Adam, máńgilikke meıirimińdi sýytpa, Qoldan keler jaqsylyqtyń seni óberin umytpa... Jasaǵannan júregindegi meıirim-qaıyrymnan aıyrmaýdy ǵana tilegen aqynnyń ıgilikten jaral­ǵan jan-dúnıesine kisi qyzyqqandaı. Az baryma, kóp joǵyma kúlmeńder – Tórime ozyp, tósegimdi tilmeńder... Qudaıy qonaǵyn barymen – aq peıil qara nanymen kútken qazaqy minez adamnyń bolmys-bitimin aqyn osylaısha beınelegen jáne meı­many­nan bar mázir, joq jaıyna rııasyz rıza bolýyn ótingeni qalaı jarasyp tur deseńizshi?! Kózine kóringen ań-qusty qynadaı qyra beretin mergenniń oǵynan mert bolǵan qasqaldaqty alyp qaıtý úshin aıdyn kóldiń ortasyna qulash­taı júzgen ańshynyń aıaǵy shylaýǵa oralyp, sýǵa batyp ketedi. Kıeli qustyń kepıeti atyp, osylaı ólim qushqan, aıaýshylyq sezimnen ada adamnyń taǵdyryn tilge tıek ete jazylǵan jyr júregińdi syzdatyp, oıyńdy oırandap, kóńilińe qaıaý sa­lyp, jan dúnıeńdi dúr silkindiredi. Qolyn jaıa kelgen qaıyrshyǵa qarsy shaýyp, týra bas salmaǵanyna jyny kelgen úı ıesi ıtin qýyp jiberedi. Sóıtip talaı jyl qora-jaıyn, mal-múlkin kúzetken ıtinen aırylǵan úıdi ury-qary torýyldap, tonaı bastaǵan. Endigi jerde túni boıy kóz ilmeı qojaıyn ózi kúzette turatyn bolǵan. Bir joly qolyna túsip, aıqasa ketken ury oǵan qanjaryn ala umtylady. Naq sol kez kúshi­gi­nen asyraǵan, uıa-mekenin qııa almaı úı artynda júrgen buralqy ıt uryny jelkesinen tistep, jerge alyp uryp, qojaıynyn týra kelgen ajaldan arashalap qalady. Ittiń ıesine qas qyl­maı­tyn adaldyǵyn arqaý etken osy ballada da kóke­ıi­ńe qona ketedi. Tujyrymymen tánti eteri sózsiz. Osymen oqyrmandy aqyn Iranbektiń kósheli jyrlarynyń syr-sıpatynan habardar ettik. Mys­qaldaı mysaldan ordaly oı túıýge osy da jet­kilikti ǵoı deımiz. Endi bir kezdegi jas aqyn­nyń jyr jolyndaǵy aqıyq armanyn, muńlyq muratyn aqtarǵan jan syryna qulaq qoıalyq: Jyr saraıyn tamashalap Abaıdyń, Kúmbezine kóz tiktim men talaıdyń. Orda buzar otyzymnyń otaýy – О́zge otaýǵa uqsamaýyn qalaımyn... Syrda syrbaz erkin ósken bulan-aı, Aýyr synnan ótermisiń qulamaı. Kim biledi – ozyq oıly qalamyn – Kimge syılap ketkendigin Uly Abaı?!.. Bul Iranbektiń aqyndyq kredosy – maqsat-mu­raty. Qasıetti qazaq jyrynyń kósegesin kóger­tip, janyn-rýhyn baıytýǵa bekingen jas aqynnyń daýryqpaı, dandaısymaı, sanasyn sabyrǵa, sezimin jastyq serilikke jeńdirmeı, poezııa paı­ǵam­bary Abaıdan dáris alyp, onyń shynaıy shákirti bolýǵa umtylys-qushtarlyǵy osylaı bastalǵan. Sóıtip armanyn Alla bergen daryny qostap, ushtap, Iranbek búginde aqyndyqtyń asqar beline kóterilgen tamasha talant, shynaıy shaıyr. Aqynnyń aıryqsha shabytpen, shyn júrekten jyr­laǵan óleńderiniń taqyryby san taraý. Týǵan jer, ósken el, onyń kórkem tabıǵaty jóninde jyr qa­shaǵan aqynnyń aıaýly atamekenge degen asyl ma­habbaty oqyrmannyń da oıyn oıatyp, sezimin sergitip, kóńilin