Qupııa qulpytas

Qyzyl qyrǵynda qyrshyn ketken, oty­zyn­shy jyldardyń oıranynda opat bolǵan ult arys­tary­nyń arýlap jerlenbegen súıegin, tý­ǵan jer­diń bir ýys topyraǵy buıyrmaı, jermen-jeksen bolǵan belgisiz qabirlerin izdep tabý, olardyń basyna bir belgi qoıý – sol asyl­dar­dan týǵan bú­gin­gi urpaqtyń, halqym degen azamattardyń kóp jyldar boıy júregin terbegen muń ekeni, bul istiń búgingi tańda jalpy­ult­tyq qozǵalysqa aınala bastaǵany jasyryn emes. Qazaqy uǵymmen qarasaq ta, «arýaq rıza bolmaı, tiri baıymaı­tyny» belgili. Keńes zamanynda Máskeýde saıası qýǵyn-súr­gin qurbandaryn kómetin birneshe jer bo­lyp­ty. 1921-1926 jyldary bul úshin Iаýz aý­rý­ha­na­synyń zı­raty, 1926-1935 jyldary Va­gankov zıraty paı­da­lanylǵan. Qýǵyn kór­genderdiń óli denesi 1934 jyl­dan Don zı­ra­tyndaǵy krematorııge jiberile bastapty. Al 1936-1937 jyldary NKVD jańa eki aýmaqty ajal alańyna aınal­dy­ryp­ty. Qys­qasha «Býtovo» jáne «Kommýnarka» dep ataýǵa bolatyn bul ar­naıy obektiler aýma­ǵynda jatqandardyń aty-jóni sońǵy jyldarǵa deıin qupııa ustalyp keldi. Mysaly, «Kommýnarka» obektisin Reseıdiń Federaldyq qaýipsizdik qyz­meti 1999 jyly Orys pravoslavıe shirkeýiniń qa­raýyna berdi, sol kezden bastap qana osy araǵa jer­lengen adamdardyń aty-jóni belgili bola bastady... Máskeýdegi birneshe ǵasyrlyq tarıhy bar «Don» qorymynyń ataýy da halqymyzdyń júregi­nen alys tura almasa kerek. Qazaqtyń birtýar aıbyndy uly Smaǵul Sádýaqasovtyń súıe­gi­niń kúli osy jerde jetpis segiz jyl bo­ıy saq­tal­dy (ómirden 33 jasynda ótken Sma­ǵul­dyń súıeginiń kúli salynǵan quty Qazaq­stan elshili­giniń qoldaýymen jáne ultjandy azamattardyń kúshimen ústimizdegi jyldyń qań­­tarynda Qazaq­stan­ǵa jetkizilgeninen oqyr­man habardar bolar). Jalpy «Don» zıraty jańa jáne eski bó­lik­terden turady. Jańa zırat degeni – HH ǵasyrdyń ba­syn­da ashylǵan qorym, 1927 jyldan bastap munda kolýmbarııi bar krematorıı jumys istegen. 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵy­sy kezinde qaza tapqandar men aýyr jaradan Más­keý gospıtaldarynda qaıtys bolǵandar jatqan baýyrlastar zıraty jáne stalındik qýǵyn-súrgin qurban­darynyń úsh ortaq qory­my (№ 1 – 1930-1942 j., № 2 – 1943-1944 j. já­­ne № 3 – 1945-1953 j.) osyn­da. Derekterge qa­­r­aǵanda, munda oty­zyn­shy jyldary jazyqsyz atyl­ǵan, ór­tel­gen bes myńnan astam adamnyń sú­ıegi ne súıe­giniń kúli jatyr. «Don» zıraty basshylyǵynyń aıtýynsha, ásirese otyzynshy jyldary qurban bolǵan­dar­dyń máıiti qaı jerge kómilgenin, kúli qaı­da jat­qa­nyn dál anyqtaý qıyn ári múmkin emes. О́ıt­keni, 1937-1938 jyldary atyl­ǵan­dar­dyń denesi krematorııge arnaýly blankige jazylǵan tap­syr­ma