Medısınalyq kómektiń sapasyn basqarýdy jetildirý jáne densaýlyq saqtaý júıesindegi joǵarǵy tehnologııalyq damý Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy 2011-2015 jylǵy “Salamatty Qazaqstan” densaýlyq saqtaýdy damytý memlekettik baǵdarlamasynda basty oryn alady. Densaýlyq saqtaýdy basqarý nátıjeligin joǵarylatý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynda Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi qurylǵan, ol medısınalyq kómek kórsetý úrdisiniń tunyqtyǵy, básekelestik ortany qurý, naýqastardyń medısınalyq uıymdy jáne dárigerdi tańdaý erki qaǵıdatyna negizdelgen.
Dúnıejúzilik ǵylymı qarym-qatynasty yqpaldastyrýda, perspektıvaly ǵylymı-zertteýlerdi úılestirýde jáne anyqtaýda QR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Akýsherııa, gınekologııa jáne perınatologııa ǵylymı ortalyǵy halyqtyń reprodýktıvti densaýlyǵyn saqtaý salasynda memlekettik saıasatty iske asyrý boıynsha elimizdegi iri ǵylymı mekeme bolyp tabylady.
QR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Akýsherııa, gınekologııa jáne perınatologııa ǵylymı ortalyǵy zamanaýı jańa medısınalyq qural-jabdyqtarymen qamtamasyz etilgen, onda shetelderde jáne TMD-nyń basty ǵylymı ortalyqtarynda daıyndalǵan jáne mamandandyrylýdan ótken, uıymdastyrylǵan ǵylymı jáne klınıkalyq máselelerdi sheshe biletin, joǵary tájirıbeli mamandar jumys isteıdi. Materıaldyq tehnıkalyq bazanyń ósýi, mekemeniń kadrlyq áleýetiniń joǵary deńgeıi ortalyqty reprodýktıvti medısına aımaǵynyń qazirgi zamanǵy ǵylym men tájirıbede aldyńǵy shepke shyǵardy.
Ortalyq qyzmetiniń negizgi baǵyttary:
• Ǵylymı-zertteý;
• Uıymdastyrý-ádistemelik;
• Emdeý-keńes berý;
• Joǵary bilikti kadrlardy daıyndaý;
• Bilim berýge arnalǵan leksııa oqý;
• Medısınanyń basym baǵyttary boıynsha ǵylymı-medısınalyq jáne bilim berýshi klasterler bolyp tabylady.
Akýsherııa, gınekologııa jáne perınatologııa ǵylymı ortalyǵynyń áleýetin 12 ǵylym doktory jáne 30-dan astam medısına ǵylymdarynyń kandıdattary quraıdy.
Ortalyqta 2000 jyldan bastap «Akýsherııa, gınekologııa jáne perınatologııa» degen atpen mamandandyrylǵan jýrnal shyǵady.
Dıplomnan keıingi medısınalyq bilim berýdi jetildirý jáne rezıdentýra boıynsha bilim berýdi ári qaraı jetildirý úshin negizgi tıimdi jaǵdaılar engizilgen «Qaýipsiz ana bolý», «Jańa týǵan balalar reanımasısy», «Shala týǵan balalardy kútý», «Akýsherlik qan ketýler kezinde shuǵyl kómek jáne standarttar, júktilik, bosaný jáne bosanýdan keıingi kezeńdegi preeklampsııa jáne eklampsııa» dáristeri oqylady.
Ortalyqta 30-dan astam medısına ǵylymdarynyń doktorlary, 150-ge jýyq medısına ǵylymdarynyń kandıdattary, sondaı-aq 150-den astam klınıkalyq ordınatorlar daıyndaldy.
Ortalyqta 27 ǵylymı jáne klınıkalyq bólimshe, onyń ishinde, myna ǵylymı bólimder men zerthanalar: akýsherlik-gınekologııalyq kómekti uıymdastyrý jáne ǵylymı josparlaý bólimi; júktiler patologııasy bólimi, ekstragenıtaldy aýrýlary bar patologııa bólimi; bosaný fızıologııasy jáne patologııasy bólimi; jańa týǵan balalar bólimi, jańa týǵan balalar reanımasııasy jáne ıntensıvti terapııa bólimi, qosymsha reprodýktıvti tehnologııa zerthanasymen gınekologııa bólimi, anestezıologııa jáne reanımasııa bólimi; bıohımııa, medısınalyq genetıka zerthanasy; endokrınologııamen ımmýnologııa, patomorfologııamen sıtologııa bólimderi kiredi.
