Aıan berip shaqyrǵan aǵam edi...Baqqoja Muqaı týraly estelik

Bul dúnıeniń biz bilmeıtin jumbaǵy da, syry da kóp. Sonyń biri – aıan. Iаkı, al­daǵy kúnderi eldiń, ıá bolmasa, óziń­izdiń basyńyzdan ótetin oqıǵalardyń túsińizge enýi.

Bir qyzyǵy, mundaı tylsym qasıet Jaratýshy ıemiz erekshe qabiletti etip jaratqan áýlıe, kóripkel kisilerge ǵana emes, biz sııaqty qarapaıym jandarǵa da tán bolyp tabylatyn sııaqty.

Osy rette sizderge óz basymnan ót­ken bir qyzyq jaıtty aıtqym kelip otyr.

...Álqıssa, 1996 jyly jazǵyturym túsimde bir sabyrly, symbatty, parasatty kisini kórdim. Ústine kıgeni – jap-jańa kostıým, aq kóılek, galstýk. 

Keshki mezgil-aý deımin, shamasy. Keń kabınette otyrǵan álgi kisiniń ústelinde kitap oqýǵa, jazý-syzýǵa jaryq túsiretin jalǵyz sham janyp tur.

Ishke kirgenimdi kórip, ornynan baıaý kóterildi de, maǵan qaraı jaqyndady. Sodan soń áldeqandaı bir senim artqandaı qolymdy qysyp, ıegimen aqyryn ǵana tereze jaqty nusqady.

Ǵajap. Álgi terezeden Almatynyń teń jartysy kórinedi eken. Kóshe sham­dary jarqyrap, san túrli túske enip, erekshe kóz tartady. Júregim lúpil­dep, ıapyr-aı, bizdiń qala qandaı sulý deımin...

Sóıtip jatyp, oıanyp kettim.

Sodan...

Arada eki aptadaı ýaqyt ótkende áldeqandaı bir sharýamen Jibek joly kóshesiniń boıyndaǵy toǵyz qabatty bıik ǵımaratqa bara qalmaımyn ba. Ol kezde bul ǵımaratta birneshe bas­ylym­dar­dyń redaksııasy bar edi. Uzyna boıy sozylǵan qarakóleńkeleý dálizde «Pa­ra­­sat» jýrnalynyń bas redaktory, kór­­­nekti jazýshy, dramatýrg Baqqoja Mu­­­qaı aǵamen qarama-qarsy ushyrasa kettik.

− О́ı, qal qalaı? – dedi ol kisi maǵan bir ázil aıtýǵa oqtalǵandaı ezý tartyp.

− Jaqsy, − dedim men jymıyp.

− Qoıshy-eı! Biraz ýaqyttan beri jaǵdaıym jaqsy degen kisini birinshi ret kezdestirip turmyn. Osy kúni kimdi kórseń de «oıbaı, anaý jetpeıdi, mynaý jetpeıdi» dep jylap jiberedi. Al sen óziń... qaıdasyń qazir?

− «Jeti jarǵy» baspasyndamyn.

− Á-á, túsinikti boldy, − dedi Bákeń basyn shulǵyp. Ol kezde jańadan ashyl­ǵan «Jeti jarǵynyń» jaǵdaıy, ras­ynda da, basqalardan kósh ilgeri edi. – Qaı bólimdesiń?

− «Ádilet mınıstrliginiń habarshysy» degen vedomstvolyq jýrnal shyǵara­myz, aǵa.

− Aılyǵyń qalaı?

− Jaqsy.

− Qalamaqyń she?

− О́te jaqsy!

− О́ı, sen de... – Bákeń basyn shaıqady. – Degen­men, júrshi bizdiń kabınetke. Asyq­paı otyryp sóıleseıik.

Sony aıtty da, ol meni kabınetine qar­aı bastaı jóneldi. Ishke kirgen soń, jum­saq kresloǵa jaıǵasa ketip, maǵan qol­ymen ymdap oryn usyndy. Sosyn hatshy qyzǵa eki pıala sháı aldyryp, mana­dan beri kóńilinde irkip turǵan áńgi­me­sine kiristi.

− Estip júrgen shyǵarsyń, «Parasat­tyń» kórkemdik deńgeıin kóteremiz dep, sóz­diń parqyn túsinetin óziń sekildi jas qalamgerlerdi jumysqa shaqyryp ja­­tyr­myz...