negizinde qabyldanyp tu­rypty, biraq onda adamnyń aty-jóni jazyl­maı, jalpy sany kór­setilip, «myna máıit­ter­di órteýge ne jerleýge jedel qabyldańyz», «О́rteý úshin kezekten tys qabyldańyz» degen buıryq túrinde túsedi eken. 1930 jyldan bastap krematorıı irgesinde tergeý kezinde ólgen, azapqa shydamaı ózin ózi óltirgen adamdardy qupııa kómetin shuńqyr bo­lypty. Jalpy kóptegen qujattar men muraǵat ma­te­rıal­daryn, memlekettik organdardyń hat-habar­laryn baıypty saralaý arqyly qýǵyn-súrgin qur­ban­darynyń aty-jónin anyqtap, qasiretti jyl­dardyń shyndyǵyn, el bastan keshken oqıǵa­lardy, jeke adamdarǵa qatysty derekter men máli­met­terdi búgingi zamannyń zerdesine salǵan jal­py­reseılik «Memorıal» tarıhı-aǵartý, qa­ıy­rymdy­lyq jáne qu­qyq qorǵaý qoǵamy bol­dy. «Memorıal» múshe­leri­niń uzaq ýaqyttan bergi maqsatty izdenisteri osy baǵytta naqty nátıje­lerge qol jetkizdi, buǵan deıin belgisiz bolyp kelgen jappaı jerleý oryndary, myńdaǵan esimder anyq­taldy, sóıtip tabylǵan, málim bolǵan, burynnan qolda bar derekter jı­naqtalyp, bir júıege túsirildi. Sonyń nátı­je­sinde burynǵy KSRO jurtymen birge, qazaq halqy da qan-qasap jyldary qurban bol­ǵan birqatar perzentteriniń asyl súıegi qaı topy­raq­tyń astynda jatqanyn bile bastady... Aıtalyq, Álıhan Bókeıhanov pen Nyǵmet Nur­maqovtyń súıeginiń kúli «Don» zıratyn­daǵy ortaq qorymda ekendigi budan eki jyl­daı buryn belgili boldy. Osyndaǵy Álıhan Nur­mu­ha­med­ulyna qatysty aqparatta onyń 1866 jy­ly Semeı oblysynda týǵany, ulty qazaq, partııada joq, joǵary bilimdi, aý­dar­mashy ekendigi kórsetilgen. Turaq­ty me­ken-jaıy – «Máskeý qalasy, Bolshoı Kıslovskıı pereýlok, 4-15» dep jazylǵan. 1937 jylǵy 26 shildede tutqynǵa alynǵan, «antısovettik kontrrevolıýsııalyq uıym­ǵa qatysý­shy» dep aıyptalyp, úkim shyq­qan kúni, ıaǵnı 1937 jyl­ǵy 27 qyrkúıekte atyl­ǵan. Nyǵmet Nur­maqov jaıyn­da onyń 1895 jy­ly Qara­ǵan­dy oblysynda týǵany, qazaq, BKP(b) múshesi, bilimi orta, VSIK hatshy­sy­nyń oryn­basary jáne VSIK tóral­qa­synyń múshesi ekendigi jazylǵan. Nyǵmet Nur­maquly 1937 jylǵy 3 maýsymda tut­qyndalypty, «kontr­re­volıý­sııa­lyq terrorıstik uıymǵa qatysý­shy» dep aıyp­talyp, 1938 jyly úkim shyqqan kúni aty­lypty. Osynda N.Nurmaqovtyń «Más­keý qalasy, Serafımovıch kóshesi, 2-243» meken-jaıynda turǵany týraly aqparat bar. «Don» zıratyndaǵy № 1 ortaq qabirde Álı­han men Nyǵmet syndy qos arysqa ar­na­lyp qulpytas-belgi qoıylypty degen ha­bar­dyń izimen taıaýda osy jerde bolýǵa týra keldi. Bul – memlekettik organdar ne qoǵamdyq uıymdar ornatqan belgi emes, qazaqstandyq azamattyń jeke bastamasymen júzege asyrǵan isi eken. «Urpaqtan – taǵzym» dep