О́tkenge úńilsek, tarıhty jasaıtyn da, jazatyn da biregeı tulǵalar bolǵanyn baıqaımyz. Olar – áıgili Bilge qaǵan, Turan ámirshisi Temir men onyń urpaǵy Babyr, Mustafa Kemal Atatúrik pen Ýınston Cherchıll sekildi adamzat tarıhynda eleýli iz qaldyrǵan birtýar qaıratkerler. Saýsaqpen sanarlyqtaı bul tizimge Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevty da qosýǵa bolady.
«Uly dalanyń jeti qyry» degen baǵdarlamalyq maqalany oqyǵan soń qaımana qazaqtyń ǵana emes, Uly dalany mekendegen túgel túrki jurttarynyń tarıhyn túgendegen kemeńgerdiń kesteli sózin oqyp, ulan-ǵaıyr dala tarıhynyń uzyn-yrǵasyn, kesek kelbetin aıparadaı tanyǵandaı bolasyń. Bul maqala elimizdiń rýhanı qazynasyn eselep, tamyrly tarıhymyzdy túgendeýge tolaıym tabys ákelgen «Mádenı mura», «Halyq tarıh tolqynynda» sııaqty irgeli memlekettik baǵdarlamalar men Elbasynyń ult uıasy Ulytaýda bergen suhbaty, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵynda sóılegen sózderiniń tujyrymy, mazmundyq jalǵasy, saralanǵan túıini, sonymen birge keshendi josparlardy júzege asyrýdyń joly, tarıhty, murany, ónerdi zertteýdiń, urpaqqa kádege jaratýdyń ilkimdi tásili, amaly.
Áıgili tarıhshy Rene Grýsse 1938 jyly jaryqqa shyqqan «Uly dala ımperııalary» degen eńbeginde Uly dala uǵymyn álemdik tarıhnamaǵa alǵash engizse, Elbasy óziniń ár kezeńdegi ulaǵatty sózderinde Uly dalanyń halqymyzdyń rámizdik kıeli nysany bolǵanyn áıgilep keledi. Sondyqtan Uly dala uǵymy búginde Qazaqstannyń ulttyq kodyna aınalyp úlgerdi.
Maqalada Memleket basshysy Uly dalanyń qasterli qasıetterine, san túrli qyryna aıryqsha toqtalypty. Shyntýaıtynda, Uly dala – keńistiktiń ataýy, onyń aýqymy óte keń. Altaıdy kindik jurt sanaıtyn altaı tili tobyna jatatyn ulystardan bastap, Baıkaldan Balqanǵa, Majardan Mońǵolııaǵa deıingi alyp aýmaqty jaılaǵan halyqtardyń báriniń derlik túp-tamyry, genezısi Uly daladan bastaý alyp jatyr.
Sonymen qatar Uly dala – órkenıettiń ataýy! Al órkenıettiń qatpary men qyry, qasıeti men qazynasy kóp bolary anyq. Endeshe, Elbasy maqalada qazaq halqy qasterli sanaıtyn «jeti» sanyn yrymdap, sımvolıkalyq maǵynada qoldanǵandaı áser qaldyrdy. Kókti – jeti qat aspanǵa, tekti – jeti ataǵa, baılyǵy men murasyn – jeti qazynaǵa, jahandy jeti jurtqa teńeıtin babalarymyzdan jetken jeti sany maqalada Uly dalanyń jetistikteri men adamzat tarıhyna qosqan súbeli úlesin ádemi júıelep tur.
Elbasy maqalasynda aıtylǵandaı, «búgingi qazaqtardyń arǵy babalary ulan-ǵaıyr Eýrazııa qurlyǵyndaǵy saıası jáne ekonomıkalyq tarıhtyń betalysyn talaı ret túbegeıli ózgertken». Qyran ushsa qanaty talatyn, qulan jortsa tuıaǵy tozatyn sheksiz keńistikte ǵumyr keshken bahadúr babalar toqpaq jaldy tarpańdy erttep minip, arǵymaqtyń tuıaǵy jetken jerge ıelik etken, adamzat tarıhynda iri betburystar jasap, Uly dala órkenıetin qalyptastyrǵan. «Ýaqyt pen keńistiktiń kókjıegi toǵysqan jerde» paıda bolyp, dáýir daýyldaryna shydas bergen alyp emendeı tamyryn tereńge tartqan, ejelgi Mysyr, Qytaı, Iran, Úndistan, Rım sekildi irgeli eldermen qarym-qatynas ornatyp, olarǵa balama órkenıet qurǵan Túrki álemi Shyǵys pen Batystyń, tústik pen teriskeıdiń arasyn jalǵaǵan Uly Jibek joly arqyly álemdik saýdanyń kúretamyryna, dúnıejúzilik dıplomatııanyń dánekerine aınalǵan. Sondyqtan ǵalymdar kóne kóshpelilerdi «jaýlaýshy ǵana emes, órkenıetti jasaýshy hám ony jalǵaýshy ult» retinde baǵalaýda.
