Bıyl Otanymyz jetinshi ret memlekettik mereke – Tuńǵysh Prezıdent kúnin atap ótip otyr. Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty tujyrymdamalyq maqalasy mereke qarsańynda jarııalanýynyń da rámizdik máni bar. Bul – kóshbasshy men halyq múddesi yqpaldastyǵynyń kórinisi.
Elbasy kúni de qazaq halqynyń memleket bolyp qalyptasýynyń mańyzdy kezeńin aıqyndaıtyny málim. Prezıdenttik bılik pen táýelsizdiktiń 27 jyldyq tájirıbesi Qazaqstan úshin osy basqarý formasynyń tıimdi ekenin dáleldep, ishki jáne syrtqy saıasattyń negizgi baǵyttaryn anyqtaýǵa múmkindik berdi. Elbasynyń sarabdal saıasatynyń arqasynda Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq Azııa óńiri men TMD-da aldyńǵy orynǵa shyqty. Áleýmettik-baǵdarly ekonomıkalyq baǵyttaǵy bastamalarymyz zamanaýı, qarqyndy damýshy memleket qurýdy qamtamasyz etti.
Osydan 21 jyl buryn Prezıdentimiz el damýynyń dańǵyl jolyn baıyptaıtyn uzaq- merzimdi «Qazaqstan-2030» Strategııasyn usynǵany málim. Salmaqty qujatta ótken kúnder baǵamdalyp, bolashaq enshisindegi irgeli ister mejelendi. 1997 jyly osy baǵdarlamany jarııa etkende Elbasymyz: «Biz neni qurǵymyz keledi, tańdaǵan maqsatymyzǵa jetkizetin damýymyzdyń traektorııasy, magıstrali qandaı bolýy tıis, sony anyq bilýimiz jáne aıqyn túsinýimiz kerek», degen edi. Aıtqany aınymaı keldi. Qazaqstan halqy aıanbaı eńbek etip, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy kósh bastap keledi.
Elbasy qasıetti Otanymyzdy damytý jolynda eldegi turaqtylyq pen beıbitshilikti temirqazyq etip aldy. Shırek ǵasyrda elimizdi Eýropa tórine shyǵarýda Tuńǵysh Prezıdent eńbegi eresen. Búginde Qazaqstan Eýrazııa keńistigindegi strategııalyq qýaty kúshti, mańyzy zor memleket retinde moıyndalyp otyr. Dálelmen aıtsaq, Azıada alaýyn jaǵýymyz, EQYU-ǵa tóraǵalyq etip, halyqaralyq sammıt ótkizýimiz, Islam yntymaqtastyǵy uıymy men Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýimiz, álemdik din qaıratkerleri sezin turaqty uıymdastyrýymyz, halyqaralyq «EKSPO-2017» kórmesin uıymdastyrýymyz – bári de zor maqtanysh, aıryqsha abyroı.
Osy kúnge deıingi jetistikterimiz Qazaqstannyń bolashaǵyn jańasha mejeleýge múmkindik berip otyr. Kelesi kezeńde, ıaǵnı 2050 jylǵa deıingi Strategııada ınnovasııa, óndiristik-ekonomıkalyq serpin temirqazyq etip alynady. Buıyrsa, taıaý bolashaqta halqymyzdyń ómir súrý sapasy ortasha eýropalyq deńgeıge sáıkespek. Elbasy muny senimmen aıtty, halyq eldik iske bir kisideı jumyldy.
2012 jyly 1 qańtarda qyzmetin bastaǵan Birtutas ekonomıkalyq keńistik – Elbasynyń 1994 jyly 29 naýryzda M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti ǵalymdary men TMD saıasatkerlerine usynǵan eýrazııalyq yqpaldastyq ıdeıasynyń júzege asýy. 2000 jyly Astanada Belarýs, Reseı, Qazaqstan basshylary qol qoıǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq týraly shart keńistiktiń qurylýyn jaqyndata tústi. Bul qoǵamdastyq Eýrazııa damý banki, Daǵdarysqa qarsy qor jáne Joǵary tehnologııalar ortalyǵy sııaqty qarjylyq ıntegrasııa tetikteriniń, eń bastysy – EýrAzEQ Keden odaǵynyń irgetasyn qalady. Nátıjesinde keden tártibi birizdilikke túsip, baj tarıf pen tarıfsiz retteýdiń ortaq sharalar júıesi quryldy.