belgi qoı­ǵan – ultjandy eldesimiz, belgili zańger ǵa­lym, Qara­ǵan­dy qalasyndaǵy «Bolashaq» ýnı­versı­teti­niń rektory Nurlan Dýlatbekov bolyp shyqty! Belgitasqa eki arystyń sýreti salynyp, olar­dyń aty-jóni, týǵan jáne qaza tapqan jyldary qazaqsha jazylypty. Kórnekti aqyn Qasym Amanjolovtyń eskertkish betine órnektelgen: «Eı, tákappar dúnıe! Maǵan da bir qarashy. Tanısyń ba sen meni? Men – qazaqtyń balasy!» degen óleń joldary alystan kózge túsedi... Artta qalǵan ur­paqtyń asyl arys­taryn izdep, ardaq­taýy bıliktiń pár­meni­nen góri, júrek­tiń dármenimen jú­zege asatyn perzenttik borysh ekendigi osy­dan sezilse kerek. Olaı bolsa, or­ta­sy­nan oza shyǵyp, tý­ǵan jerdiń kókta­syn Más­keýge kóte­rip jet­­­kizgen, sóı­tip, ıisi qazaq bala­syna qadirli Álı­han men Nyǵ­metteı aı­byn­dy aǵalardyń arýa­ǵyna, alash­tyń osy jerde jatqan basqa da uldarynyń rý­hyna qazaq bolyp taǵzym etýdiń tamasha jolyn kórsetken qaraǵandylyq Nurlan baýyrymyzdyń bul isin qalaı áspettesek te jarasatyny sózsiz. «Memorıal» qoǵamy jınaqtaǵan qujat­tar­dy qaraı otyryp, «Don» zıratyndaǵy osy ortaq qorymda basqa da qandastarymyzdyń súıegi ne súıeginiń kúli jatqanyn jady­myz­dan shyǵara almaımyz. Solardyń biri – Sadyq Nurpeıisov esimdi belgili qaıratker. Ol 1904 jyly Qos­ta­naı oblysynda týǵan, 1925 jyl­dan partııa mú­she­si, kezinde Qazaqstan kom­par­tııasy Ortalyq ko­mıtetiniń ekinshisi hatshysy bolyp istegen. 1938 jylǵy 1 qarashada «kontr­revolıýsııalyq terrorıstik uıymǵa qatysýshy» degen aıyppen tut­qyn­dalǵan kezinde partııa­nyń Ortalyq komıtetiniń qaramaǵynda júrgen eken, «Máskeý» qonaqúıinde turaqty turyp­ty. Oǵan da sol zamannyń dás­túrli aıybymen úkim shyǵyp, 1939 jylǵy 25 aq­panda aty­lyp­ty. Al taǵy bir qandasymyz – Abaı Qasymov 1896 jyly Batys Qytaıda dú­nıege kelgen. Bilimi joǵary, Mońǵolııanyń ha­lyq-revolıý­sııa­lyq partııasynyń múshesi bolǵan. Ol Qytaı­dyń Barkól provınsııasy gýber­natorynyń kómekshisi qyzmetin atqarǵan, biraq 1938 jylǵy 25 shildede tutqyndalyp, «tyń­shylyq jasady» degen aıyppen 1939 jyly atylǵan. Atalmysh qaraly qabirdiń 14-inshi kolým­barııiniń úshinshi qatarynda Eskendir Turar­uly Rysqulovtyń (24.11.1920 – 3.10.1940) súıe­gi­niń kúli tur. Ákesi ustalǵan soń, otbasyna túsken tótenshe aýyrtpalyqty Eskendir de ba­sy­nan ótkergen. Baspasózde jazylyp júrgenin­deı, ol on jeti jasynda «halyq jaýynyń» balasy retinde qýǵyn-súrginge ushyraıdy, Aq teńiz mańy­na, Onega lagerine jer aýdarylady. Sonda júrip aıyqpas dertke ushyraıdy. Sol sebepti 1939 jyly aıdaýdan bosap, Máskeýge keledi. Biraq Turardyń jalǵyz uly Eskendir (Aleksandr, Shýra, Shýrık) bostandyqta uzaq júre almaıdy, jasy jıyrmaǵa