Ǵylymı-zertteý qyzmeti halyqtyń reprodýktıvti densaýlyǵyn qorǵaý máseleleri boıynsha júzege asyrylady jáne mynadaı ǵylymı baǵyt aıasynda oryndalady:
- Qazaqstandaǵy reprodýktıvti densaýlyqtyń medıko-demografııalyq aspektileri;
- Qaýipsiz ana bolý jáne deni saý urpaq;
- Bedeýli nekeniń máseleleri jáne reprodýktıvti fýnksııany qalypqa keltirý.
Zertteý nátıjeleri Qazaqstandaǵy reprodýktıvti medısınanyń damýynyń jáne perınataldy medısına negizin qalaýdyń, ekologııalyq reprodýktologııanyń jáne tehnologııany álemdik básekege qabiletti tehnologııa deńgeıine deıin joǵarylatýdyń jańa kezeńi bolyp tabyldy.
Qazirgi zamanǵy joǵary tehnologııalyq zertteýler boljamdaý men dıagnostıkanyń jańa krıterıılerin, akýsherııa jáne gınekologııalyq patologııanyń emdeý ádisterin qurýǵa, jańa basqarý tehnologııasy negizinde uıymdastyrý qyzmet júıesin jetildirý, akýsherlik jáne gınekologııalyq patologııaǵa genetıkalyq beıimdilikti anyqtaý máseleleri boıynsha zertteýler, álemdik basymdyq qazaq etnosynyń tektik qoryn zertteýge genetıkalyq-popýlıasııalyq zertteýler alyp keldi. Áıel bedeýligi máseleleri boıynsha zertteýler, endoskopııalyq hırýrgııanyń, aǵza saqtaýshy operasııalardyń qaǵıdalarynyń jáne qazirgi zamanǵy qosymsha reprodýktıvti tehnologııanyń engizilýi emdeý tıimdiligin 45%-dan 75%-ǵa deıin joǵarylatty.
Birqatar akýsherlik jáne gınekologııalyq patologııalarǵa tektik beıimdiliktiń patogenetıkalyq mehanızmderin ashylýy boıynsha, qazaq etnosynyń tektik qoryn, mıoma kezindegi jatyrdyń reseptorly apparatyn zertteý boıynsha, qorshaǵan orta faktorlarynyń teris áser markerlerin jasap shyǵarý, qan jasýshalarynyń apoptozdy parametrlerin zertteý, kordtyq qannyń gemopoetıkalyq baǵana jasýshalarynyń arnaıy dıfferensırlenýi, júktiler anemııasy kezinde erıtpoezdi anyqtaý boıynsha zertteýler tek otandyq medısınada ǵana emes, álemdik ǵylymı zertteýde basymdyqqa ıe. Ortalyqta jasap shyǵarylǵan biregeı tájirıbelik model negizinde uryqtyń sozylmaly gıpoksııasyn zertteý ár túrli júktiliktiń asqynýlarynda ana – plasenta – uryq júıesiniń bıohımııalyq beıimdelý mehanızmderin zertteý boıynsha irgeli zertteýler tizbegin zertteýge múmkindik berdi, akýsherııalyq jáne perınataldy úrdisterdiń damýynyń patogenetıkalyq mehanızmderin zertteý boıynsha halyqaralyq deńgeıdegi qorǵaýǵa qabiletti ǵylymı jańalyqtardy alý, ǵylymı negizdelgen asqynýlardy boljamdaý júıesiniń monıtorly-kompıýterlik júıesin jáne júktilik pen bosanýdy júrgizýdiń tıimdi taktıkasyn kórsetý.
Aımaqtyq, etnıkalyq, demografııalyq jáne áleýmettik-bıologııalyq faktorlardy esepteı otyryp qyz bala jasóspirimderdiń jáne qaladaǵy men aýyldaǵy áıelderdiń reprodýktıvti densaýlyq jaǵdaıynyń medıko-áleýmettik monıtorıngi júrgizildi. Memlekettegi demografııalyq jaǵdaıdyń damýynyń erekshelikteri men perspektıvasyn anyqtaýmen qatar, ártúrli ákimshilik aýdandardaǵy reprodýktıvti densaýlyqty basqarý jáne baǵalaý boıynsha jańa modelder, tehnologııalar jáne standarttar usynylǵan, QR ana jáne nárestelik ólimdi tómendetýdiń memlekettik baǵdarlamasy jasap shyǵaryldy, qazaq popýlıasııasynyń tektik ártúrliligin jáne genetıkalyq dıfferensıasııasyn baǵalaý úshin DNK polımorfızminiń molekýlıarly-genetıkalyq sıpattamasy berildi, munyń bári qazaqtardyń etnogeneziniń genetıkalyq ózara qatynasyn, tektik qoryn zertteýde mańyzdy úles boldy.