Men Bákeńniń ne aıtpaq bolǵanyn birden túsindim de, ishimnen «arba da syn­basyn, ógiz de ólmesin» degendeı bir aıma-taıma jaýap izdeı bastadym. Ol da meniń osy oıymdy dóp basyp:

− Áı, biraq... – dep áńgimesin úzip, oılanyp qaldy. – Myna túrińe qaraǵanda, sen munda kele qoımaıtyn sııaqtysyń.

Bákeń­niń daýsy qatqyldaý shyqty. Bul kisi keıde kóńilge qaramaı, oıyn­da­ǵy­syn tike aıta salatyn talapshyl, qatań basshy degendi burynda estigenim bar-dy. Sol esime túsip, únsiz qaldym.

Osy­dan keıingi áńgimemiz, rasyn aıtqan­da, onsha jarasa qoımady. 

− Áıtse de, oılanyp kór, − dedi Bákeń.

Kenet...

Ornym­nan tura bergenim sol eken, álgi kabınet­tiń úl­ken tere­ze­si­nen ásem Al­ma­ty­nyń teń jartysy kóri­nip tur­ǵan­yn ańǵaryp, ań-tań boldym. Apyr-aı, qan­daı tanys kórinis! Men muny ót­kende... túsimde... ıá, ıá, túsimde kórgen joq pa edim...

Sodan soń jalt burylyp, Bákeńe qara­dym. Jańa qa­laı baı­qamaǵanmyn? Ús­tinde – jap-jańa kostıým, aq kóılek, galstýk...

Álgi orynǵa sylq etip qalaı otyra ketkenimdi bilmeımin. Endi Bákeń maǵan tańdana qarap qalypty.

– Jaraı­dy, aǵa, − dedim kenet shekem­nen shyp-shyp shyqqan terdi ala­qan­ym­men súrtip. – Kelsem, keleıin...

Mine, sóıtip kútpegen jerden «Para­sat» jýr­naly­nyń qyzmetkeri bolyp shyǵa keldim.

Árıne mun­daı oqıǵaǵa sene qoıýdyń ózi qıyn shyǵar. Biraq ımandaı shynym. Bir aýyz óti­rigi joq. Dál solaı bolǵany aqıqat.

Aǵym­nan jarylyp, alǵash ret siz­der­ge aıtyp otyrmyn. Baqqoja aǵaǵa da bul týra­ly tis jarǵan emespin. Biraq al­da-jalda aıta qalǵan kúnniń ózinde de, ol kisi­­niń ázilge aınaldyryp, basyn shaı­­qap, kú­lip kete beretinine kúmánim joq-ty...

* * *

Respýb­lıkalyq «Parasat» jýrnaly sol jyl­­dary, shyn máninde, jazýshy, dra­matýrg, pýblısıst Baqqoja Muqaı­dyń shyǵarmashylyq mektebi ispetti edi. 

Onda Qalıhan Ysqaqov, Zákir Asabaev sekildi kórnekti qalamgerlermen birge Qalı Sársenbaı, Talaptan Ahmetjan, Ámir­han Balqybek, Jaras Sársek sekildi talant­ty jastar qyzmet istedi.

Jýr­nal qalyń oqyrman qaýymnyń ystyq yqy­lasyna bólenip, taralymy tez óse bas­tady.

Qalı­han aǵanyń kórkem esseleri, Zákeń­niń astarly pýblısıstıkalyq toptama­lary, Qalıdyń óner álemi týraly syrshyl tolǵaýlary, Talaptannyń jazýshy, dramatýrg Ákim Tarazımen júrgiz­gen áńgime-suhbattary, Ámir­hannyń tarıhı-ádebı zertteýleri, Ja­ras­tyń ótkir de ózekti maqalalary biri­nen soń biri jaryq kórip, sensasııa týdy­ryp jatty.

Ara-tura Baqqoja aǵamen issapar­larǵa birge shyǵyp, el tanyp, jer kórip júrdik. Solardyń biri búginge deıin kóz aldymda...

* * *

Eki myńynshy jyldyń qońyr kúzi. Jol­ ústindemiz. Baǵytymyz – ońtústiktegi oblys­tar, maqsatymyz – «Parasat» jýr­na­lynyń oqyrmandarymen júzdesý. 