jeter-jetpeste aýyr naýqastan qaıtys bolady. «Don» zıratynyń meńgerýshisi Anatolıı Trıfonovtyń járdemimen qo­ly­myzǵa tıgen anyqtamada 20 jasar «Ry­s­kýlov Aleksandr Tý­ranovıchtiń» óligi 1940 jyly ór­tel­geni, al kúl salynǵan qabyrǵadaǵy qýys teksheni paıda­lanýǵa quqyǵy bar adam – Kolosovskaıa dep kór­setilgen eken. Anyqtama­da «Esken­dir­diń» – «Aleksandr», «Týrarovıch­tiń» – «Týranovıch» dep burmalanǵanyn aıtpa­ǵan­da, kolýmbarıı sóresindegi kúl salynǵan qýystyń bet taqtasyna «Shýra Ryskýlov» dep jazylǵany taǵy bar. 1963 jyly Eskendirdiń súıeginiń kúli turǵan qýysqa jáne bir azamat jerlenipti. Bul týraly krematorıı keńsesine jazǵan ótinishinde azamatsha Varvara Kolosovskaıa 1940 jyly nemeresi Rysqulov Shýrık jerlengen qýys tekshege kúıeýi Ivan Chıjıkovtiń kúlin qoıýǵa ruqsat surapty. О́mir kezeńderinde Turar atamyzben baı­la­nysty bolǵan áıel zaty ishinen Natalıa Alekseevna Kolosovskaıa degen esim de baspasóz betinen áredik kórinip qalyp júretin. Turardyń bul áıelmen resmı túrde úılengeni týraly naqty derek kezdespese de, keıingi taǵdyry belgisiz osy Natalıa Kolosovskaıa onyń Maııa degen qyzynyń jáne Eskendir esimdi ulynyń týǵan anasy dep aı­tylatyn. Demek, 1940 jy­ly Rysqulovtyń ulyn jerleý isimen aınalys­qan Varvara Kolo­sovs­kaıa­ny – Eskendirdiń naǵashy ájesi edi dep aıtýǵa bolatyn sııaqty (Derekterge qaraǵanda, Maııany Turardyń birinshi áıeli Nadejda Konstantınovna Pýshkareva tárbıelep ósirgen. «Halyq jaýynyń» qyzy Maııa Rysqulova 1949 jyly qaýipti ele­ment retinde 5 jylǵa sottal­ǵan. Maııa Turarqyzynyń biz biletin nemeresi Vladımır Rysqulovtyń aı­týyn­sha, ájesi qazir Máskeý mańynda turady, biraq eshkimdi qabyl­dap, sóılespeıdi eken). Respýblıkalyq «Aıǵaq» gazetiniń bas redak­tory Dýlat Ábish bastaǵan shyǵar­ma­shy­lyq top jaqynda Máskeýdegi «Don» zıratyna atbasyn tirep, Eskendir Turarulynyń súıe­gi­niń kúli qo­ıylǵan qýys teksheniń janynda boldy. Tóle bı aýdanynyń bas ımamy A.Tortaev osynda jat­qan jalpy qýǵyn-súrgin qurbandarynyń, sonyń ishinde jas ketken Eskendir Turarulynyń rýhyna quran baǵyshta­dy. Halqymyzdyń birtýar qaısar uly Turar Rys­qulovtyń urpaǵy Eskendirdiń esimin eleýsiz qal­dyr­maı, onyń bir ýys kúli jatqan jerdi atajurty­nyń esine salyp, búgingi urpaqqa tanystyrý úshin alystan at aryltyp jetken Dýlat Ábish bastaǵan oń­tústikqazaqstandyq otan­das­tarymyzdyń osynaý halyqshyl isine táńir jarylqasyn degen tilek qana jarassa kerek. Máskeýde 1935 jyldyń orta sheninde, Varshava tas jolynyń tórtinshi shaqyrymyna taıaý jerden atý polıgony uıymdastyrylady. Al­ǵash­qyda bul shynynda da ártúrli atý qarýlaryn synaıtyn alań bolady, biraq qýǵyn-súrgin zamany