Elbasy – Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdigi men aımaqtyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa erekshe yqpal etip kele jatqan álemdik tulǵa. Munyń naqty kórinisi – Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymynyń (UQShU) jarǵylyq organdaryna Qazaqstannyń tóraǵalyq etýi. Osyndaı ıgi bastamalarǵa muryndyq bolǵan Elbasyn saıası sarapshylar «eýrazııalyq ıntegrasııanyń patrıarhy» dep joǵary baǵalady.
Qazaqstannyń Islam yntymaqtastyǵy uıymyna (IYU) tóraǵalyǵy – osy jetistikterdiń zańdy jalǵasy. Uıymǵa múshe bolǵaly 57 eldiń ishinde ishki jalpy ónimniń deńgeıi jaǵynan Qazaqstan 12-orynǵa kóterildi.
Eli qadirlegen, álem ardaqtaǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev bar qajyr-qaıratyn, parasat-paıymyn memleketimizdiń ıgiligine jumsap, ýaqyt kóshinen alǵa ozyp, keler urpaqqa jarqyn ómirdiń negizin qalap júrgenin halyqaralyq qyraǵy sarapshylar men saıasatkerler jazyp-baǵalap keledi.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev 1992 jyly jeltoqsan aıynda ótken Qazaqstan halqy forýmynda elimizdegi birlik pen kelisimniń uıytqysy – Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý týraly bastama kóterdi. Búginde Assambleıa qyzmeti Elbasy úmitin aqtaǵany eldegi bereke-birlikten kórinedi. Ár etnos ókilderi bir úıdiń balasyndaı, bir qoldyń salasyndaı tirshilik etip, jasampazdyq týyn joǵary kóterdi. Bul rette osy názik salany ǵylymı-ádistemelik jaǵynan qoldaý úshin Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde respýblıkada tuńǵysh ret arnaıy kafedra ashyldy. Qazir respýblıka boıynsha osyndaı kafedralardyń sany 30-ǵa jýyqtady. QHA kafedralary birlik pen baıandylyqty saraptaıtyn ǵylymı-tájirıbe alańdaryna aınaldy.
Astana ekonomıkalyq forýmynyń Eýrazııa keńistiginde jyl saıyn ótetin salmaqty shara ekeni belgili. Osy jıynǵa álemdik ekonomıkalyq qoǵamdastyq ókilderi, qazirgi jáne burynǵy memleket basshylary, Nobel syılyǵynyń laýreattary, ǵylym áleminiń ǵulamalary men iri kásipkerler keledi. Prezıdentimiz osydan 7 jyl buóryn el táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy saltanatynda Astana ekonomıkalyq forýmynyń negizinde «G-global» suhbat alańyn qurýdy usyndy. Búginde osy suhbat alańy álemniń 128 elinen 10 myńnan astam qatysýshyny biriktirse, Qazaqstandaǵy osy sharanyń jýan ortasynda Elbasy negizin qalaǵan L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti ǵalymdary men bilim alýshylary júrgenin maqtanyshpen aıtamyz.
Kelisim men keshirim, úılesim men toleranttylyq arqaýyn maqsat etken Elbasy Qytaı, Reseı, Tájikstan, О́zbekstan prezıdentterimen birlesip, uzaq- merzimdi beıbitshilik pen birliktegi óńir qurý týraly deklarasııaǵa qol qoıdy. Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketterdiń árbir bereke-birlik qadamy da Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń nazarynda.