ǵajaıyp kúıge bóleıdi. Atamekendi aıa­laý­ǵa arnalǵan myna bir shýmaqtan san syrǵa qanyǵasyń: Senen uly ózen joq, Syrym – Anam, Ulylyqtyń belgili syry maǵan. Tirliktiń kepken kúretamyryndaı, Sensiz dala júregi jylymaǵan... Qytymyr qysta betin kók muz qursaǵan ózenge tońyp qaldyń-aý dep, beıne jaýraǵan adamdaı kórip, aıaýshylyq bildirýi qandaı qymbat qasıet! Al mundaı tabıǵatty aıalaǵan adamnyń tiri janǵa janashyr bolmaýy múmkin emes qoı. Aqynnyń bizdi – oqyrmannyń da osyndaı aq tilekshi, jyly jú­rekti kisi bolǵanymyzdy qalap turǵany ǵoı. Osyndaı sózden sýret salýǵa, sol arqyly oı salý­ǵa óte sheber aqyn óleńderin oqyǵan sátte sen de keıipker keıpine qalaı enip ketkenińdi baı­qamaı qalasyń. О́leń sózdiń ustasyna aı­nalýdy arman­da­ǵan aqynnyń degenine jetkendigi osy ǵoı. Iranbek ǵashyǵynyń esimin júregine jyrmen jazǵan aqyn. Ǵashyqtyqtyń ot-jalynyna órte­nip, qy­­lyqty qyzdyń nazdy úni janyn terbegen jigit­tiń kóńiliniń kókke órlep, jyraqtaǵy jul­dyz­ben tildesip ketken sátin sózben sýrettegen aqynnyń pák sezimine súısinesiń, beıne óz ba­syń­nan ótkerip jatqan­daı sezinesiń. Aqyn óleńderin oqyǵanda uıań sezim, qa­naǵat kóńil, názik naz besiginde terbelgendeı kúıge bólenesiń. Kózsiz súıip, essiz kúıip, ór­tenip óleń jaz­ǵan aqyndy qalaısha mahabbat jyrshysy demessiń?! Adamı qasıettiń aınasy – adal mahabbattyń jum­baq syryn – júrek jyryn Iranbek aqyn aı­ryqsha – ózinshe, ózgeshe órnekteýmen tanylǵan talant. Mysa­ly, aqynnyń aq mahabbatyn – súıik­ti­sin Kúnge teńep, tabynyp, saǵynyp, qamyǵyp, jabyǵyp, egilip-tógilip jyr desteleýi de daǵ­dy­ly «kúıdim, súıdim» emes, asyl sezimdi aıalap, qudyretteı qasterleýi. Aqyn birde ǵashyqtyqtyń adamnyń jasyna baılanysty ótkin­shi sezim emestigin jyryna arqaý etken. Al bul bolsa ómir shyndyǵy ekenin aqyn alǵaýsyz moıyndatady. Bozań bastyń, Bozqyraýyn eskermeı, Boza minez Bozbala bop baramyn! О́zi qartaısa da, kóńili jas, sezimi sónbegen, qushtarlyǵy kúshinde júrgen jasamys aqynnyń sulýlyqqa súıispenshiligin kórkem sózben kóm­ke­rip, qısynyn kelistirip, teńeýin taýyp, jazý osyndaı-aq bolar. Bul egde jastaǵy aqynnyń óz ba­synda emes, talaı adamnyń ómirinde kezdesetin hıkaıa. Endeshe, sony janymen sezip, júreginen ót­kizip óleń túzgen aqynnyń kóripkel kóńiline, sezimtaldyǵyna ishteı rıza bolmasyńa ne shara?!... Gúl-sezimin syılap, kózben súıýden sharshaǵan sharasyz adamnyń jabyrqaý kóńil kúıin aqyn­nyń poezııa pernesinde oınatýy da symbatty syry­men júrek terbeıdi. Bolaryn – Bir Tosynnyń sezip edim, Bilip em – Baq pa, Sor ma – Kezigerin. Kóz tunyp, Bas aınalyp bara jatyr – Netemiz?! Ne qylamyz, O, Júregim?! Álbette, osynaý óleń joldaryn kórseqy­zar­lyq, jeńiltektik dep qabyldasańyz qatty qate­le­sesiz. Bul árbir júregi bar, sezimi sergek adamnyń bolmysynan kezigetin asyl qasıet, sáttik