Jańa tehnologııalardy qoldaný múmkindigi boıynsha «Qaýipsiz ana bolý» máselesi akýsherııa jáne gınekologııada birqatar patologııalyq jaǵdaılardyń damý mehanızmin meńgerý boıynsha zertteýler jalǵasyp jatyr. Genomdy, sıtologııalyq, bıohımııalyq, ımmýnologııalyq, gemostazıologııalyq zertteýler negizinde ana-plasenta-uryq ıntegraldy júıesinde, sıtokınder jáne somatomedınder deńgeıin anyqtaý, yntalandyrýshy-ósý gormondarymen oksıgenasııa úrdisiniń ózara baılanysy, júktiler men jańa týǵan nárestelerde hromatınniń, qandaǵy belok komponentteriniń jáne jasýshalardyń apoptozdy parametrleriniń, sıtohımııalyq qurylymdyq-fýnksıonaldy qasıeti, preeklampsııaǵa, júktilikti kóterýge tektik beıimdilikti erte dıagnostıkalaýdyń qazirgi zamanǵy ǵylymı-negizdelgen ınnovasııalyq tehnologııalary jasap shyǵarylyp jatyr.
Skrınıngtik ýltradybystyq zertteý nátıjeleri uryqtyń qursaqishilik kidirýin baǵalaý jáne hromosomdy patologııa markerlerin anyqtaý úshin óńirlik normatıvter men prosentıldi qısyq massalar bekitilgen. Týa paıda bolǵan damý aqaýlarynyń perspektıvaly monıtorıngin júrgizýge jáne qorshaǵan ortanyń genotoksıkalyq áserin baǵalaýǵa múmkindik beretin TMD-daǵy taqylettesi joq jalpy ulttyq telematıkalyq júıe – QR ulttyq genetıkalyq regıstr jasap shyǵaryldy jáne engizildi, jańa týǵan balalardyń týa paıda bolǵan gıpoterıozǵa tekserýdiń skrınıngtik baǵdarlamasy engizildi.
Ortalyqta birinshi ret akýsherlik tájirıbede morfometrııalyq jáne morfodensıtometrııalyq zertteýler negizinde qorshaǵan ortanyń teris faktorlarynyń markeri – «morfometrııalyq aına» sııaqty sıtohımııalyq taldaýdy qoldanýdyń quqyqtylyǵy men perspektıvasy ǵylymı negizdelgen.
Osynyń barlyǵy qaýipsiz ana bolý jáne saý urpaqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan akýsherlik jáne perınataldyq asqynýlardy emdeý men aldyn-alýdyń ǵylymı negizdelgen strategııasyn jasap shyǵarýǵa múmkindik berdi.
«Bedeýli neke jáne reprodýktıvti fýnksııany qalpyna keltirý» máselesi boıynsha keshendi, kóp aspektili zertteýler negizinde ártúrli reprodýktıvti jas tobyndaǵy áıelderdiń reprodýktıvti fýnksııasyn qalpyna keltirý jáne saqtaýdyń ǵylymı negizdelgen tujyrymdamasy jasap shyǵaryldy, alǵash ret respýblıkada álemdik standarttar boıynsha júrgiziletin EKO men PE joǵary tehnologııalyq qosymsha reprodýktıvti tehnologııalary jáne aǵza saqtaýshy operasııalardy júrgizýde endovıdeohırýrgııa jáne ýltradybystyq ádister jasap shyǵarylyp, keńinen engizildi.