Memleket basshysynyń «Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam», «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalalary – keshe de, búgin de, bolashaqta da mańyzyn joımaıtyn izashar tuǵyrnama. Elbasy eńbek arqyly nátıjege jetýdiń jolyn, júıesin kórsetti. Mysaly, osydan týyndaǵan «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy, «Áleýmettik bes bastama» halyqqa bereri ólsheýsiz dep bilemiz.
Elbasy tarıhty saralap, Qazaq eliniń memleketshil muraty – «Máńgilik El» dep erekshe aıtqanda da, eldik bereke-birlikti, óńirlik dostyq jáne ekonomıkalyq qarym-qatynasty, dúnıejúzilik óris pen órleýdi kózdep aıtqanyn umytpaǵan abzal. Bul rette aıtqan: «Baq ta, taq ta talasqanǵa buıyrmaıdy, halyqtyq iste jarasqanǵa buıyrady», degen sózi búgin de, bolashaqta da álemdi, eldi uıystyrady dep esepteımiz.
Al Memleket basshysynyń taıaýdaǵy «Uly dalanyń jeti qyry» atty tujyrymdamalyq maqalasy – ulttyq abyroı bastaýyn nusqaıtyn, eldi ónege órisine bastaıtyn jol, jańǵyrǵan Qazaqstannyń baıandy baǵdary. Maqaladaǵy súbeli oılar álem tanyǵan eldiń arǵy tarıhı áleýetin ańǵartý. Bul – Qazaqstannyń óristi óresi, memleketshil mejesi.
Elbasynyń bul maqalasyn strategııalyq mańyzy bar jáne ǵylymı metodologııalyq maqala dep túsinýimiz kerek. Bul kezdeısoq shyǵa qalǵan maqala emes, bul Elbasynyń júıeli, maqsatty qyzmetiniń jalǵasy. О́ıtkeni budan buryn Elbasy «Mádenı mura» baǵdarlamasyn usynǵan bolatyn, sodan keıin «Halyq: tarıh tolqynynda», «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy usynyldy. Mine osylaı júıemenen kele jatqan baǵdarlama. Sondyqtanda Elbasynyń bul eńbegin osy úlken istiń jalǵasy dep bilýimiz kerek.
Elbasynyń maqalasy nege «Uly dalanyń jeti qyry» dep ataldy? О́ıtkeni «jeti» degen qasıetti san, qazaq jeti sanyna aıryqsha mán bergen. Sonyń ishinde «Jeti qat kók», «Jeti ata», «Jeti qazyna» deıdi. «Jeti jurttyń tilin bil» deıdi. Barlyǵyn osy jeti sanyna alyp barady. Jeti jıyntyq san, ol jetiden kóp te bolýy múmkin. Bul oraıda Elbasy álemdik órkenıetke úles qosqan jeti qazynany aıtyp otyr. Sondyqtan jeti bir jaǵynan qasıetti sanalsa, ekinshi jaǵynan álemniń qazaqtar mekendep otyrǵan dalada tabylǵan, sol jerde mekendegen ult pen halyqtyń oılap tapqan, tek álem moıyndaǵan, ǵylymı negizde moıyndalǵan qundylyqtar ǵana sóz bolyp otyr. Munyń arǵy jaǵynda tarıhshylardyń zertteýi arqyly tabylatyn áli talaı-talaı qundy dúnıeler bary aıdan anyq.
Tarıhı sana máselesine kelsek, adamzat óziniń urpaǵyn árqashanda ózinen artyq tárbıeleýge tyrysady. Sanaly urpaq – myǵym urpaq, jan-jaqty damyǵan, tolyqqandy urpaq. Al sanaly urpaqqa tarıhı sana engizý – el paryzy. Sonyń arqasynda Otanyna jany ashıtyn urpaq tárbıelenedi. Tarıhı sanamen qalyptasqan, tarıhpen tárbıelengen urpaq eline senimdi qyzmet etetin, úmit artatyn, elin qorǵaı alatyn azamat bolyp qalyptasady.