Tarıhqa eýrosentrıstik kózqaraspen qaraıtyndar «kóshpeliler beı-bereket kóship-qonyp júrgen, olarda óndiris oryndary bolmaǵan» degen jańsaq uǵym qalyptastyrǵan. Shyntýaıtynda, maqalada aıtylǵandaı «bizdiń jerimiz materıaldyq mádenıettiń kóptegen dúnıeleriniń paıda bolǵan orny». Túrki órkenıetiniń altyn besigi Altaıda temir qorytý baǵzydan beri bar ekenin beride júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystary da aıqyndap otyr. Túrkiler arasynda qara temirdi qamyrsha ılep, bolat balqytqan ustany kıeli sanaý kýlti osylaısha qalyptasqan. Uly dalanyń qudiretti ámirshileri Temýjın – Temirshi, Temirlan atalýy da osy kıeniń sarqyty deýge bolady. Sondyqtan jańa ǵasyrda domna peshte bolat balqytyp, quryshtaı shyńdalǵan Elbasynyń metall óndirýdi túrkilerdiń ata kásibi retinde qaraýy – dástúr sabaqtastyǵynyń jańǵyrýy!
Elbasy Uly dalany túrki áleminiń kıeli besigi deýi – zańdylyq. Rasynda, taqtary turmaq, attary da altynmen aptalǵan qaharly qaǵandar mekeni bolyp sanalatyn Berelden bastaý alatyn asqaq Altaı – kúlli túrkiniń baǵzy zamandarda kindik baılaǵan ken ordasy. Batystaǵy Saraıshyq pen Syǵanaqtyń arasy, kúńirengen qobyzymen tirshilik ataýlyny uıytqan qasıetti Qorqyttyń qonysy – búginde Túrkııa, Ázerbaıjan, Túrikmenstanda memleket qurǵan oǵyzdar áýletiniń berekeli besigi. Ońtústiktegi áziret qonǵan áz qala – Túrkistanǵa ıslam dinin qabyldaǵan kúlli túrki jurtshylyǵy taǵzym etedi. Ertegiden bastalyp, Edigemen jalǵasatyn Ulytaý jeri – kezinde Deshti Qypshaq atalǵan Uly dalanyń altyn ordasy. Osy tórt qaqpanyń týra tórinde, Saryarqanyń belinde samuryǵy samǵaǵan, máńgilik muraty aıqyndalǵan Astana tórt qubylasy teń qazaq eliniń ǵana emes, túgel túrkiniń tegeýrindi baıtaǵyna balanyp otyr. Osynyń bári shabyty shalqar Maǵjan aqynnyń: «Kóp túrik enshi alyp tarasqanda, qazaqqa qara shańyraq qalǵan joq pa?» – degen sózderiniń shyndyqqa aınalǵanyn aıǵaqtaıdy.
