Kóńil nege qulazıdy?

(Qaz-qalpynda)

…Oıda joq jerdegi ushyrasý dep osyndaıdy aıtsa kerek. Trolleıbýs esiginiń tabaldyryǵynda. Men syrtqa shyǵyp kele jatqam. Entelep ishke kirgen ol kúlimdegen qalpy keri tústi. Bir-birimizdi kórmegeli talaı jyl. Shamasy, shırek ǵasyr. Áı, qaıdam odan da kópteý me?! Zamatynda basyma jetip kelgeni: “Dál ózi. Aty kim edi, á?..”.

(Qaz-qalpynda)

…Oıda joq jerdegi ushyrasý dep osyndaıdy aıtsa kerek. Trolleıbýs esiginiń tabaldyryǵynda. Men syrtqa shyǵyp kele jatqam. Entelep ishke kirgen ol kúlimdegen qalpy keri tústi. Bir-birimizdi kórmegeli talaı jyl. Shamasy, shırek ǵasyr. Áı, qaıdam odan da kópteý me?! Zamatynda basyma jetip kelgeni: “Dál ózi. Aty kim edi, á?..”.

Tús áleti. Almatynyń shilińgir shildesi jer-kókti shyjǵyryp tur. Bir jaqsysy, aıaldamada júrgin­shi­ler az. Sambyrlaı ilgeri adym­daǵan júztanys aǵaı adamdardyń aıaǵynan shetkerirek oqshaýlanyp bardy da, qapsyra qushaqtap, qo­lymdy uzaq qysyp jibermedi.

– Týra osy mańda jolyqtyram dep kim oılapty. Úsh uıyqtasam túsime kirmeıtin jaı. Haldaryń qalaı, aınalaıyn. Bala-shaǵa aman-­ esen be? Kórmegeli, kezdespegeli biraz boldy-aý. Bir shaharda tur­saq ta jıyrma jyldan astam ýa­qyt júzdespeý degen sumdyq qoı.

– Iá! Myna TIýZ-ge kelgenmin, erteń bolatyn “Paı-paı, jas ju­baılarǵa!” bılet ala salaıyn degen edim. – Tańyrqaı ańyrǵan dıdarynan janarymdy aýdarmaǵan qalpy. – О́zińizdiń densaýlyǵyńyz jaqsy ma? Men de sizdi joǵaltyp alyp… Alańdap júrýshi em…

Jik-japar bop, asty-ústime túsken tanysymnyń esimi esime tússeıshi. “Báke desem be? Joq, Sákeń be edi?..”. Shynymen-aq umy­typpyn. Aıdaı anyǵy – ke­minde alty-jeti jas úlkendigi bar. “Aǵa deı bereıin. Qatelespespin…”.

– Janat-aý, sen meni múldem umytyp qalmaǵan shyǵarsyń. Te­mir­ǵalı aǵańmyn ǵoı. Qazir pensııadamyn. Zamannyń túzý kezinde erterek ilinip kettim emes pe. Kúndiz-túni kempirdiń janyndamyn, áı­teýir. Eki-úsh nemerem qolda… Áýelde úıde qol qýsyryp qarap otyrmaı, kúzet-múzette tıip-qashyp jumys istegen boldym. Azyn-aýlaq zeınet­aqy shaı-shaqpyttan artylmaıdy. O jaǵyn óziń de sezesiń. Sóıtkenmen jandy kútkenge ne jetsin. Káni, beri qaraı júr. Eger asyqpasań, ana-ý-ý Amankeldiniń túbine baryp oty­raıyq. Ý-shýdan alysyraqta…

