Atyraýdaǵy etnos ókilderi osylaı paıymdaıdy
Atyraýda da ózge etnos ókilderi turady. Kóp emes, árıne. Olardyń úlesin tym az deýge de bolmaıdy. Alaıda, ózderiniń tilin, dinin, ulttyq salt-dástúrin saqtaýǵa mol múmkindik jasalǵanyna rızashylyǵyn jasyrmaıdy. О́ıtkeni, munaıly óńir topyraǵynda órken jaıǵan ózge ult ókilderi «Qazaqstan – bizdiń Otanymyz! Biz bir shańyraqtyń astynda toptasqan, dostyǵy berik, yntymaǵy jarasqan halyqtyń ókilimiz!» degendi rııasyz kóńilmen udaıy aıtyp júredi. Muny óńirde ótip jatatyn túrli basqosýlarda estip qalamyz. Jáne muny ózge ulttyń ókilderi aıtyp qana qoımaı, ózderiniń uıymdastyrýymen ótkiziletin sharalarǵa da arqaý etedi.
Qazir Atyraýda 17 etnomádenı birlestik jumys jasaıdy. Bulardyń arasynda orys, koreı, nemis, tatar-bashqurt, ázerbaıjan, armıan, evreı, grýzın, cheshen-ıngýsh sekildi etnostardyń etnomádenı birlestikteri jergilikti halyqpen birlesip, ultaralyq tatýlyqtyń, dostyqtyń býynyn bekitýge laıyqty úlesin qosyp keledi. Aralarynda qazaqpen tós túıistirer quda bolǵandary da jeterlik. Árıne, másele qazaqpen qyz alysyp, qyz berisken quda bolýda emes. «Kóńil jarastyrǵan jastar qaı ulttyń ókilimen otbasyn qurmaı jatyr? Eń bastysy, eldiń birligin, eldiń turaqtylyǵyn saqtaýǵa, halyqtar arasyndaǵy dostyqty bekite túsýge úles qosýy qajet», deıdi gazet tilshisimen áńgimesinde qazaq jigitine turmysqa shyqqan, qazaq tilin ana tilindeı súıetin koreı Vera Shın.
Al eldiń birligine, yntymaǵyna qylaý túsirmeý tek ulttyń ǵana emes, bul – qazaq jerin meken etken barsha ult ókilderiniń mindeti. Osy oraıda TMD memleketteri arasynda alǵashqy bolyp bizdiń elimizde otaý tiktegen Qazaqstan halqy Assambleıasyna júktelgen jaýapkershiliktiń de, osynaý qoǵamdyq ınstıtýttyń atqarar jumysynyń aýqymy da keń. О́ıtkeni, Elbasy Nursultan Nazarbaev Assambleıanyń HVII sessııasynda sóılegen sózinde elimizde etnosaralyq, konfessııaaralyq qatynastyń barlyq aspektilerin zertteıtin birlestik qurýdyń qajettiligine toqtalyp, «Bul – óte mańyzdy ári kúrdeli ǵylym» dep atap ótken bolatyn. Ras, bul óte kúrdeli zertteýdi qajet etetini de daýsyz. Ásirese, óńirlerde buǵan úles qosa alatyndaı tájirıbeli kimder bar? Mine, osy saýal qozǵalǵanda, aldymen etnomádenı ortalyqtardyń jetekshilerine, sol ortalyqtardyń belsendi ári aýzy dýaly múshelerine tańdaý túsedi. Bálkim, óńirlerdegi ulttar men ulystardy bir shańyraqtyń astyna biriktirip otyrǵan kishi Assambleıa hatshylyǵynyń ıyǵyna aýyr júk túsetini de jasyryn emes.
– Qazaqstandy meken etetin san etnostar Assambleıa arqyly ózderin etnos retinde ana tili men mádenıetin órkendetýdiń qajettiligin sezine aldy, –deıdi Atyraý oblystyq kishi Assambleıa tóraǵasynyń orynbasary Jannat Asabaeva. – Sonyń ishinde qazaq halqy memleket quraýshy ult retinde táýelsiz elimizdiń keleshegi úshin qoǵamnyń birligi men kelisimin saqtaýdyń jaýapkershiligin tereń túsindi. Jańa dáýirdegi damýdyń erekshelikterine abdyraı qaraǵan ár adamǵa etnosaralyq kelisimniń, beıbit ómir men turaqtylyqty saqtaýdyń mańyzyn túsindirýge týra keldi.
