Ulttyq zııalylary Elbasy maqalasy jaıly pikir bildirdi

Tarıhqa taǵzym

«Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasymen tanysyp, halqymyzdyń tamyry tereń tarıhyna boılap, tolǵanyp otyr­myz. О́tkennen ónege alyp, bola­shaqqa baǵdar jasaý sanaly urpaqtyń ónegesi. Ata-baba­larymyz ulan-baıtaq jerdi urpa­ǵyna qalaı amanat etse, biz de keler urpaǵymyzǵa jerimizdi ata dás­túrimizdi, salt-mádenıetimizdi, tarı­­hy­myzdy sol qalpynda jet­kizýi­miz shart. Osy maqsatta Elbasy týǵan halqynyń bar bolmy­syn tereńnen sýyrtpaqtap aldymyzǵa jaıyp saldy.

Tól tarıhyn baǵalaı biletin halyq­tyń bolashaǵy úlken. Ony nası­hat­taý, mańyzdylyǵyn halyq­qa jetkize bilý bolashaqqa degen kózqarasty tanytýdyń basty joly. Prezıdentimiz: «Bul – ta­rıhqa degen durys ustanym. Sol arqyly túp-tamyrymyzdy bilýge, ulttyq tarıhymyzǵa tereń úńilip, onyń kúrmeýli túıinin sheshýge múmkindik týady. Qazaqstan tarıhy da jeke jurnaqtarymen emes, tutastaı qalpynda qazirgi zama­naýı ǵylym turǵysynan qaraǵanda túsinikti bolýǵa tıis. Oǵan qajetti dáıekterimiz de jetkilikti» deıdi Elbasy óz maqalasynda.

Qazaqstan tarıhyndaǵy máse­lesi kóp kezeńniń biri, ol HH ǵa­syr­dyń ortasy, naqtyraq aıtar bol­saq, 1930, 1940, 1950-shi jyldar bolyp otyr. Osy kezden tarıh oqýl­yqtaryna enbeı qalǵan nemese burmalanyp jalǵan aqparatpen engen qanshama derekter bar. Bul rette Elbasy maqalada: «Sansyz kóp adamnyń taǵdyry suraýsyz ket­ken oqıǵalarǵa toly bul kezeń­niń shyn­dyǵyn búgingi tań­daǵy otandyq tarıh­shylar­ymyz­ǵa qa­ras­tyryp, jaryqqa shy­ǵa­­rý­ǵa múmkindik berilýde. Sondyqtan ejelgi dəýirden qazirgi zamanǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn bar­lyq otandyq jəne sheteldik mura­ǵattar dúnıesine eleýli irgeli zertteýler júrgizý úshin «Arhıv – 2025» jeti jyl­dyq baǵ­darlamasyn jasaýy­myz qajet», dep úlken múmkindik týdyryp otyr. Osy baǵdarlamadan keıin Tashkent arhıvteri men Orynbor, Omby, Sankt-Peterbýrg, Máskeý arhıv­terindegi saqtaýly jatqan qujat­­tarǵa derektanýlyq turǵy­d­a taldaý jasaýǵa, jınaq­tap, óń­dep, qalyń buqara halyqqa oqylymǵa usynýǵa múmkindikter ashylatyn bolsa «Rýhanı jań­ǵyrýdyń» eń úlken serpilisi osy bolar edi. 

Dáýir talabyna oraı týyn­daǵan órkenıet talaptaryna jaýap berý turǵysynda jazylǵan maqala ilgeri basýymyzǵa, ult retinde ótkenimizdi oıǵa oraltyp, ıgi jetistikterge jetýimizge jol ashary anyq.

Ábdimanap BEKTURǴANOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty

Álemdik ádemi áńgime

Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń el gazeti «Egemen Qazaq­standa» jarııalanǵan «Uly dala­nyń jeti qyry» atty jańa dú­nıesin oqyp otyryp, árbir sózine, árbir sóılemine, árbir oı-piki­rine, qaǵıdattary men tujy­rym­daryna rahattanyp, álemdik ádemi áńgime retinde qabyldadym.

Shynynda da Prezıdent kúlli adamzat, búkil dúnıe júziniń órkenıetti qaýymy, barsha elder barynsha nazar aýdararlyqtaı álemdik deńgeıdegi, parasattyń shyrqaý bıigindegi paıymdardy ortaǵa salyp otyr. Sonymen qatar naqtyly ǵylymı derekterge súıenip, jahandyq tarıhtaǵy Uly dala eliniń, qazaq ultynyń, Qazaqstan Respýblıkasynyń orny men rólin jan-jaqty aı­qyn­dap bergen. Buǵan qosa búkil baıtaǵymyzdaǵy rýhanı jań­ǵyrý barysynda, alda­ǵy ýaqyt­ta nelerdi jáne qalaı jú­ıele­mek kerektiginiń taǵylymdy tujy­rymdamasyn jasaǵan.