Biz Almatydan alystaǵan saıyn qońyr kúzdiń reńi ózgerip, aldymyzdaǵy jaz­yq dalanyń sary boıaýy kóbeıe bas­tady. Tap jazdaǵydaı sarytap ystyq bol­­ma­ǵanymen, kúnniń qyzýy molaıyp, jeń­il mashınanyń ishinde maýjyrap, qal­ǵyp-múlgip kelemiz. Kenet Bákeń daý­syn baıaý sozyp, kúzgi dalanyń syrshyl áýenin­­deı saǵynyshqa, názik muńǵa toly bir ánge basty...

Sen ediń ertemenen-aý, qozy aǵytqan,

Men edim boz jorǵamen oraǵytqan, erkem-aı...

Áýelde alystan úzilip-talyp, taý jaq­tan esken qońyr samalmen birge shal­qy­ǵandaı kóringen áýenniń sózi endi-endi qula­ǵy­myzǵa jetip, kózimizdi ashtyq...

Eleń-alańda oıanyp, jelidegi qozy­lar­dy aǵytyp júrgen muńlyq qyz ben álde­qaıdan boz jorǵasyn oınaqtatyp shy­ǵa kelgen seri jigittiń elesi paıda bolady qııalymyzda. Sonaý bir este joq eski zamanalardan beri júrekten-júrekke jetip, tyńdaýshynyń kóńilin eljiretip kele jatqan qandaı ǵajap án edi, shirkin... 

Qol sozym jerde tursa da bir-birine je­te al­maı, armanda ótken qos ǵashyq kim? Qaı kezde, qandaı zamanda ómir súrgen?..

Osy bir án kóńil aıdynyn tolqytyp, kópke sheı­in únsiz otyrdyq. Tipti kún batyp, qas qaraıa bastaǵanyn da kesh ań­ǵaryp­pyz.

Kenet qarsy aldymyzdan samaladaı jar­qyrap tizbek-tizbek shamdar kórindi.

− Bul qaı jer? – dedi Bákeń eleń ete qalyp.

Al­dyńǵy jaqqa qarap, Aqyrtóbege je­tip qalǵanymyzdy bir-aq ańdadym. Bul – kúre joldyń qos qaptalyna tizile qon­ǵan asúılerdiń shamdary edi. Kóńili qal­ap, qaltasy kótergen jolaýshy osynda toq­tap, as-aýqat iship, áldenip alatyn.

Alaıda asúı degen aty bolmasa, olardyń deni ýaqytsha ornalasqan vagon úıler edi. Naryq qyspaǵynan qysylyp-qymtyrylyp, kúnkóris qamyna kirisken jergilikti jurttyń ázirge tapqan bar amaly da osy – kúre joldyń boıynda kúndiz-túni jolaýshylarǵa as qamdap, tabys tabý.

− A-a, − dedi Bá­keń basyn shulǵyp. – Endi túsindim... Bál­kim, biz de osynda toq­tap, ystyq sorpa ishermiz.

− Oı, aǵa, bul jerge kóbine júk mashınalary toq­taıdy, − dedik biz ke­je­ge­miz keıin tartyp.

− Nesi bar, olardyń júrgizýshilerimen áńgi­melesemiz. Únemi alys saparlarǵa shy­ǵatyn kisilerdiń kórgen-bilgenderi kóp bolady.

− Endi bir saǵattan soń Taraz qala­sy­na da jetemiz ǵoı! 

− Joq, jigitter, osynda túseıik...

Qaz-qatar tizilgen vagon-úılerdiń biri­niń aldyna kelip toqtadyq. Keshki qoń­yr salqyn aýada kerilip-sozylyp, boıymyzdyń qurys-tyrysyn jazyp aldyq. Sodan soń vagon úıdiń aldyndaǵy qur­aq kór­peshe tóselgen sákiniń ústine shyǵyp, bir-bir jastyqty qol­tyǵymyzǵa qysyp, qısaıa kettik. Asha­na­nyń ıesi kópten kút­ken syıly qonaq­tary kel­gendeı qýanyp, zyr júgirip júr. Bákeń de olarmen ejelden tanys kisi sııaq­ty emen-jarqyn áńgimelesip, aýyl-aı­maqtyń amandyǵyn túk qoımaı surap jatyr.

Bir kezde vagon úıden suńǵaq boıly, aqqubasha kelgen taldyrmash qyz shyǵyp, tamaqqa tapsyrys ala bastady. Mól­diregen bota kózderin tómen salyp, kisige týra qaramaı, aqyryn ǵana sóıleıdi eken.