Bul kúnderi Assambleıanyń Atyraýdaǵy músheleri ózderiniń ulttyq salt-dástúrin, tili men mádenıetin jurtshylyqqa kórsetýge qomsynbaıdy. Sebebi, ár etnostyń ulttyq ereksheliginiń úlgi tutar tustary da jeterlik. Tili basqa bolǵanymen, tilegi bir ár ulttyń dástúrinde aldymen meıirim men qaıyrymdylyqqa, bótenniń ala jibin attamaý men bireýdiń ar-namysyna til tıgizbeýge úndeıtin úrdister óte kóp. Muny kónekóz qarııalar árdaıym jastardyń sanasyna sińirip otyrady. Teginde ultaralyq tatýlyq pen dostyqtyń mańyzyn aǵa býyn, ásirese, ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń otty kúnderinen aman oralǵan ardagerler men sol kezderi eńbekke býyny bekimesten erte aralasqan urpaqtyń ókilderi jaqsy biledi. Mine, sol sebepten Assambleıa tek etnomádenı birlestikterdi ǵana emes, soǵys ardagerlerinen quralǵan «Frontovıchka» klýbyn da qanatynyń astyna alyp otyr. Al bul klýbtyń músheleri jastardy otansúıgishtik rýhta tárbıeleýden, olarǵa Otandy qorǵaýdyń azamattyq paryz ekenin keńinen nasıhattaýdan tartynǵan emes. Ásirese, oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Qatmolda Rızýanov, Nurjııan Abdolova, Abat Kenjeǵalıev, Iosıf Shmal, Sergeı Soı, Vladımır Stamov sekildi aǵa býyn ókilderi ár kez Assambleıa uıymdastyratyn túrli sharalarǵa aqyl-keńesin berýden bas tartpaıdy.
– Ár etnomádenı birlestiktiń ulttyq dástúrine saı ótetin merekeleri bar. Oǵan tek bir ulttyń ókilderi ǵana jınalmaıdy. Barlyq etnomádenı birlestiktiń músheleri shaqyrylady. Bir-biriniń ónerin, mádenıeti men tarıhyn, salt-dástúrin tereńirek tanýǵa múmkindik alady, – deıdi Jannat Asabaeva. – Assambleıa músheleri shekaralas oblystarǵa, ásirese, Reseıdiń Saratov, Orynbor, Astrahan oblystary men Tatarstanǵa tájirıbe almasý saparlaryna baryp turady. Bizdiń elimizge atamekenin ańsaǵan qandastarymyz da oralyp jatyr. Elge kelgen qandastarymyzdyń tezirek beıimdelýine yqpal etetin sharalardy da ótkizip turamyz.
Atyraýǵa oralǵan oralmandar qala irgesindegi Kókarna aýylynda shoǵyrlanǵan. Sol qandastardyń basyn qosyp, úkimettik emes uıym qurǵan Qudabaı Qarjaýov Assambleıamen tyǵyz baılanys ornatqanynyń jemisin aýyldastary kórip otyr. Assambleıanyń uıytqy bolýymen dál osy aýylda jyl saıyn Naýryz merekesi atalyp ótiledi. Dál osy aýylda otbasy merekesin ótkizý bastaý aldy. Sonan soń bul mereke ózge de etnomádenı birlestikterdiń de shyn yqylasymen ótkizetin merekesine aınalyp júre berdi. «Bul – ár etnostyń ulttyq salt-dástúrin keńirek tanytatyn taptyrmaıtyn sharaǵa aınaldy», deıdi Assambleıa músheleri.
