Densaýlyqqa qandaı taǵam paıdaly?

«As – adamnyń arqaýy» desek te, keseldiń keı túri durys ta­maq­tanbaǵandyqtan da jaby­sa­­­ty­nyn adam balasy álimsaq­tan tú­sinip qoıǵan. Al astyń qaı­sy­sy paıdaly, qaısysy zııan? Qa­zaq­tyń asqazanyna jaq­qan maı­ly sorpa aǵylshyn men fransýz­ǵa jaǵa ma nemese qy­taı­dyń ashy-tushysy ózbektiń óńeshinen óte me? Máselen, jer­ortate­ńiz­dik dep atalatyn nemese laty­na­me­rıkandyq dıetalar­dyń qupııa­sy nede? Qysqasy, búginde sánge aınalǵan osy ta­qy­ryp Alma­ty­da ótken «Qaýip­siz jáne teńdes­tirilgen tamaq­ta­ný negizderi» at­ty halyqaralyq ǵylymı máji­lis­te keńinen talqylandy. S.Asfendııarov atyndaǵy Qa­zaq ulttyq medısına ýnıversıtetinde ótkizilgen sharany Old­ways atty amerıkandyq uı­ym men Qazaq taǵamtaný akade­mııasy birlesip ótkizip, bedeldi uıym­dardyń bastamasyna Coca-Cola kompanııasy demeýshilik kórsetti. Qazaqstanda mundaı sarap­ta­malyq forým birinshi ret ótki­zilip otyr. Al Oldways-tyń ta­rı­hyna kóz salsaq, onyń ma­man­daryn álemniń aspazdyq orta­lyqtarynyń tájirıbesi qyzyq­ty­rady. Qysqasy, Oldways uzaq jyldardan beri jahandyq tarıh pen durys tamaqtaný máde­nıe­tin tereń jáne kásibı turǵyda zerttep kele jatqan uıym. Sonymen mundaı májilister Brıýssel, Beıjiń, Vashıngton, Ystambul, Santıago, San-Paý­lo, Býenos-Aıres, Mehıko, Ban­g­kok, Dýbaı, Kıev, Delı qalalarynda ótken. Kezek endi Almatyǵa da jetken. Oldways-tiń bir birinen shal­ǵaıda jatqan, salt-dástúri men dastarhany uqsamaıtyn elderdi zertteýdi qolǵa alǵanyna qara­ǵanda, amerıkandyq dıetologtar durys tamaqtanýdyń ámbebap mázirin jasaýǵa shyndap kirisken degen paıymǵa kelýge bo­la­dy. Olardyń Almatyda kóp bilgisi kelip otyrǵandyqtary baı­qal­dy, saýaldar tastap, estigenderin jazyp otyrdy. О́zimizdiń otandyq dıetologtar batystan kelgen áriptes­te­ri­ne qazaqtyń ejelden paıdala­nyp kele jatqan et taǵamdaryn, kópultty Qazaqstannyń arala­syp ketken aspazdyq mektebin, qalalyqtar men aýyldyq tur­ǵyndardyń tamaqtanýynda aı­tar­lyqtaı aıyrmashylyq bar ekendigin jetkizdi. Az sóılep, kóp tyńdap ot­yrǵan qonaqtarǵa da suraqtar az qoıylǵan joq. Máselen, bizdiń mamandar atyshýly konservanttar, kalorııaly azyqtar men basqa da tamaqqa qosatyn dám­deýishterdi shyǵaratyn óndirý­shi­lerdi ne isteý kerek degendi alǵa tartty. Tipti keıbir má­li­metter qonaqtar úshin kútpe­gen jańalyqqa aınalsa, endi bir saýaldar qyzý pikirtalas týdyrdy. О́z kezeginde bizdiń de ma­man­darǵa óz bloknottaryna túrtip otyratyn jáıtter tabyldy. Al konferensııa sessııalarynda ál­emge aty málim ǵalymdar sóz aldy. Olardyń arasynda Qazaq taǵamtaný akademııasynyń prezıdenti, akademık Tóregeldi Sharmanov, Dj.Vashıngton ýnı­versıtetiniń semizdikti zertteý ortalyǵynyń dırektory Adam Drevnovskı (AQSh), Haseteppe ýnıversıtetiniń qoǵamdyq ta­maq­taný bóliminiń jetekshisi Gúl­den Pekan (Ankara, Týrsııa), Coca-Cola kompanııasynyń ǵy­lymı zertteýler jónindegi jáne normatıvtik-quqyqtyq retteý bóliminiń densaýlyqty qorǵaý men aýrýlardyń aldyn alý jó­nindegi baǵdarlamasynyń dı­rek­tory Maksım Baık (Atlanta, AQSh) syndy sheshender boldy. – Búginde durys tamaq­ta­ný­dy ádetke aınaldyrýǵa eshnárse kedergi emes. Eń bastysy halyq bul máselede bárinen habardar bolýy kerek. Durys tamaqta­ný­dy ádetke aınaldyrý qajet. Iаǵnı, teńdestirilgen as mázirin paıdalanýdy adamdardyń ózderi qalaýy kerek. Qazir bazarlarda janyńa kerektiń bári bar. О́ki­nishke oraı, bizdiń adamdar du­rys tamaqtana bilmeıdi, tipti men bul máselede óz densaý­lyq­taryna jaýapkershilikpen qa­ra­maıdy der edim. Sondyqtan da durys tamaqtaný mádenıetin