Aıshyqty Astana búginde elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen órenderdiń basyn qosyp, baǵyn ashqan Baqordasyna, jastardyń qalasyna aınalyp otyrǵany aqıqat. Qazirgi elorda turǵyndary men búkil Qazaqstan halqy – jasy da, jasamysy da sáýlet kelbeti kelisken bas qalany sózsiz maqtanysh tutady. Degenmen Astana áli jas qala bolǵandyqtan, onyń kórkine kórik qosatyn ǵajap ǵımarattarmen qatar, jas urpaqtyń rýhyn kóteretin, patrıottyq sezimin ósiretin, rýhyna rýh qosatyn nysandar áli de qajet-aq. Osy oraıda, Elbasy maqalasynda: «...biz birinshiden, ataqty tarıhı tulǵalarymyz ben olardyń jetistikteriniń qurmetine ashyq aspan astynda eskertkish-músinder qoıylatyn «Uly dalanyń uly esimderi» atty oqý-aǵartý ensıklopedııalyq saıabaǵyn ashýymyz kerek» dep, óte ózekti máseleni alǵa tartty. Atalǵan saıabaq Turannyń tuǵyrly tulǵalaryn keleshek urpaqqa tanystyrý, sol arqyly olardyń boıynda álemdik órkenıetke orasan zor úles qosqan, tarıhty jasaǵan ulylarmen sabaqtastyq bar ekendigin uǵyndyrý turǵysynan baǵa jetpes tárbıe quralyna aınalady dep paıymdaımyz. О́ıtkeni bizdiń jastarymyzǵa, keler urpaqqa shamshyraq bolatyn, pir tutatyn brendtik tulǵalar kerek. Bul bir jaǵy baıtaǵymyzdy túgel túrki tý kóterip, táý etetin kıeli orynǵa, rýhty mekenge aınaldyrady.
Ata tarıh, bahadúr baba, shejireli epos, qasıetti jerler – urpaqqa udaıy kúsh beretin energııanyń qýatty kózi. Muny mıf deımiz, kıe deımiz, dástúr sabaqtastyǵy deımiz. Urpaq sanasyna «Ashına», «Ergeneqon», «Alyp Er Tońǵa», «Qorqyt» sekildi ańyzdar taralyp, búgingi urpaqpen úılesimdi úndesip, túrki tarıhyn dúr silkintip tur. Máselen, Qorqyt qanshama alys jurttardy aralap ketken qadym zamannyń qarııa keıipkeri. Biraq onyń ardaqty aty atalǵanda Altaıdan Anadolyǵa deıingi jaıylǵan túrki jurtynyń júregi dir etip, bir sátte basy birigip, baýyr bolatyny anyq. Sondyqtan Elbasynyń Uly dala folkloryna nazar aýdarýy kóp túıtkildiń kúrmeýin sheshýge baǵdar bola alady. Rasynda Uly dalanyń qaharmandyq tarıhy epıkalyq sanany, ǵajaıyp dastandardy týdyrdy. Kúńirenip kún túbine jortqan Kúlteginge uran bolǵan kıeli kókjal bóri bertingi Súıinbaı jyrynda bórili baıraq bolyp kóteriledi, Shalkıiz jyraý men Móńke bıde kókjaldardy bastaıtyn abadan tulǵasynda somdalady. Osylaısha qasıetti uǵymdar alys ǵasyrlardan jetse de, bir-birinen shalǵaı óńirlerde jyrlansa da úndes, saryndas. Mine, osy túrki kodyndaǵy sabaqtastyqtyń syryn saqtaǵan alyp keńistik – Uly dala, al ýaqyt ata-babadan jalǵasqan urpaqtardyń ómiri deýge de bolady.
Elbasy Uly dala eliniń etnogenezine mán berýi tegin emes. Bul kıeli el shejiresi men jer shejiresiniń toǵysar túıini. Antropolog, akademık Orazaq Smaǵulov uzaq jylǵy zertteýleri arqyly Uly dalada qazaq eliniń tabany taımaı tórt myń jyldyq genetıkalyq ómir-tirshiligi jalǵasqan dep qorytyndy jasaıdy. Qazaq shejiresinde, ápsana-dastanynda dalanyń myńjyldyq rýhanı tarıhy qamtylǵany sonyń aıǵaǵy.
Ulttyq sana tarıhı sana arqyly qalyptasady desek, HHI ǵasyrda keskin-kelbetimizdi saqtap, ulttyq kod, ulttyq mádenıet, tarıhı jadyny jańǵyrtý – elimizdiń rýhanı ómirindegi tyń beles. Endeshe bul baǵdarlamalyq maqala tarıhshylar úshin jańa múmkindikter men izdenisterge aýqymdy jol ashyp otyr. Endigi jerde bizdiń aldymyzda turǵan mańyzdy mindet – maqalada aıtylǵan baǵyt-baǵdarlar men utymdy usynystardy, keshendi jobalardy jaıdaq jıyndarǵa aınaldyrmaı, júıesin tapqan mazmundy jumys júrgizý bolmaq. Taǵy bir eskeretin jaıt, alda atqaratyn aýqymdy jumystardyń barysynda jalań uranshyldyqqa urynbaýdyń, ony túrli taıpalardyń shejiresin tarqatýshylar men uly tulǵalardyń bárin «qazaqtan shyqqan» dep qısynsyzdy qıystyratyndardyń spekýlıatıvtik naýqanyna aınaldyrmaýdyń da mańyzy zor.