Bir sózben aıtqanda, «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy – «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» sııaqty uly ulaǵat. Tekti týyndy.
Túrkistan oblysynyń qury­lýy, onyń bolashaǵy, ál-Farabı men Ahmet Iаsaýı babalarymyz, ba­­tyr­lar jyry, óńirimizde jıi kez­­de­setin qyzǵaldaq pen sıvers al­­ma­syna deıin aıryqsha aıtylýy biz­diń qalamgerlerge de qanat bitiredi.

Marhabat BAIǴUT, 

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri 

Túrkistan oblysy

Jańǵyrǵan eldiń jarqyn baǵdary

Elbasynyń ult tarıhyn­daǵy keńistik pen ýaqyt ólshe­mine, tarıhı sanany jańǵyrtý jaıyna erekshe toqtalýy qoǵamymyzdyń jańa belesin, jaýap­ty dáýirge qadam basqa­nyn ańǵartady. Biz aldymen qazir­gi kúrdeli zamandaǵy álem men eldiń jasampazdyq kúres qaǵıdasynyń arǵy bastaýy­nan, qıly jolynan sabaq alyp, ozyǵy men ónegesin boıǵa sińi­rýimiz kerek.

Memleket basshysy bu­ryn­ǵy eńbekterinde tutas qoǵam­nyń jáne Qazaqstannyń ár azamatynyń sanasyn jańǵyr­týdyń birneshe baǵytyn atap ótken bolatyn. Máselen, báse­kelik qabilet, pragmatızm, ulttyq biregeılikti saq­­taý, bilimniń saltanat qurýy, evol­ıý­sııalyq damý, sana­nyń ashyq­tyǵy syndy jańa­shyl uǵymdardyń, ómir súrý qaǵı­dat­tarynyń mánine toqtal­ǵan-dy. Ásirese, bul jaıttar «Qazaqstan-2050: Strategııa­sy qalyp­tasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» tujyrym­damalyq eńbeginde jan-jaqty kórsetilgen-di. Onyń ishinde halyqtyń ulttyq sana-sezimi men qalyptasqan kodyn saq­taı otyryp jańǵyrýy, jahan­daný men neolıberalızm úrdis­teri, órkenıetter taıtalasy sharyqtaǵan zamanda halyq­tyń halyq bolyp qalý máselesi, memleket irgesiniń beriktigi men qaýipsizdigi keshendi baıyp­talǵan bolatyn. 

Elbasy bul máselelerge neǵur­lym júıeli jáne dáıek­ti barýdyń qajettigin tereń túsinip, el rýhanııatyn jumyl­dyrǵan memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasyn usy­nyp, ony nátıjeli oryndatýǵa muryn­dyq bolǵanyn da maqta­nyshpen aıtamyz. Osy baǵyt­ta Otanymyzda eren jumys atqaryldy. 

Memleket basshysynyń jańa maqalasy – ulttyq abyroı bastaýyn nusqaıtyn, eldi ónege órisine bastaıtyn jol, jańǵyrǵan Qazaqstannyń baıandy baǵdary. Maqaladaǵy sú­be­li oılar qatarynda ult tarı­hyn­daǵy keńistik pen ýaqyt, atqa miný mádenıeti, Uly dalada­ǵy ejelgi metallýrgııa, ań stıli, altyn adam, túrki áleminiń besigi, Uly Jibek joly, alma men qyzǵaldaq otany uǵymynyń máni, sonymen qatar tarıhı sanany serpiltý maqsatyndaǵy «Arhıv-2025», «Uly dalanyń uly esimderi», «Túrki áleminiń genezısi», «Uly dalanyń ejelgi óner jáne tehnologııalar mýzeıi», «Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly», «Tarıhtyń kıno óneri men televızııadaǵy kórinisi» sekildi ulttyq jobalar men ıdeıalardyń qoǵam talqysyna salynýynyń jáne atqarýshy bılikke tapsyrylýynyń jóni de, júıesi de aıryqsha. Bul – álem tanyǵan eldiń arǵy tarıhy áleýetin ańǵartý. Bul – jańa álemdegi jańa Qazaqstannyń óristi óresi. 