− Qaraǵym, sen bul aýyldyń qyzy emes­siń ǵoı, solaı ma?! dedi Bákeń oǵan zeı­in sala qarap.

− Iá... − Qyz uıań ǵana ún qatty.

− Shamasy, Qyzylorda jaqtan kelgen bol­ýyń kerek.

Qol­yndaǵy bir tilim qaǵazǵa bizdiń «tap­syrysymyzdy» jazyp alýǵa kiris­ken qyz sál ezý tartyp, Bákeńe tańdana qarady.

− Iá. Shıelidenmin.

− Bul jaqta apa-jezdeń bar ma?

− Iá.

− Demek, mynaý ashana jezdeńdiki boldy ǵoı.

− Iá. Jezdemdiki... Qandaı tamaqqa tapsyrys beresizder?..

− Atyń kim, aınalaıyn.

− Anar.

− Jigit­ter, − dedi sodan soń Bákeń bizge qarap. –Tamaqqa kópteý etip tapsyrys ber­ińder. Anar qaryndasym áke­letin as­tyń dámdi bolatynyna men sen­emin.

Biz endi jymyńdap, bir-birimizge qaradyq.

− Bolyńdar-eı, − dedi Baqqoja aǵa asyq­tyryp. – Redaksııanyń issaparǵa ból­gen aqshasy jetedi. 

Sodan soń bizdiń tez jaýap qata qoımaı, bó­gelip qalǵanymyzdy unatpaǵandaı:

− Bularǵa úlken-úlken kesemen ystyq-ystyq sorpa jáne úıme tabaq etip qýyr­daq ákel, − dedi.

− Jaraıdy.

 Qyz jymıyp kúldi de, asúıge qaraı bettedi.

Al biz:

− Oı, Báke-aı, sizdiń qaryn­da­syń­yzdyń qolynan as ishemiz dep bizdiń qar­ny­myz jarylatyn boldy ǵoı, − dep, oıyn-shyny aralas Baqqoja aǵaǵa «ókpelep» jatyrmyz.

− Bilem, − dedi Bákeń kúlip. – Tarazda tamasha-tamasha meıramhanalar bar. As­yq­­pasańdar, oǵan da aparamyn. Biraq my­naý jol ústindegi elge az da bolsa kó­megimiz tısin... Kúndiz-túni tamaq ázir­lep, qaı jolaýshy burylady dep eki kózi tórt bolyp otyrǵan joq pa.

Azdan soń Anar bizge ystyq sorpa alyp keldi.

− О́tken jyly Almatyǵa oqýǵa baryp pa eń? – dep Bákeń odan taǵy da jaýap alýǵa kóshti.

− Iá, − dedi Anar aqyryn ǵana.

− QazPI-ge tap­syrdyń ba, álde JenPI-ge me?

− QazPI-ge...

− Sońǵy emtıhannan óte almaı qaldyń ǵoı, á?

− Oı, aǵaı, siz ony qaıdan bilesiz?

Qa­raqattaı jana­ry keń ashy­lyp, Anar tańdanyp qaldy.

− Bilem, − dep jymıdy Bákeń. – Bıyl taǵy da sol ınstıtýtqa, taǵy da sol fa­kýl­­tetke baramyn dep júrgenińdi de bilemin.

Anar endi, odan saıyn tańyrqap, «aǵa, siz­diń kórip­keldigińizge bas ımeske ama­lym joq» degendeı únsiz tur.

− Jumystan qolyń bosaǵan ýaqytta kitap oqyp, daı­yndalyp júrsiń be? –dedi Bákeń endi aǵa­lyq qamqor kóńilmen.

− Iá...

Biraq oqýǵa túsýge daıyndalyp júrgenine ózge túgi­li, ózi de senbeıtindeı qyzdyń erni sál ǵana jybyr ete qaldy.

− Jaqsylap da­ıyndal, − dedi Bákeń. – Sen qalaıda oqýǵa túsip, joǵary bilim al­ý­yń kerek. Bolashaǵyń áli alda.

Bákeń aıtqandaı, Anar qar­yn­da­sy­myz pisir­­gen as, rasynda da, dámdi boldy ma, álde asúıdegilerdiń qonaqjaı peıi­line rıza bol­dyq pa, bilmeımin biz úıme tabaq qýyr­­daqty qalaı jep qoı­ǵany­myzdy tipti, sezbeı de qaldyq. Qosh­tasarda Baq­qoja aǵa Anardyń ápkesine arnaıy burylyp:

− Kúndiz-túni qara jumysqa jegip, qyz bala­­nyń baǵyn baı­lamańyzdar, − dep bur­yn­nan ta­nys jandaı qolqa salyp jatty. – Joǵary oqý ornyna túsý úshin kóp oqyp, daıyn­dalýy kerek. 