Onyń ústine, aýqymy keń bolǵandyqtan, bul jumystarǵa Uly dala uǵymyndaǵy alyp aýmaqty alyp jatqan tamyrlas, týysqan elderdiń de ǵalymdaryn, ǵylymı-sarapshylyq áleýetin tartqan jón. Munyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń zańdy jalǵasy bola tura, odan negizgi aıyrmasy hám ereksheligi de osy bolýy tıis. Ásirese «Túrki órkenıeti: túp-tamyrynan qazirgi zamanǵa deıin» atty jobany júzege asyrý jáne Astanada 2019 jyly Túrkologtardyń dúnıejúzilik kongresin ótkizý isi – Qazaqstannyń álemdik túrkologııanyń ortalyǵyna aınalýyna múmkindik beredi. Osy oraıda Elbasynyń tikeleı bastamasymen qurylǵan Halyqaralyq Túrki akademııasy bul baǵytta júıeli jumystar atqarýǵa ázir ekendigin atap ótkim keledi.
Uly dalanyń tarıhy sóz bolǵanda aıtpaı qalmaýǵa bolmaıtyn keleli jaıttyń biri – keler jyly 750 jyl tolatyn uly Talas quryltaıy. Talaı memleketter tý kótergen kıeli Talas jerinde 1269 jyly Qaıdý hannyń shaqyrýymen quryltaı ótip, Uly dalada Joshy Ulysy (Altyn Orda), Moǵolstan jáne Shaǵataı Ulysy boı kótergen edi. Sondyqtan kelesi jyly Arqa tósindegi Altyn Orda men Jetisý jerindegi Moǵolstannyń qurylýynyń da 750 jyldyǵy! Bul ulystardyń qazirgi Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan elderiniń de bastaýy ekenin eskersek, atalǵan quryltaıdy joǵary deńgeıde atap ótý – qazirgi Ortalyq Azııa memleketteriniń yntymaqtastyǵyna da zor serpin bereri anyq.
Memleket basshysy Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótý saltanatynda: «...bizdiń qasıetti jerimizdi yqylym zamandardan Uly dala dep, al babalarymyzdy Uly dalanyń urpaqtary dep ataǵan. Biz – solardyń jalǵasymyz, Uly dalanyń muragerlerimiz! Osynaý keń-baıtaq Uly dalanyń kóginde halqymyzdyń baq juldyzy bolyp jańa Qazaqstan dúnıege keldi. Bizdiń Qazaqstanymyz – uly isterdiń uıytqysy bolǵan Uly dala!» dep aıtqan edi. Osy sózderdiń jalǵasy ispetti bolǵan baǵdarlamalyq maqalasy arqyly Elbasy Uly dalanyń ulaǵattaryn taǵy bir aıqyndap berdi.
Baıqal men Balqannyń, Altaı men Anadolynyń, Mońǵolııa men Majarstannyń arasyndaǵy Uly dalada baıyrǵy babalardyń ónegeli izi men ómirsheń sózi saırap jatyr. Onyń ústine álem bizdi túrki jurtynyń altyn besik – qara shańyraǵy, Qazaqstan Prezıdentin de túrki jurtynyń kóshbasshysy dep tanıtyny belgili. Sondyqtan «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalasy bolashaqta ulttyq kody men túpki tarıhy bir, taǵdyry men tamyry uqsas, maqsaty men múddesi bir baýyrlas halyqtar arasyn jaqyndastyratyn, aǵaıyn arasyna altyn arqaý bolatyn irgeli jobaǵa aınalady dep senemiz. Alashtyń aq paraǵyna jazylǵan Elbasy maqalasy túrki jurtynyń rýhanı ustyny, adastyrmas temirqazyǵy, Uly Dalanyń Renessansy bolary anyq!
Darhan QYDYRÁLI