sezim­niń qımas kórinisi, ǵashyq jannyń keýdesine kúı toltyrar tosyn sáttiń jyr-sýreti. Adamı adal aq mahabbattyń jalyndy jyr­shy­sy aqyn Iranbektiń sezimniń has sýretkeri ekendigi aına-qatesiz aqıqat. Osy azdy-kem my­sal, oı-pikirden-aq oǵan oqyrmandardyń kózi jetip, kóńilderi sener deımiz de, áńgimeni kelesi bir keleli qyryn baıandaýǵa buramyz. Aqynnyń tańdamaly tomdaryna engen óleń­deri­niń deni sońǵy táýelsizdik jyldarynyń jemisi. Onda Iranbek ultymyzdyń oryndalǵan uly armanyn – azattyqtyń aq tańyn júregi jaryla jyrlaryna qo­syp, shattyǵymyzǵa shashý shashqan. Alaıda, aqyn kóbinese erterek el bolyp, etek-jeńimizdi jııýymyz, barymyzdy bekemdep, joǵy­myz­dy túgendeýge kóbi­rek kóńil bólip, mejeli maq­satqa tezirek jetýimizdiń qa­myn jep, qabyr­ǵa­ly oılaryn ortaǵa salýǵa asyq­qan. Alań kóńil aqyn­nyń júrek sózi jalpaq eldiń de kókeıin kesken mándi máseleler. Myna almaǵaıyp ke­zeńniń tar jol, taıǵaq keshýlerinen qınalǵan qara­paıym halyqtyń sanalary sarsańǵa túsip, turmys-tirshilikteri júdegeni ras qoı. Sondaı qıyn-qys­taý kún­deri el bıliginde júrgen kisilerdiń qara bastary­nyń qamyn kúıttep, ult taǵdyryn umy­typ, pen­de­shi­liktiń sheńberine shyrmalyp júrgeni ashý-yzasyn keltirgen aqyn shamyrqana-shamdana jyr jazbasa oǵan jalpaq jurt júginer me edi?! Azamattyq pa­ry­zyna adal Iranbek aqyn osyny tereńnen túsinip, tebirene jyr tógedi. Sondyq­tan da el-jurtynyń – qalyń qaza­ǵy­nyń atynan aǵy­nan jaryla sóz arnaǵan aqynnyń aqjarma jyrlaryna kúdiktene qaramaı sený kerek, erý kerek. Aqyn keıipkerleri táýelsizdik jo­lyn­da nege bolsa da kóngen, basyn báıgege tikken adam­dar – bizdiń zııaly zamandastarymyz. Tyńdap kórińiz: ...Táýelsizdik Súıem Seni Súıemin! Súıgendikten – Tozaǵyńa kúıemin: Kúńirentken Qudyrettiń aldynda – Taz-Kepeshti Táý-Basymdy ıemin!.. Iá, Iranbektiń has shyndyqtyń qulymyn degenine esh kúmán-kúdiksiz,, shák-shúbásiz senesiń. Bul aqıqat aqyn óleńderiniń ár jol, ár shýma­ǵyn­da órip júr. Al shalqańnan túsirerdeı shyn­dyq­ty aıtqa­ny­na yza bolmaısyń, qaıta yrza bolasyń. Iranbektiń el birligi, táýelsizdigi týraly tol­ǵa­nystary – shyndyqtyń shyraıyn keltirgen jyr­lary jetip artylady. Onyń da myń san mysaly bar. ...Biz – jyrlaımyz Jáne Jyrlaı beremiz. Sanamyzda: Jyrymyz ben El – Egiz! ...Biz jyrlaımyz: Qalyń jurttyń qaıǵysyn, Qýanyshyn – Qurmetke saılysyn! Elim-jerim dep, ardaqty atamekenniń joǵyn joq­tap, muńyn shaqqan qazaq aqynynyń júrek­jar­dy lebizi lepirme sóz emes, sol janyndaı jaq­sy kóretin eliniń «kúni shyǵyp, tańy kúlip atpasa» baıyz tappaıtyn patrıottyq pafostaǵy poezııanyń tamasha týyndysy. Taǵy bir mysalǵa júgineıik: ...Bóten ispen Bylyǵyp el arasy, Kár tógip tur Zamanǵa ólarasy: Týyn ustap ultynyń týǵan ulǵa, Bolmaý kerek – Týǵan jer shekarasy!.. Nemese: «Qazaq» dep О́lý kerek erimizge, «Qazaq» dep Ený