Qalaı degende de Uly dala­nyń jeti qyryn aıqyndaý ja­ńa ózgerister belesine bastary anyq. Bul baǵytta arnaıy baǵ­darlama, ádisteme, ózindik stan­darty ázirlenetini haq. Osy iste ulttyq ýnıversıtetter, jalpy joǵary mektep pen ǵy­lym salasy aıanyp qalmaıdy dep senimmen aıta alamyn.
Al toqsan aýyz sózdiń tobyq­taı túıinine kelsek, Qazaq­stan­nyń arǵy jáne bergi órke­nıet negizin, búgingi aıryq­sha qubylysyn salıqaly sal­­maq­­taǵan Elbasynyń bul maqa­lasy bilim júıesiniń su­ra­nymyna, otanshyldyq sı­pat­tyń odan ári artýyna áser beredi dep esepteımiz. Eýro­sentrıstik kózqaras, jahandaný tolqyndary, ártúrli dinı jáne ıdeologııalyq eks­pan­sııalardyń sharyqtaǵan ýaqyt­ynda halyq­tyń tóltý­ma mádenıetin saqtap qalý jáne ony zamanaýı jetis­tik­ter­men myqtap shendestirý – búgingi ýaqyt talaby. Osy­ǵan baılanysty memleket jáne qoǵam tarapynan ult máde­nıetin órkendetý, tól qun­dy­lyqtardy nyǵaıtý baǵy­tynda jumystardy jandan­dyrýǵa mol septigi tıeri sóz­siz. Tujyrymdamalyq eńbek ǵalamdyq ýaqyttyń jedel­deýi men tehnologııalyq jetis­tikterdiń adam aıtsa sengisiz jyldamdyqpen damýy kezinde qoǵamnyń oıyna oı qosyp, jas tolqynnyń úmiti men senimin arttyratyny shúbásiz.

Uly dala qundylyqtary ultymyzben jasaı beretini eldik deńgeıde aıtylǵany – qaısybir jadaǵaı jahandaný amaldaryna naqty jaýap.

Erlan SYDYQOV,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, UǴA akademıgi

Qazaqstan – Uly dalanyń qarashańyraǵy

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynyń jalǵasy ispetti usynǵan «Uly dalanyń jeti qyry» atty jańa maqalasy kóp­shilik arasynda qyzý qol­daý tapty. О́ıtkeni byltyr­ǵy maqalanyń, ondaǵy kór­setil­gen basymdyqtar men qaras­tyrylǵan jobalar aıasynda túrli tarıhı, mádenı oqıǵalar oryn aldy, nátıjesinde jetken jetistikter de az bolmady. 

Bıylǵy maqalada Elbasy­myz ótkenimizdi ekshep, tarazy­lap, bolashaǵymyzǵa baǵyt­tal­ǵan qadamdy erekshe senimmen basýǵa múmkindigimiz de, quqy­myz da bar ekenin atap aıtyp otyr. Maqalada jan-jaqty oı ele­ginen ótkizip, tereń zer­de­leýdi talap etetin talaı má­sele kóterildi. Bulardy júzege asyrý barysynda atqa­ry­latyn ju­mystardyń da bir toby beki­tilip berildi. Solar­dyń ara­syn­daǵy qolǵa alyn­ǵaly otyr­ǵan iri jobalar hal­qy­myz­dyń ótkeni men búgininiń jáne bolashaǵynyń altyn kópiri bolary sózsiz. 

Eń bastysy, qazaq degen eldiń baryn bilmeıtin, bilse de ádeıi kózge ilgisi kelmeıtin baz­bireý­ler úshin elimizdiń kim ekenin taıǵa tańba basqandaı etip tanystyryp berdi. 

Uly dalanyń Elbasy atap kórsetken jeti qyry – búkil álem mádenıetine áser etti, álem­dik órkenıetke negiz boldy. Al Qazaqstan sol Uly dalanyń qarashańyraǵy! Demek, qara­shańyraq atymyzǵa saı, tarıhı sanamyzdy jańǵyrtyp, uly dalanyń tarıhyn ulyqtaıtyn ul men qyz tárbıeleýimiz kerek. Uly dala oǵlandarynyń, ıaǵnı óz ata-babasynyń tól tarıhyn bilgen urpaqtyń ony maqtan eteri sózsiz. Ol – jas urpaqtyń rýhyn kóteredi, patrıottyq sezimin ósiredi, bolashaǵyna senimdi etedi. 