− Iá, árıne − deıdi Anar­dyń ápkesi basyn ızep. – Ony ózimiz de oılap júrmiz ǵoı. Biraq myna jer­den azyn-aýlaq tabys tapsa, erteń ózin­iń qajetine jaratar deımiz de...

− Kúre jol­dyń boıymen kimder júr­meı­di deısiz, − dep Baqqoja aǵa qasyn kerdi. – «Mal alasy syrtynda, adam ala­sy ishinde» degen... Anar sekildi jap-jas, kór­ikti, aqyldy qyzǵa kóz su­ǵyn qa­daı­­tyndar kóp shyǵar. Son­dyq­tan er­­terek oqýǵa túsip, bilim alyp, qutty or­nyna qonǵany abzal...

− Biz­diń de tilegimiz sol, − dedi Anar­dyń ápkesi kózine jas alyp.

* * *

Ymyrt qarań­ǵylyǵy qoıýlana túsken. Kúre jol­dyń boıymen ersili-qar­­syly aǵyl­ǵan mashınalardyń ja­ryǵy alqarakók aspan tósin tilip aqqan quı­­ryq­ty juldyzdarǵa uqsaıdy. Baq­qoja aǵa únsiz. Maǵan ol aldaǵy kún­der­de jazatyn jańa shyǵarmasynyń jeli­sin oılap kele jatqandaı kórindi. «Pesa jazatyn bolar?.. − deımin ish­teı qyzyǵyp. − Jańaǵy ashanadaǵy áńgi­me­niń ózi bir pesaǵa arqaý bolady emes pe». 

...Kúre joldyń boıyndaǵy vagon úıler. Kúndiz-túni as qamdap, ári-beri aǵy­lyp ótip jatqan jolaý­shylarǵa qar­ap otyr­ǵan qarapaıym jan­dar. Áne, olardyń ishinde áldeqaıdan múl­de basqa álemnen adasyp kelgen aqqý­daı sulý qyz júr...

− Aǵa, − dedim.

Únsiz otyrǵan Bákeń: 

− A-a, − dedi uıqydan oıanǵandaı selk etip.

− Jańa­ǵy kisilerdiń tirshiligi bir pesaǵa júk bolatyn sııaqty ǵoı. Jol boı­­yn­daǵy vagon ashanalar taptyrmaı­tyn dekorasııa, al olarǵa kelip-ketip jatqan jolaýshylar ártúrli keıipkerler emes pe?!.

− Árıne − dedi Bákeń. – Biraq pesaǵa kon­flıkt, ıakı shıelenis, talas-tartys qaj­et. Aıtalyq jańaǵy qarapaıym jan­dardyń ómirindegi bir erekshe kún ar­qaý bolýy múmkin...

Ol taǵy da oılanyp, únsiz qaldy. Aldy­myzdan samaladaı jarqyrap Taraz qala­synyń ottary kórindi. 

* * *

...Iá-á, sodan beri de bul jolmen talaı ret júrip óttim. Aqyrtóbedegi baıaǵy vagon úıler joq qazir. Olardyń ornyna ártúrli kafe, meıramhanalar salynǵan. Osydan kóp jyl buryn ózimiz toqtap, tamaq ishken ashana qaı tusta edi? Ol jerden qazir qandaı kafe, ıá bolmasa, restoran boı kóterdi eken? Al ıesi... sol burynǵy kisiler me eken dep oılaımyn.

Biraq ádeıi toqtap, izdestirip kórgen emespin. О́ıtkeni sol baıaǵy Anar qyz aldymnan kúlimsirep shyǵyp: «Baqqoja aǵam qaıda?» dese, ne dep jaýap ber­mekpin.

Aıaýly azamat, Qazaqstan Res­pýb­lı­kasy mem­lekettik syılyǵynyń laýreaty, kórnekti jazýshy, dramatýrg Baqqoja Muqaı aǵamyz erterek dúnıeden ótip ketti dep qalaı aıtpaqpyn...

Nurǵalı ORAZ,

«Egemen Qazaqstan»