Ana men bala qoǵamnyń basty baılyǵy

Qazaqstan óziniń syrtqy saıasa­tynyń basymdyǵy retinde álem­dik qoǵamdastyqpen ıntegrasııany anyqtady. Álem elderiniń kópshi­ligi qol qoıǵan Birikken Ulttar Uıymynyń myńjyldyq deklara­sııasynda (2000 j.) erler men áı­elderdiń teńdigin kótermeleý, áı­el­derdiń quqyqtary men múmkin­dikterin keńeıtý úshinshi myń­jyl­dyqtaǵy adamzat damýynyń negizgi maqsattary retinde aıqyndalǵan. Táýelsizdik jyldary ishinde Qazaqstan erler men áıelderdiń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý salasynda da belgili bir dárejede ilgeriledi. Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Konstıtýsııasy men Qazaqstan qosylǵan halyq­aralyq aktilerde jarııalanǵan, erler men áıelderdiń teń quqyqtary men teń múmkindikterin iske asyrý úshin jaǵdaı jasaý, sondaı-aq olardyń qoǵam ómiriniń barlyq salalaryna teń jaǵdaıda qatysýy Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­den­tiniń «Qazaqstan Respýblıka­synda 2006-2016 jyldarǵa arnal­ǵan Genderlik teńdik strategııasyn bekitý týraly» 2005 jylǵy 29 qarashadaǵy Jarlyǵynyń basty maqsaty bolyp tabylady. Eńbek rynogynda áıelderge su­­ra­nys azdaý. Osyǵan oraı, áıel­der arasyndaǵy jumyssyzdyq erlerge qaraǵanda joǵary. Qazirgi kezde, jaldamaly ju­­mys­pen qamtylǵan tulǵalardyń ishinde áıelder jartysynan kóbin quraı­dy. Biraq olardyń jalaqysy erler­diń jalaqysynyń tek 66%-yn quraı­dy. Munyń sebebi, áıel­der ádette óz­derine tán densaýlyq saq­taý nemese bilim berý salala­ryn­da bol­syn, tó­men tólenetin laýazym­darda jumys isteýine baı­lanysty qalyptasýda. Erler men áıelderdiń genderlik teńdigine qol jetkizýge jáne jynystyq belgisi boıynsha kemsitýshilikti joıýǵa baǵyttalǵan tu­jyrymdamalardy, strategııalyq jáne baǵdarlamalyq qujattardy iske asyrý maqsatynda 2009 jyl­dyń 8 jeltoqsanynda «Erler men áıelderdiń teń quqyqtarynyń jáne teń múmkindikteriniń memlekettik kepildikteri týraly» QR Zańy qa­byldandy. Zańǵa sáıkes, anany, ba­la­ny jáne ákeni, áıel­derdi júkti­ligine jáne bosanýyna, sondaı-aq erlerdiń ómir súrý ja­synyń uzaq­tyǵyn ulǵaıtýǵa baı­lanysty qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan sharalar jy­nys­tyq belgisi boıynsha kemsitýshilik sharalary dep sanal­maıdy. Halyqtyń ómir súrýiniń sapa­sy men deńgeıin arttyrý negizd­e­riniń biri ana men balany laıyqty áleý­mettik qoldaý bolyp tabyla­dy. «Halyq densaýlyǵy jáne den­saý­lyq saqtaý júıesi týraly» QR Kodeksine sáıkes, ana bolýdy qor­ǵaý tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi aıasynda, ur­paqty bolý jasyndaǵy áıelder­ge tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kóleminiń sheńbe­rinde medısınalyq tekserip-qaraý, olar­dy dınamıkalyq baıqaý jáne saý­yqtyrý, sonymen qatar 1 jasqa deıingi balany emizetin ana ba­lany kútip-baǵý úshin medısına­lyq uı­ymda bolǵan barlyq ke­zeńde tegin tamaqpen qamtamasyz etiledi. Halyqty gıgıenalyq oqytý, ot­basyn, anany, ákeni jáne