kerek kórimizge. Jyn – Oınaq salmaý úshin tóbemizde, Peri – Ege bolmaý úshin mórimizge!.. Qazaqtyń qamyn jep, eliniń erteńin oılaǵan ár azamattyń júreginde júretin ata-baba ama­na­tyn budan artyq jerine jetkizip jyrlaý múmkin emes. Iranbek aqynnyń ımandaı sózine ılanyp, bas ıip, basshylyqqa alǵan jón-aý, aǵaıyn. Talantty aqyn táýbeshil. О́tpeli kezeńge ókpe artý­dan aýlaq. Arman-ańsary almaǵaıyp ýaqyt­tyń tar qyspaǵynan tezirek qutylýyn kóksegen aqyn izgi nıet, aq tilegin jaıyp salyp otyr. Ol qansha bir ashynyp, shyndyqtyń qoıasyn aqtara aıtsa da, keleshekten kúder úzgen emes. Jaq­sy­lyq­qa, jarqyn bolashaqqa senimi zor. Búgingi ómir shyndyǵyn betke aıta otyryp ta, ol osy bir kesirli keselden quty­lý­dyń jolyn izdegen zaman­das­taryna otty jyr­lary­men jón siltep tur­ǵan­daı. Ata aqynymyz Abaıdyń ómiri men óleńinen ónege alǵan shákirt shaıyr Iranbektiń de bar ar­many táýelsiz eliniń jarqyn bolashaǵy. Onyń birde súıinip, birde kúıinip jazǵan júrekjardy jyrlary men dramalyq dastandaryn oqyǵan sátte sezimiń de, oı-sanań da alasapyran kúı keship, bolmysyńdaǵy beıjaı tirshilikten bezinip, jandúnıeń jańasha ǵumyr súrýdiń baǵdaryn tapqandaı qýanyshqa kenelesiń. Mine, aqıqat sóz sóliniń – jyr qudy­retiniń syry osynda. Iranbek aqynnyń on úsh tomdyq tań­damaly shyǵarmalarynyń bes birdeı tomy dramalyq das­tan­dary, bir tomy túgeldeı án mátinderi, bir tomy óz óleńderiniń orys tilindegi aýdarmasy, ómir men óleń týraly oı-tolǵam­da­ry da bir tomǵa iriktelgen. Biz jalpy shyǵar­ma­shylyǵyna sholý ja­sap, keıbir qyrlaryna ǵana toqtalyp, pikir aı­typ, oı bólistik. Al aqberen aqynnyń óleńdegi óri­si men óresin, qazaq poezııasynyń qazynasyna qos­qan sóz baılyǵyn jan-jaqty, tarata taldap, maqsatty monografııalar jazý ádebıetshiler men ádebı synnyń moınyndaǵy mindet. Ol kúnniń de kóp kúttirmesine kámil senemiz... Sóz sońynda aqynnyń ózine júginemiz: Paıǵambarlyq rýhyń qoldar, Pendelikten úzdim qol... Men júretin bir-aq jol bar: Abaı joly – Sizdiń jol!.. Bul bolsa Abaıǵa shákirt bolýdy armandaǵan Iranbektiń jan syry. Biz aqynnyń ózi qalap alǵan osy joldan adaspaı jaýhar jyrdyń asý-belesterinen asa beretindigine kámil senimdemiz. Qazaq eliniń táýelsizdik tusyndaǵy ózekti má­se­lelerin oı sarabyna salyp, ony óleń-das­tan­dary­na arqaý etip, qazirgi qoǵamdaǵy qubylys-óz­ge­risterdi júreginen ótkizip, sanasynda sara­laǵan sańlaq aqynnyń salıqaly oı-parasatqa toly poezııasy kórkem ónerdiń kósh basynda. Iranbek órshil rýhty jasyn jyrlarymen tarıhı jady­myz­dyń rýhanı jańǵy­rýy­na ólsheýsiz úles qos­qan qanatty aqyn. Jyr jolyndaǵy jul­dyzy ońy­nan týǵan Iranbektiń Memlekettik syı­lyq­pen mara­pattalýy – onyń qazaq poezııasynyń talantty tulǵasy ekendi­gi­niń jarqyn mysaly.

Qýanyshbaı QURMANǴALI,  Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.