Jalpy maqalanyń ereksheligi, Elbasy Uly dalanyń jeti qyryn tek aıtyp, tizip qana qoımaı, oılardy naqty ortaǵa salyp, ony sheshýdiń joldaryn da usynyp otyr. Sonyń ishinde bizge qatty unap otyrǵany «Arhıv – 2025» baǵdarlamasy. Muraǵat salasyn keshendi damytý maqsatyndaǵy bul baǵdarlama arqyly endigi jerde Uly dalanyń uly tulǵalary ulyqtalmaq. Kitaptar basylyp, eskertkishter turǵyzylyp, tereń zertteýlerge úlken qoldaý jasalady. Kıno óneri men televızııada qazaq órkenıetiniń ótkeni men keleshegine baılanysty derekti ári tarıhı týyndylarǵa basymdyq beriledi. Munyń barlyǵy da ulttyq túp-tamyrymyzdy jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan.
Tarıhı jad, tarıhı sana Elbasy nusqaǵan muraǵattyq jáne mura taný izdenisimen qalyptasady. Sondyqtan bul eńbek tarıhshylarǵa zor jaýapkershilik artyp, úlken mindet júkteıdi.
Sonymen qatar tarıhty oqytýdy, tarıhı sanany jańǵyrtýdy sińirýde kıno men televıdenıeni paıdalaný asa mańyzdy. Derekti fılm, tipti jas urpaqqa annımasııa qajet. Ásirese shetel tilderine aýdaryp, álemge tanyta bilsek olja salý degen sol bolady. Biz aspannan túsken joqpyz, biz búgin ǵana paıda bolǵan el emespiz, bizdiń egemendigimiz, táýelsizdigimiz, jıyrma jylda Astana sııaqty qala salýymyz – damý zańdylyǵynyń aıǵaǵy. Onyń negizi ata-babalarymyzdyń eńbeginen bastaý alady, olar álemdik órkenıetke ólsheýsiz úles qosty. Qazirgi kezde de Uly dala urpaqtary aıanyp otyrǵan joq.
Qasıetti dala qundylyqtary ultymyzben jasaı beretini eldik deńgeıde aıtylǵany – qaısybir jadaǵaı jahandaný amaldaryna naqty jaýap. Al endi búginde álemdik naryqqa saı qaıta qurylyp, jańarǵan Qazaqstannyń jańa ómir kezeńderi, tipti kerek deseńiz, jańa tarıhy jasalyp jatqany barshaǵa belgili. Biz ony eshýaqytta umytpaýǵa, esten shyǵarmaýǵa tıispiz.
Dara tulǵany zaman týdyratynyn tarıh árqashan esimizge salyp otyrady. Tarıhı tulǵany óz zamanyndaǵy túrli sheshýshi oqıǵalardan múlde bólip qaraýǵa bolmaıdy. Jalpy táýelsizdik degende el sanasynda órkendi halqymyz ben Tuńǵysh Prezıdentimiz týraly tanym-túsinik jańǵyrýy tıis. Nursultan Nazarbaev – ári órkenıettik, ári jasampaz tulǵa. Onyń kóshbasshylyq bolmysynda ultymyzdyń asyl murattary men álemdik jáne ulttyq órkenıet jetistikteri toǵysqan. Muny L.N.Gýmılev teorııasymen baıyptasaq, sózsiz passıonarlyq qubylysyna jatqyzar edik.
Dana Abaıdyń ǵaqlııalarynda kemel nemese tolyq adam týraly oı aıtatyny esterińizde shyǵar. Bul uǵymnyń Shyǵys pen qazaqta aıqyndalǵan naqty anyqtamasy da bar. Qazaqstan halqy úshin kún-tún demeı janyn shúberekke túıip, álemdik arnada Qazaqstan memleketiniń irgetasyn qalaýshy Tuńǵysh Prezıdentimiz – sol kemeldikke abyroımen jetken tulǵa. Muny dúnıe júzi sarapshylary aıtady, biz oǵan maqtanyshpen qýanamyz.
Eldik maqtanysh, álemdik mereı baıandy bolǵaı dep tileımiz.
Erlan SYDYQOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy
Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory,
UǴA akademıgi