bala­ny qorǵaý táýlik boıy medı­sı­nalyq baqylaýy bolmaıtyn, dá­ri­gerge deıingi nemese bilikti medı­sınalyq kómek deńgeıinde jáne adam, ot­basy jáne qoǵam deńge­ı­inde júzege asyrylady. Sonymen qatar, áıel­diń ana bolý týraly máseleni ózi she­shýge jáne otbasyn josparlaý men óz densaýlyǵyn saqtaý maqsa­tyn­da, ózi qala­maı­tyn júktilikten saqtanýdyń qazir­gi zamanǵy ádis­te­rin erkin tań­daýǵa quqyǵy bar. Áıelderdiń jáne otbasylyq min­detteri bar ózge adamdardyń eń­begin retteý erekshelikteri Eń­bek Kodeksiniń kelesi normalardy qa­ras­tyratyn 17-taraýymen retteledi: 1) júkti áıeldermen, úsh jasqa deıingi balalary bar áıeldermen, on tórt jasqa deıingi balany (on segiz jasqa deıingi múgedek-bala­ny) tárbıelep otyrǵan jalǵyz­bas­ty analarmen, atalǵan balalar sanatyn anasyz tárbıelep otyr­ǵan ózge de tulǵalarmen eńbek shar­tyn jumys berýshiniń basta­masy boıynsha, QR zańnamalyq aktilerimen kózdelgen teris jaǵ­daılardy qospaǵanda, buzýǵa jol berilmeıdi; 2) eger áıel eńbek shartynyń merzimi aıaqtalǵan kúni merzimi on eki apta jáne odan kóp apta júk­tiligi týraly medısınalyq qory­tyn­dy usynsa, jumys berýshi onyń jazbasha ótinishi boıynsha eńbek shartynyń merzimin bala úsh jasqa tolǵanǵa deıin onyń kúti­mine baılanysty demalys aıaqtal­ǵan kúnge deıin uzartýǵa mindetti. 3) áıelderdiń eńbegin aýyr ju­mystarda, eńbek jaǵdaılary zııan­dy (erekshe zııandy) jáne (nemese) qaýipti jumystarda paıdalanýǵa tyıym salynady; 4) áıelderdiń ózderi úshin belgilengen shekti normalardan asa­tyn júkti qolmen kóterýine jáne jyljytýyna tyıym salynady; Eńbek Kodeksiniń normalaryna sáıkes, áıelderge júktiligine jáne bosanýyna baılanysty qalypty bosaný kezinde 126 kúntizbelik kún­ge, al qınalyp bosanǵan nemese eki nemese odan da kóp bala týǵan jaǵdaıda 140 kúntizbelik kúnge deıin demalys beriledi. «Semeı ıadrolyq synaq polıgo­nyn­daǵy ıad­rolyq synaqtardyń salda­rynan zardap shekken azamattardy áleý­mettik qorǵaý týraly» QR Zańyna sáıkes, qalypty bosaný jaǵdaı­yn­da 170 kúntizbelik kún jáne aýyr bosanǵan jaǵdaıda 184 kún­tizbelik kún qarastyrylǵan. Respýblıkadaǵy balaly otba­sy­lardy áleýmettik qoldaý ke­ze­gi­men damýda. 2006 jyly «Ba­laly ot­­ba­sy­larǵa arnalǵan memlekettik jár­­demaqylar týraly» QR Zańy qol­da­nysqa engizildi jáne oǵan sáı­kes 2006 jyldan bastap bala týýy­na baılanysty birjolǵy mem­le­kettik járdemaqy men otba­synyń taby­syna baılanyssyz bala bir jasqa tolyq tolǵanǵa deıin onyń kúti­mine baılanysty memlekettik jár­demaqy, sondaı-aq az qamtyl­ǵan otbasylardaǵy on segiz jasqa deıingi balalarǵa memlekettik jár­demaqylar tóleý qarasty­rylǵan. “Qazaqstan Respýblıka­synda­ǵy arnaýly memlekettik járdem­aqy týraly» Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Zańyna sáıkes januıa­da­ǵy jan basyna shaqqandaǵy ta­by­synyń mólsherine qaramastan birge turatyn tórt jáne odan kóp kámeletke tolmaǵan balalary bar jáne marapattalǵan kóp balaly