Alǵash ret engizilgen molekýlıarly-genetıkalyq zertteýler qazaq popýlıasııasyndaǵy áıelderdiń endometrıozǵa tektik beıimdiligin anyqtaý blok shemasyn jasaýǵa jáne olardyń negizinde dıagnostıka jáne korreksııada jańa baǵyttardy jasap shyǵarýǵa múmkindik berdi. Negizinde patogenetıkalyq terapııa ǵylymı-negizdelgen membranalyq apparattyń jáne fýnksıonaldy belsendiliktiń buzylysymen, endometrıı jasýshalarynyń energııamen qamtamasyz etilýiniń tómendeýimen sharttasqan jatyr mıomasynyń damýynyń patogenetıkalyq mehanızminiń jańa aspektilri anyqtaldy. Anabeziniń polıkıstozy sındromy kezinde rezesırlengen anabeziniń gormonaldy ózgeristerin esepke ala otyryp, reprodýktıvti fýnksııany qamtamasyz etýdegi hırýrgııalyq terapııa patogenetıkalyq negizdelgen. Jalǵyz jatyr tútigi kezinde jabysý úderisiniń taralýy jáne aýyrlyq dárejesine sáıkes reprodýktıvti fýnksııany qalpyna keltirýdiń boljamy men algorıtmi ǵylymı negizdelgen. Qazirgi kezeńde ortalyqta joǵary tıimdi qosymsha reprodýktıvti tehnologııalardyń modıfıkasııasyn ǵylymı óńdeýge izdenýler júrgizilip jatyr (IKSI, TESA, PESA).
Ortalyqtyń klınıkasynda 7000-den astam joǵary qaýip tobyndaǵy júktilerge, Qazaqstannyń ár aımaǵynan kelgen gınekologııalyq naýqastarǵa akýsherlik-gınekologııalyq joǵary mamandandyrylǵan kómek kórsetiledi, olardyń 80%-dan astamy respýblıkanyń Ońtústik aımaǵy turǵyndaryna tıesili (Almaty, Mańǵystaý, OQO, Qyzylorda, Jambyl oblystary jáne basqalar).
Joǵary mamandandyrylǵan akýsherlik-gınekologııalyq kómek kólemi pasıentterdiń eń aýyr kontıngentteri esebinen 3 eseden jáne odan joǵary ósti.
Respýblıka boıynsha ortalyq qyzmetkerlerine úlken uıymdastyrý-ádistemelik jumysy jáne tájirıbelik kómek kórsetiledi. Olar – respýblıkanyń Ońtústik-Batys aımaǵy boıynsha keńestik-tájirıbelik jáne uıymdastyrý-ádistemelik kómegin kórsetý, respýblıkanyń perzenthanalaryna keńes berý kómegi, densaýlyq saqtaý tájirıbesine ǵylymı jetistikterdi engizý, aımaqtyq is sharalardy jasaýmen emdeý, aldyn-alý mekemeleriniń qyzmetiniń kórsetkishterin saraptaý, akýsherııa, gınekologııa jáne perınatologııanyń ózekti máseleleri boıynsha taqyryptyq tizbekterde respýblıka dárigerleriniń biliktiligin joǵarylatý.
Ortalyqtyń ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik qyzmeti ártúrli beıindegi ǵylymı mekemelermen, respýblıkanyń tájirıbelik densaýlyq saqtaý mekemelerimen keń kólemdi keshendi júrgiziledi, sondaı-aq halyqaralyq qyzmettestik aıasynda Reseıdiń jetekshi ǵylymı ortalyqtarymen jáne sheteldik uıymdarmen (DDU, IýSAID, BUU Halyq qory, Popýlıasııa jáne damý fransýz ortalyǵy jáne basqalar) yntymaqtastyǵy berik.
Mekemeniń jumys tájirıbesindegi minsiz bedelin «Qazaqstannyń tutynýshylarynyń ulttyq lıgasy» qoǵamdyq qory laıyqty baǵalap «Minsiz taza» halyqtyq sapa belgisimen jáne «Jumys tájirıbesindegi joǵary sapalylyq» Halyqaralyq qory altyn medalmen marapattady. Sondaı-aq «Estmeıker» halyqaralyq baǵdarlamasy «Sala maıtalmany» marapatyn berip, mekemeniń básekege qabilettiligi men bet-beınesin odan ári nyǵaıtty.
Talǵat QUDAIBERGENOV, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Akýsherııa, gınekologııa jáne perınatologııa ǵylymı ortalyǵynyń dırektory;
Laýra KAIýPOVA, dırektordyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary;
Tatıana KRAVSOVA, dırektordyń klınıkalyq jumystar jónindegi orynbasary.