qa­lyptastyrý úshin aǵartý jumys­taryn júrgizý qajet. Ekinshi ja­ǵynan, memlekettiń de óz ta­ra­pynan taǵamdardyń densaýlyq­qa qaýipsizdigi jáne joǵary sa­pasyn qamtamasyz etkenin qa­laǵan bolar edik, – deıdi akademık Sharmanov. Qysqasy, qazaqstandyq mamandar qonaqtarǵa bizdiń tamaq­tanýdaǵy erekshelikterimizdi aı­typ berdi. Sheteldik mamandar­dy ózimiz taǵam retinde jıi paıdalanatyn aıran-sút ónim­de­ri jáne onyń densaýlyqqa áseri, Qazaq taǵamtaný akademı­ıasy­nyń qazaqstandyqtardyń den­saý­ly­ǵy men tamaqtanýdy jaq­sartýǵa qatysty jasap jatqan zamanaýı qadamdary qyzyqtyrdy. Iаǵnı, sarapshylar tamaqtar­dyń densaýlyqqa paıdaly jáne zııandy jaqtaryna qatysty jáıt­terdiń bárin derlik jan-jaqty elekten ótkizdi. Kon­fe­rensııaǵa qatysýshylar sýsyn­dar­dyń paı­dasy, sýdyń adam ómiri men qo­ǵam densaýlyǵyn saqtaýdaǵy ró­li, aǵzaǵa paıdaly as túrlerin sánge aınaldyrý sı­ıaqty másele­lerdi aınalyp ótken joq. Májilis barysynda Oldways uıymynyń prezıdenti Sara Baer-Sınnott hanym kútpegen ári qyz­­­ǵylyqty málimetti alǵa tartty. – Zııandy qant pen maı bol­maıtyny sııaqty, jaman tamaq, jaqsy tamaq degen de bolmaıdy. Bizge azyqtyń barlyq túri qa­jet. Olardyń árqaısysy bizge qýat beredi. Másele olardyń durys mólsherlenýinde, – deıdi Sara Baer-Sınnott. – Bizder teńdestirilgen tamaqtaný dep bar­lyq paıdaly tamaqtardy úı­lestirýdi aıtamyz. Eger mól­she­ri­men durys paıdalansa – kám­pıtter, qant, maı, jaqsy sharap, bári de aǵzaǵa paıdaly bola alady. Másele tamaqpen qabyl­daǵan kalorııa men belsendi ju­mys istep, sportpen aınalysqan kezde joǵaltqan kalorııalardy durys basqarýda. Al Oldways – bul qandaı da bir ónimder men tehnologııa­lar­dy nasıhattaý úshin emes, kezinde turǵyndar arasynda durys tamaqtaný mádenıetin qalyp­tas­tyrý úshin qurylǵan kórnekti halyqaralyq uıym. Atalmysh uıym Batysta keńinen tanymal. Degenmen, sońǵy jyldary bul uıym damýshy elderde de «Jer­ortateńizi dıetasy pıra­mı­dasy» (Mediterranean Diet Pyramid) jáne «Bútin dándi daqyldardyń qalyby» (Whole Grain Stamp) atty teńdestirilgen tamaqtaný baǵdarlamalary arqyly belgili bola bastady. Ár aımaqtyń ózine tán, ál­im­saqtan kele jatqan azyq túrleri bar. Mysaly, Qazaqstanda teńiz balyǵy asyp-tógilip jatqan joq, esesine et ónimderi jetkilikti. Bul qazaqstandyqtardyń densaýlyǵyna keri áser ete me? Al amerıkalyqtar shyn mánin­de bul qarapaıym saýal emes dep esepteıdi. Másele qandaı da bir azyq túrinde jatqan joq, eń bastysy olardyń adam aǵzasyna paıdasy tıetin quramdastyǵyna kóńil bólý qajet kórinedi. Sondyqtan da teńiz balyq­ta­ryn jeý kerek, óıtkeni, ony ­bas­qa azyq túrimen almastyrý múmkin emes. Eger teńiz ónim­deri jetkiliksiz bolǵan jaǵ­daı­da jańǵaqtardy barynsha kóp paıdalanǵan jón. О́ıtkeni, onyń da quramynda balyqtaǵy sııaq­ty aǵzaǵa qajetti maı qysh­qyl­da­ry bar. Etten bas tartpaı­tyn­dar úshin tym maıly etke áýes bolýdyń paıdasy shamaly. Son­daı-aq, dıetologtar barlyq el­derdiń ishim-jemin saraptaı kele ǵylymı zertteýler kórsetken­deı, maldyń maılaryna qara­ǵan­da ósimdik maıyn kóbirek paıdalaný kerek degen tujy­rymǵa kelgen. Eń bastysy – durys ómir súre bilý, deıdi Coca-Cola kom­pa­nııasynyń ǵylymı zertteýler máseleleri jónindegi jáne nor­matıvtik-quqyqtyq retteý bó­li­miniń dırektory Teı Chýmbýrıdze. Iаǵnı, as ishýdi ǵana emes, demalysymyzdy, jumysymyz­dy janymyzǵa jaqyn adamdarmen jan rahatyna bólene oty­ryp atqarǵan jón. Sonda ǵana jegenimiz nárli, dastarhanymyz dámdi kórinbek. Qonaqtar aıtqan qaǵıdalardyń bul tusy «Qaı­ǵy­syz adam qara sýǵa da semiredi» degen qazaq maqalyna keledi. Aınash ESALI. ALMATY.