týǵan kezde sottalǵan adamdardy ári atatyn, ári jerleıtin oryn­ǵa aınalady. Osy polıgonda sol jyldary kún saıyn orta eseppen 100-200 adam atylyp tur­ǵan eken. Bir ǵana 1938 jylǵy 28 aqpanda 562 adam atylypty (1938 jyl­dyń aqpan aıy – burynǵy KSRO-nyń bar­lyq jerinde qyzyl qyrǵynnyń eń shyrqaý shegine jetken mezgili. Qazaqstanda da dál osy aıda «halyq jaýlary» óte kóp atylǵany málim). Býtovo polıgonynda kóp jyldar boıy arnaýly qyz­met organynyń saıajaılary bolǵan, soǵan sáıkes bul qorshalǵan jerlerge, adam súıegi jat­qan alańqaıǵa eshkim jiberilmegen ári 1995 jyl­ǵa deıin tutas aýmaq kúzetilip kelgen. Qý­ǵyn-súrgin qurbandary jatqan «Býtovo» zıratynyń syry, mine, sońǵy on-on bes jyldan beri ǵana belgili bola bastady. Onda jerlengen adam­dardyń aty-jóni áli de anyqtalyp, naqtylaný ústinde. Otyz jetiniń jappaı qandy qasaby bas­tal­ǵansha, soǵan deıin jalǵan saıası aıyppen us­ta­lyp, atylǵandar negizinen Máskeýdiń Vagankov zıratyna jerlenip kelgen. Oty­zyn­shy jy­ly osyndaı jazaǵa ushyraǵan qazaqtyń tórt bala­sy­nyń súıegi qazir Vagankov zıratynda jat­qa­nyn qujattar da aıǵaqtaıdy. Bulardyń úsheýi – 1928-1929 jyldary «kontrevolıýsııalyq uıymǵa múshe bolǵany jáne keńeske qarsy úgit júrgiz­geni úshin» degen ortaq aıyppen tutqyndalyp, 1930 jylǵy 21 sáýirde atylǵan Júsipbek Aı­maýytov, Ahmetsapa Júsipov jáne Dinmuhamed Ádilov. Qujattarda Aımaýytov Júsipbektiń 1895 jyly Semeı gýbernııasy Qyzyltaý bolysy Pavlodar ýeziniń birinshi aýylynda týǵany, orta bilimdi, partııada joq qazaq ekeni jazyl­ǵan. Shym­kent pedagogıka tehnıkýmynyń oqy­tý­shysy bo­lyp istegen Júsipbek ol kezde osy qalada Pýshkın kóshesindegi 5-inshi úıde tu­ryp­ty. Júsip­bek­tiń uly Bektur da 37-niń otyna shalyndy. Aqparat kózderi 1916 jyly Semeı qalasynda týǵan Vıktor Iýrevıch (Bektur Júsipbekuly) Aımaýytov­tyń 1937 jylǵy 29 jeltoqsanda Tatarstandaǵy NKVD úshtiginiń sheshimimen on jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵany jónindegi derekti alǵa tartady. Al Ahmetsapa Júsipovtiń (qujattarda – Iýsýpov Ahmet Safa) 1895 jyly Qostanaı obly­sy­nyń Betpaqqara aýdanynda týǵany, partııada joq, bilimi tómen, «Eńbekshi qazaq» gazetiniń qyz­met­shisi ekendigi jazylǵan. Ol 1929 jyly 29 qań­tar­da ustalǵan kezde Qy­zyl­orda qalasy Selverstov kóshesindegi 28-inshi úıde turǵan eken (Basqa bir jarııa­lanymda Ahmet­sapany 1931 jylǵy 18 qań­tar­da Qazaqstannyń OGPÝ-y 10 jylǵa sot­ta­ǵany jóninde aıty­lypty). 