Assambleıa músheleri belsendilikpen atsalysatyn sharalardyń biri – «Qymbattym, mektepke» dep atalady. 2010 jyly bastaý alǵan alǵashqy sharanyń bastapqy keıipkeri Igor Derevıankın bolatyn. Onymen birge Lıda esimdi apaıy da qatysqan. Ol kúıeýimen birge óziniń balasyna qosa Igordi de tárbıesine alǵan eken. Tek baýyr eti – balasyn tárbıeleýmen shektelmeı, Igor sekildi jaýtańkózdiń taǵdyryna beıjaı qaramaıtyn mundaı otbasynyń ónegesi kópke úlgi emes pe! Assambleıa tóraǵasynyń orynbasary Jannat Asabaeva demeýshiler taýyp, Igorge mektep sómkesi men jazý quraldaryn syılady. Baýyrlarymen birge «Baldáýren» lagerine jiberdi. Aıtqandaı, osy sharaǵa qonaq retinde qatysqan Atyraýdaǵy ýkraın otbasynyń ókili Lıýdmıla Belenkonyń sińlisi, Máskeýden kelgen Olga Ivanovna óziniń tolqynysyn jasyra almapty.
– Men Máskeýde kópten turamyn. Biraq týyp-ósken qalamdy umytpaı, jıi kelemin. Meni bul qala, ásirese, adamdary magnıtshe tartady da turady. Bul qalanyń turǵyndary óte kóńildi, únemi kóńildi júredi. Avtobýstarda jastar oryn berip, úlkendi syılaıtyn ınabattylyǵyn kórsetip jatady. Qaıda barsań da, dosyń sekildi qarsy alady. Sizderdiń óte tatý, syılastyqta turatyndaryńyzǵa qyzyǵamyn, – dep aǵynan jarylypty sonda Olga Ivanovna. «Syrt kóz –synshy» degendeı, ózge eldiń ókili bizdiń eldegi tatýlyqty oryndy ańǵara alypty.
...Raýshan gúlimen kómkerilgen kilem ústimen bir jasqa endi tolǵan Valıa Iýn táı-táı basyp keledi. Sábı jolynda kedergiler de joq emes. Ata-anasy sol kedergilerden súrinbeı ótýine járdem jasady... Bul «Thonıl» koreı etnomádenı birlestigi balanyń bir jasqa tolýyna ulttyq dástúrmen ótkizgen sharadan kórinis bolatyn. Endi birde ózge otbasylarda tusaýkeser, orys halqynyń úılený toıy sekildi sharalar ótip jatady. Taǵy birde «Assambleıa arýy» saıysyna ár etnostyń arýlary qatysýǵa qushtarlyq tanytyp turady. Sharanyń qaı-qaısysy da kóńil jabyrqatpaıdy. Qazir bul sharalar memlekettik tilde de ótkizilip júr. Otbasy merekesi tek qala aýmaǵynda qalmaı, aýyldarǵa bet burdy. Prezıdent qolynan Assambleıanyń altyn medalin alǵan Zýrab Bobohıdze jetekshilik etetin «Iverııa» etnomádenı birlestiginiń músheleri Maqat, Jylyoı aýdandaryna baryp, grýzın halqynyń salt-dástúrin, mádenıeti men ónerin kórsetip júredi. Osy Zýrab Bobohıdze «Iverııa» músheleriniń balaqaılary úshin «Álippe» satyp alyp berse, «Bylına» etnomádenı birlestigine múshe bolǵan orys otbasylary balalaryn balabaqshanyń qazaqsha toptaryna, mekteptiń qazaq synyptaryna berýdi maqsat etipti. Orys etnosynyń 30-dan astam ókili qazaq tili kýrstary men mamandandyrylǵan lıngvıstıkalyq ortalyqtaryna barýdy jalǵastyrýda.
Mine, «Biz –qazaqstandyqtarmyz!» degendi erekshe tebirenispen aıtatyn ózge etnos ókilderi eldegi birlikti nyǵaıtyp, yntymaǵy jarasqan Qazaq eliniń berekesin tasytýǵa osylaı úles qosýdy maqsat tutady.
Tamara MAKSIMIHINA, jýrnalıst.
Joldasbek ShО́PEǴUL.
Atyraý oblysy.