analarǵa memlekettik bıýdjetten aı saıynǵy arnaýly memlekettik járdemaqy taǵaıyndalady 2008 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap ana men jańa týǵan balany qorǵaýǵa baılanysty mindetti ál­eý­mettik saqtandyrý engizildi. Min­detti áleýmettik saqtandyrý júıesiniń qatysýshylary bolyp jumys berýshilerdiń jáne (nemese) ózin-ózi eńbekpen qamtamasyz et­ken tulǵalardyń aı saıynǵy ál­eýmettik aýdarymdar tólegen eń­bek sharttary boıynsha jumys isteıtin jeke tulǵalar bolyp taby­lady. Osyǵan baılanysty mindetti áleýmettik saqtandyrý júıe­si­niń qatysýshysy bolyp tabylatyn eńbek etetin áıel júktiligine jáne bosanýyna baılanysty ýaqytsha eńbekke jaramsyzdyq paraǵyn al­ǵannan keıin jumys ornynda júk­tiligine jáne bosanýyna baıla­nys­ty demalysqa shyǵyp, turǵy­lyqty jerinde ornalasqan Zeı­net­aqy tóleý jónindegi memlekettik ortalyqtyń bólimshesine ba­ryp Memlekettik áleýmettik saq­tan­dyrý qorynan (MÁSQ) taǵaı­yndalatyn júktiligine jáne bo­sa­nýyna, jańa týǵan balany (bala­lardy) asyrap alýyna baıla­nys­ty tabysynan aıyrylý jaǵ­da­ıyna bir rettik áleýmettik tólem alýǵa qujattaryn ótkize alady. Ana men balany áleýmettik qor­ǵaý eńbek etetin áıeldermen qa­tar eńbek etpeıtin áıelderge de kórsetiledi. Bul oraıda, júktili­gine jáne bosanýyna baı­la­nysty taǵaıyndalatyn áleý­met­tik tólem­derden basqa járdem­aqylarǵa ja­ńa týylǵan balanyń ákesi nemese sheshesi qujattaryn ótkize alady. 2005-2010 jyldary Qazaq­stan­da balalardyń týylý kórset­kish­teriniń jáne MÁSQ-dan júktili­gine jáne bosanýyna, jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alýy­na baılanysty tabysynan aıy­ry­lý jaǵdaıyna bir rettik áleýmet­tik tólem alýshylardyń sanynyń ósý qarqyny baıqalady. 2011 jyldyń 1-shi jeltoq­sa­nyna deıingi MÁSQ-dan tólengen áleýmettik tólemderdiń 93%-y júk­ti­ligine jáne bosanýyna, jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alýyna baılanysty tabysynan aıy­­rylý jaǵdaıyna bir rettik jáne bala bir jasqa tolǵanǵa deı­ingi onyń kútimine baılanysty ta­bysynan aıyrylǵan jaǵdaıǵa aı saıynǵy tólenetin áleýmettik tólemder bolyp tabylady Sonymen qatar, eger buryn dekrettik demalysta bolǵan áıel­der­ge zeınetaqy jarnalary júrgizil­mese, endi jumys isteıtin áıelder úshin júktiligi, bosanýy jáne ana­lyq kezin mindetti áleýmettik saqtandyrýdyń engizilýine baıla­nysty áıeldiń bala kútimi boı­ynsha demalysta bolǵan kezinde áleýmettik tólemderden mindetti zeınetaqy jarnalary ustalynyp, alýshynyń jınaqtaýshy zeınet­aqy qoryna joldanady. Ana men balany qoldaý halyq­tyń ómir súrý sapasy men deń­geı­in, mádenıetin, bilimin, ekono­mı­ka­lyq jaǵdaıyn naqty baıandaıtyn kórsetkish bolyp tabylady. Son­­­dyq­tan júktilikti, bosaný men analyqty mindetti áleýmettik saqtandyrýdy engizý ana men bala ómiri mańyzdy oryn alatyn qoǵam qurýǵa jeteleıdi. Gúlbaǵıla BOLATBEKOVA, «Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory» AQ departament dırektory.