1918 jyldan bastap qazirgi Túrkistan oblysynyń jerin sýlandyrýǵa baılanysty «aq altyn» egý jumystary qolǵa alynǵan-dy. Egistik kólemi ulǵaıyp, el ekonomıkasyna shash etekten paıda túsken soń 1924 jyly negizinen maqta ósirýmen shuǵyldanatyn Maqtaaral aýdany quryldy.
Ýaqyt óte kele elimizde jeńil jáne toqyma ónerkásibi salasy óz aldyna mınıstrlik bolyp quryldy. Shıtti-maqtany óńdeý zaýyttary men tigin fabrıkalary kóptep salyndy. Odaq kóleminde О́zbekstannan keıingi eń iri maqta-mata talshyqtarynan túrli buıymdar jasaıtyn otandyq kásiporyndar aldyńǵy qatarlardan kórinip júrdi. Shymkenttegi «Voshod» fırmasynan shyqqan kıimder dúnıejúzilik kórmelerde aldyńǵy oryndardy ıelendi. Minekeı, jeńil jáne toqyma ónerkásibi salasynyń damyp kele jatqanyna da bir ǵasyrdan asyp barady.
Dıqandar úshin maqta baǵasynyń joǵary bolǵany tıimdi, árıne. Al barlyq taýardyń quny Lıverpýl bırjasyndaǵy baǵa koeffısıentine baılanysty. Bul óz kezeginde shıtti-maqta ósirýmen aınalysatyn dıqandardyń da tabanaqy, mańdaı ter eńbegine áser etpeı qoımaıdy.
Bıyl Jetisaı, Maqtaaral, Keles, Saryaǵash, Otyrar, Ordabasy, Báıdibek, Shardara, Arys aýdandary men Túrkistan qalalarynyń egistik alqaptaryn qosqanda dıqandar 135 myń gektar alqapqa shıtti-maqta ekken. Bul kórsetkish ótken jyldarmen salystyrǵanda eki esedeı tómen. Oǵan, birinshiden, sharýalardyń baqsha daqyldaryna kóshýi sebep bolsa, ekinshiden bıyl maqta egistikteriniń biraz bóligine zııankester áserin tıgizdi. Jospar boıynsha shamamen 333-335 myń tonna kóleminde shıtti-maqta jınaý kózdelýde. Sharýalar gektarynan 33-35 sentnerden ónim jınasa, bul meje de oryndalýǵa tıis.
Shıtti-maqta terimi qyrkúıektiń basynda bastalyp, qar túskenshe jalǵasady. Dıqandar úshin shıtti-maqta gektaryna 30 sentnerden bolǵan jaǵdaıda qolmen emes, kombaınmen tergizgen tıimdi. Tehnıka kúshimen maqta 2-3 kúnde jınalsa, qolmen aptalap sozylady.
Qazirgi tańda shıtti-maqtany qolmen teretin jumysshylarǵa ár kılosyna 35 teńgeden tólenetinin aıta keteıik. Bul qarapaıym aýyl eńbekkerleri úshin ájepteýir tabys kózi bolyp esepteledi. Maqtany kombaınmen orý baǵasy birshama qymbat. Kombaınshylar gektaryna shamamen 45-50 myń teńge kóleminde surap otyr eken.
Qazir qabyldaý pýnktterinde 128 myń tonna birinshi sortty maqta jınaldy. Tonnasyna bastapqy baǵasy 172 myń teńge bolyp belgilengen. Bul kórsetkish jıyn-terinniń sońyna taman 260 myń teńge bolýy da yqtımal. Sebebi Lıverpýl bırjasyndaǵy baǵa jyl saıyn terim sońyna qaraı kóteriledi. Onyń ústine Reseı, Iran, Pákistan, Túrkııa, Qytaı jáne Baltyq teńizi jaǵalaýyndaǵy elderden bizdiń shıtti-maqtaǵa degen suranys óte joǵary. Elimiz «aq altyndy» negizinen Reseı, Qytaı jáne Eýropa elderine eksporttaıdy. Máselen ótken jyly atalǵan memleketterge elimizden 60 myń tonnadan astam shıtti-maqta talshyǵy eksporttalǵan.
Bir tonna shıtti-maqtadan 330-360 kg talshyq, 100-110 kg taǵamdyq, tehnıkalyq maı, 30-40 kg qysqa talshyq, 550-580 kg tuqymdyq shıt alynady. Tuqymdyq shıtiniń ózinde 20-25% maı bolady, sondyqtan bir tonna tuqymynan 170 kg shıtti-maqta maıy, 400-420 kg kúnjara, 300 kg maqta mamyǵy, olıfa, glıserın, taǵy basqa ónimder alynady.
Elbasymyz N.Á.Nazarbaev «Biz sıfrly tehnologııany qoldaný arqyly qurylatyn jańa ındýstrııalardy órkendetýge tıispiz», degen bolatyn.
Shıtti-maqtanyń mol ónim berýi men ýaqtyly jınalýyna agrotehnıkalyq erejelerdiń ýaqytynda saqtalyp, ınnovasııalyq tehnologııalardyń qoldanysqa engizilýi kóp yqpal etedi. Sonyń arqasynda zaýyttarda óńdeletin bir tonna taza talshyqtyń shyǵymy 32%-ke artyp, sapasy da joǵary bolmaq. Elektr qýatynyń shyǵyny 29-31% únemdelip, talshyqtyń mashınalarda óńdelý ýaqyty 34% qysqaratynyn da aıta ketý kerek. Osyndaı ınnovasııalyq tehnologııalardy óndiriske engizgende elimizdiń jeńil jáne toqyma ónerkásibi alǵa jyljyǵan bolar edi.
Shıtti-maqtanyń uzyn talshyqtarynan bátes, sáten, markızat sııaqty túrli matalar toqylsa, qysqa talshyqtarynan sellıýloza, plastmassa, fotoplenka, dárilik maqta, janǵysh pilte, jasandy jibek, jip, taǵy basqalary daıyndalady. Maqta maıy tamaq, parfıýmerııa ónerkásipterinde qoldanylady, al tuqym qaldyǵynan etıl, metıl spırtterin, lak, qaǵaz, organıkalyq qyshqyldar, taǵy basqalaryn alýǵa bolady. Eger shıtti-maqta talshyǵyn óz elimizde óńdep, daıyn taýarlar shyǵaratyn bolsaq, bul el ekonomıkasynyń damýyna aıtarlyqtaı áser eteri sózsiz.
Súndet KÁRIMOV