1900 jyly Syrdarııa okrýginde (bir ja­rııa­lanymda – Jambyl oblysynyń Shý aımaǵynda) dú­nıege kelgen, orta bilimdi, partııada joq Din­mu­ha­med Ádilev 1928 jylǵy jeltoqsan aıynda tut­qyndalǵanda Qyzylordadaǵy ulttyq teatr­dyń dırektory bolyp isteıtin edi (burynǵy baspasóz materıaldarynan onyń esiminiń «Dinshe» dep qysqartylyp jazylatyny kezdesedi). Dinmuha­med­tiń (Dinsheniń) ustalǵan kezde kór­setilgen mekenjaıy – Syrdarııa okrýgi Sarysý aýdanynyń 3-shi aýyly eken. Birge ajal qushqan tórteýdiń biri – Ábdirah­man Baıdildın. Ol 1929 jylǵy 5 shildede «ke­ńes­ke qarsy úgit júrgizgeni úshin» degen aıyppen tutqyndalǵan. Orta bilimdi, BKP(b) múshesi, Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde ǵylymı qyzmetker bolyp istep júrgen kópshilikke tany­mal qalamger Ábdirahman Baıdildın (jıyr­ma­synshy jyldary «Eńbekshi qazaqqa» izashar bol­ǵan merzimdik basylymdarǵa jetekshilik jasa­ǵan) 1897 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynyń Sovet aýdanynda dúnıege kelgen, Almaty qala­synyń Ile kóshesindegi 6-shy úıde turǵan. 1928 jyly – 440 adamdy, 1929 jyly – 1383, al 1930 jyly 1229 adamdy atý jazasyna kesken Bas saıası basqarma (GPÝ) alqasynyń 1934 jyly NKVD qurylǵanǵa deıin eldiń basqa óńirlerinde tutqyndalǵandardy Máskeýge etap­pen aldyrǵanyn ótken zamannyń keıbir jarııa­lanymdarynan kezdestirýge bolady. Júsipbek, Ahmetsapa, Dinmuha­med jáne Ábdirahman tór­teýine úkim shyǵarǵan GPÝ alqasy, demek bulardyń Máskeýde atylýy­nyń syry osynda bolsa kerek. Alpys jyldan beri Máskeýde turatyn ardager aqsaqal Qaıdar Qumarbekuly sekseninshi jyldary Vagankov qorymynan Ǵanı Murat­baevtyń zıratyn izdep júrgende Aımaýytovqa uqsas bir famılııany kózi shalyp qalǵanyn esine alǵan-dy. Árıne, ol zaman Júsipbek Aımaýytov­ty eldegi aǵaıynnyń ózi de jete bilińkiremeıtin kez, sondyqtan Qaıdar aqsaqal tekshe tastaǵy jazýdy qazaqtyń balasynyń aty-jóni eken dep qana esinde saqtaǵan tárizdi. Oraıy kelgen soń aıta keteıik, kezinde Vagankov zıratynda qazaqtyń Ǵanı Muratbaev syndy bir bozdaǵy­nyń súıegi jatqany týraly habardy keıingi jastarǵa jetkizip, olardy sonda bastap aparǵan osy kisi edi. Sodan beri jyl saıyn týǵan kúninde Ǵanı zıratyna taǵzym etip, rýhyna arnap quran oqytý máskeýlik qazaqtardyń qalyptasqan dás­túrine aınaldy, tipti Ǵanı zıratynyń shyraq­shy­sy ispetti, oǵan udaıy kútim jasap turatyn qazaq otbasylary bar. Jazyqsyz jazaly bolǵan bul adamdardyń, ásirese Júsipbek Aımaýytov syndy klassık jazýshynyń, sońyna salıqaly sóz murasyn qaldyrǵan dańqty qalamgerdiń, keńestik zańnan keselin tapqan qaıran azamattyń jambasy tıgen jer, onyń bógde eldiń topyraǵy astyndaǵy sú­ıe­gi hám oıda joqta osyndaı taǵdyrdyń tál­ke­gine tap bolǵan ózge de arystarymyz jalpy el-jurty tarapynan eleýsiz, eskerýsiz qalmaı­ty­nyn keleshekke júginip qana elestete alamyz. Serikqalı BAIMENShE, «Egemen Qazaqstan» – Máskeýden.