«Uly dalanyń jeti qyry» – ol túgel túrkiniń jeti qasıeti, jeti ereksheligi. Ol taban astynda paıda bolǵan ıdeıa emes, Elbasynyń ushqyr oıynyń eleginen ótken, tájirıbesimen qalyptasqan úlken saıası us­tanymynyń kezekti bir bóligi. О́ıtkeni bajaılap qarap otyr­saq, bul maqalanyń osydan bir jarym jyl buryn j­aryq kórgen «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» stra­­te­gııa­lyq maqalasynyń tereń­detilgen jalǵasy ekenin baı­qaı­myz. Aldymyzǵa qoıǵan maqsat­tarymyzdy kezeń-kezeńimen júıeli túrde iske asyryp kele jat­qanymyzǵa kóz jetkize túse­miz. Al júıelilik – zańǵar bıik­terge alyp shyǵatyn qa­rysh­ty qadamdardyń negizi. 

Máselen «Arhıv – 2025» jet­i­jyldyq baǵdarlamasy ejel­gi dáýirden qazirgi za­man­­ǵa deıingi kezeńdi qamtı­­tyn barlyq otandyq jáne shetel­­dik muraǵattar dú­nıe­s­ine irgeli zertteýler júr­gizý úshin qolǵa alynbaq. Tarıh­shy­­­lar men derektanýshylar, máde­nıet­taný­shylardan quryl­ǵan arnaıy toptardyń otandyq jáne sheteldik iri arhıvtermen ózara yqpaldastyqta jumys atqaratyn bolsa, shyn­dyǵynda da biraz sharýanyń basyn qaıyrýǵa bolady. Jáne «arhıv derekterin jaı ǵana jı­naqtap qoımaı, bar­­lyq múd­deli zertteýshiler men qalyń jurtshylyqqa qol­je­tim­­di bolýy úshin olardy bel­sendi túrde sıfrly formatqa kóshirý qajet» degen joldar júregimizge jyly tıip jat­qany ras. Shyndyǵynda bul tipti de keıinge qaldyrýǵa bol­maı­tyn sharýa, óıtkeni búgin­gi bar bilim­di ınternet álemi­nen izdeıtin urpaq úshin ata-babasynyń júrip ótken joly men tarıhyn tanýy – el bolashaǵy úshin asa ma­ńyzdy. Bul másele de byltyr­ǵy «Sıfr­ly Qazaqstan» jobasyn­da qolǵa alynǵan, qarasty­ryl­ǵan máse­lelerdiń júıeli jalǵasy. 

Maqalada budan basqa da túr­ko­logtardyń dúnıejúzilik kon­g­­resin uıymdastyrý, «Uly dala» atty ejelgi óner jáne teh­­no­lo­gııalar mýzeıin ashý, «Dala folkl­orynyń antologııa­syn» ja­­saý, elimizdiń órkenıet ta­­rı­­­hy­­­nyń úzdiksiz damýyn tele­vızııa­­­lyq serıaldar men kórkem kar­­tı­­nalardyń arnaıy sıklin ón­­di­­ris­­ke engizý syndy tarıhı, ári mańyzdy mindetteri bar bir­­qa­­tar naqty tapsyrmalar berildi. 

Endigi maqsat – osy alǵa qoıylǵan mindetterdi halyqqa paıdaly bolatyndaı etip júzege asyrýǵa atsalysý. Bul maqala tarıhshy, mádenıettanýshy ǵalymdar, jalpy kókireginde oty bar zııaly qaýym úshin jańa múmkindikterge jol ashyp otyr. Demek, Joldaýda «Jastar jyly» dep tanylǵan jańa jyl­­­dy jańasha mazmunmen bas­­taýy­­myz kerek. Sondaı-aq Pre­zıdent atap ótkendeı, Jas­tar jylynda «klassıkalyq qa­lyp­tan tys, balamaly jastar óneri­niń kreatıvti áleýetin de paı­da­lanýdyń máni zor» dep bilemiz. 

Jasyratyny joq, keı jaǵ­daı­larda jasandy uranshyl­dyqqa boı aldyryp, jıynnan-jıyn ótkizip, basty baǵyttan aýytqyp ta jatatyn kezder bolyp turady. Qoǵam bolǵasyn da, munyń ózi de zańdylyq sııaq­ty kórinedi. Qaıtkende de, naý­qan­shyldyqtan ada bolsaq, osy jolda árbirimiz aıanbaı eńbek ete alsaq degen tilek bar. 

Álibek ASQAROV, 

Memlekettik syılyqtyń laýreaty