Gılls SABRIE, «Nıý-Iork Taıms»
MAIKL ShÝMAN, «NIý-IORK TAIMS» – Shanhýı, (Qytaı)
Qazir onyń jasy jetpiske jýyqtady, sondyqtan mundaı aýyr eńbekke shamasy kelmeıdi. Onyń balalary aýyl sharýashylyǵyna qyzyǵýshylyq tanytpaǵandyqtan, qalaǵa jumys isteýge ketken-di. Sondyqtan Chjen ýaqytpen sanasýǵa májbúr. Ol ózine tıesili shaǵyn jer telimin zamanaýı tehnıkalary bar ózge fermerlerge jalǵa beredi. Osylaısha jylyna tabatyn 500 dollary onyń jaıly ómir súrýine jetkilikti.
«Men balalarymnyń qasyna baryp turǵym kelmeıdi. Qytaılarda japyraqtar óziniń tamyryna qaıta oralady degen sóz bar», deıdi ol. Jastar qalaǵa ketkendikten, Chjen myrza sııaqty basqa da shaǵyn fermerler nápaqa tabý úshin jerin jalǵa beredi. Ǵasyrlarǵa sozylǵan otbasylyq shaǵyn fermalar memlekettiń damýyna úles qosyp keldi.
Mao Szedýn basymdyq bergen qojalyqtar 1980 jyldary taratylǵan soń, fermerlerge jeke ýchaske ıemdený quqyǵy berildi. 1990 jyldardyń ortasynda memlekettik saıasatta jasalǵan ózgerister nátıjesinde fermerler jerdi úlken kólemde jalǵa ala bastady.
Qazirgi tańda Qytaıdyń aýyl sharýashylyǵy sektorynda iri kommersııalyq fermalar basymdyq tanytpasa da, seń qozǵaldy.
Dástúrli ómir saltyn modernızasııa basýy qaıǵyly oqıǵa sekildi sanalýy múmkin. Biraq mundaı transformasııa Qytaı men álemdik ekonomıka úshin óte tıimdi.
Úlken fermalardyń paıdasy molaıa bastady. Fermerler tabysy da kóbeıdi. Nátıjesinde qalaǵa aǵylǵan adamdar sany artyp, Ford avtokólikterine, Starbucks-tiń kappýchınosy men Apple aıfondaryna suranys odan ári arta túsedi.
Shaǵyn fermalardyń joıylýy 27 jastaǵy Chjen Chengýnǵa qolaıly. Jıyrma jyl buryn onyń ákesi shaǵyn jer telimine egin egetin. Sodan beri Chjen myrza men onyń ata-anasy jergilikti úkimetten jáne basqa aýyl turǵyndarynan 65 gektardan astam jer telimin jalǵa aldy.
Osy eńbektiń nátıjesinde júgeri men sábiz bıznesi damydy. Jınalǵan júgeriler kórshi qoımada saqtalady. Kúzde sábiz jınaý kezinde shamamen 10 aýyldyń júzden astam turǵyny jumysqa tartylady.
Osyndaı kólemdegi jerdiń arqasynda Chjen shaǵyn fermalardyń túsine kirip shyqpaıtyn paıda, shamamen 80 000 dollar tabady. Qarjynyń basym bóligi taǵy da jer jaldaý men qural-jabdyq alýǵa jumsalady.
«10 jyldan keıin men sııaqty iri fermerler kóp jerdi jalǵa alady», dedi Chjen myrza.
Sońǵy 10 jylda 59 jastaǵy Chjan Mıanhýan óziniń fermasynyń kólemin 10 ese ulǵaıtty. Qazir 12 gektar jerge júgeri jáne qumaı júgeri ósiredi. Ol buryn shaǵyn jer teliminen jylyna 300 dollar tabatyn. Bul ózinen artylmaıtyn. Al qazir shamamen 9000 dollar paıda kóredi.
Qytaıdyń aýyldyq jerlerindegi qalyptasqan jaǵdaılar otbasylardyń ál-aýqatyn ózgertetindikten, ol qoǵamdyq túsinikke keri áser etýi múmkin.
66 jastaǵy Chjan Chenshen eki jyl buryn motosıkl apatynan alǵan jaraqaty kesirinen aýyl sharýashylyǵymen aınalysýdy toqtatyp, otbasyn asyraý úshin jerin jalǵa berdi. Onyń úsh balasy qalada jumys isteıdi. «Áıelim ekeýmiz qartaıǵanda qalaı ómir súretinimizdi ýaıymdaımyz. Bul – jalpy qoǵamdaǵy alańdaýshylyq», dedi ol.
Keıbir aýyldarda fermalar kóbeıip, halyq sany kúrt azaıyp jatyr. Qytaı halqynyń kóp bolǵany sonshalyq, júzdegen mıllıon adam aýyldyq jerde qalýǵa májbúr.
Aýyl halqynyń sany azaıǵanymen, Shanhýı turǵyndary eldi meken burynǵydaı qaıta baqýatty bolatynyna senimdi. «Bári jaqsy bolady», deıdi zeınetker fermer Chjen Nanda.
Keı turǵyndar kedeıshilik dáýirin sırek eske alady. Kún uıasyna batyp, aýa raıy salqyndaǵanda 61 jastaǵy Van Iýılın talaı jylǵy áreketin qaıtalap, Shanhýı shetindegi júgeri egistigine qaraı bet alady. Úsh balasy qalada jumys isteıtindikten, kúnderdiń bir kúni fermasynan bas tartýǵa týra keletinin jaqsy túsinedi.
Ol aınalasyn kózben sholyp turyp, «Siz aýyl sharýashylyǵynan kóp aqsha taba almaısyz» dep amalsyz kúrsindi.
Maqalany aýdarǵan Mádına JÁLELQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