Temirǵalı aǵa yldym-jyldym jol bastaǵan. Suńǵaq boıy ájep­táýir shógińki shalynǵan-dy. Tompaq búırek beti de sýalyńqy. Baıaǵydaǵy qozy qaryny, tipti ishine jabysyp qalǵandaı. Ábden aǵarǵan saqal-mur­ty ǵana báz qalpynda. О́ńine erekshe shyraı berip turar osy kelteleý, dóń­gelente qoıylǵan saqal-mur­ty bolmasa, ony tanymas ta edim. Alǵash ta­nys­qanymda óte pysyq, asa ushqalaq, órkókirek kóringen arhıtektor ji­gitti onsha unatpaǵanym ras. Jalǵan jeljýan ba dep te oılaǵam. Joq. Kele-kele men ony jyǵa tanı bastadym. “Adam sóı­leskenshe, jylqy kisi­nes­kenshe”. Sankt-Peterbýrgtegi Repın atyn­da­ǵy kórkem-sýret akademııasyn bi­tirip­ti. Kazgıprogorda – jobalaý ınstıtýtynda, jetekshi arhıtek­tor­dyń oń qoly kórinedi. Munyń bárin keıinirek óz aýzynan estip, bildim. Aıtpaqshy qaıda, qalaı tanysqa­nymdy aıtpappyn ǵoı. Son-aý-ý bir jyldary №12 qazaq orta mektebiniń janynan arnaıy ashylǵan sýret úıirmesi ispetti ızostýdııa jumys is­teı bastady. Úıirmeden úlkendeý. Al­dyn-ala ótkizilgen baıqaýdan irik­telgen, sýret salýǵa ıkemi bar qabi­letti de, daryndy balalar qylqalam óneriniń qyry men syryn meńgerýge qulshyna kirisken-di. Synnan súrin­beı ótkender sapynda álgi arhıtek­tor­dyń tulymshaǵy jelbiregen qyzy da bar. Balǵyn sýretshilerdiń uzyn sany – jıyrmadan aspas. Osylar­dyń arasyna bizdiń ul, kempir-shaldyń aýyldan kelgen tuńǵysh neme­resi, tór­tinshi synypta oqıtyn Farabı de top ete túsken. Dáris júrgize bas­taǵan Beı­sen aǵalarynyń aıtýyna qaraǵan­da: “Farabıdiń qııaly baı, oıyn túrli-tústi boıaýlarmen sheber jetkize biledi. Endigi jerde ózderińiz jiti qadaǵalap, sýretke qajetti kerek-ja­raqtaryn qymbatsynbaı der kezinde taýyp berińizder. Boıaý men qa­ryn­dash­tyń túr-túri, árqıly for­mat­taǵy qatyrma qaǵaz. Áp degennen tezdetip satyp alyp beretin dúnıelerińiz – etıýdnık. Tabylsa dańǵaradaı úlkenin emes, shaǵyndaý ortashalaýyn. Onsyz bolmaıdy. Bi­razdan soń qala syrtyna shyǵamyz. Tabıǵat aıasynda ótkizile­tin plener sabaq­taryna etıýdnıksiz barýǵa bolmaıdy”.

Mine, qyzyq! Álgi sýretshiler moıyndaryna asyp júretin aǵash shabadan, ıaǵnı etıýdnıgińiz ońaılyqpen qolǵa túspeıtin defısıt bop shyqty. Búkil Almatyda joq. Astanadan tappaǵan qat dúnıe Taldyqorǵan men Qyzylordadan qaıdan tabyla qoısyn. Atasy men ájesine, naǵashylaryna bizge bildirmeı uldyń ózi de hat jazyp jiberipti. Amal joq, Máskeý men Lenıngradqa qatynaǵan tamyr-tanystarǵa tapsyryp júrip, bir shabadanǵa zorǵa degende qol jetkiz­genimiz bar…

Osynyń bárinen habardar Temirǵalı aǵa ótken-ketkendi táptishtep surap jatyr, surap jatyr.

– Balalaryńnyń bári aıaqtanǵan bolar. Farabıiń sýretshilik jolyn qýa aldy ma? О́ziń qaıda júrsiń? Sol baıaǵy gazette me? Oılap otyrsam sońǵy kezdes­kenimizge de shırek ǵasyrdan asypty.

– Biraz boldy. Meniń de shamalaýymsha jıyrma jeti-jıyrma segiz jyl. Umytpasam, siz bir jolyqqanymyzda Qaraǵandyǵa ma, álde Jezqazǵanǵa ma qyzmet aýystyratyn oıyńyzdy aıtqan sekildisiz. So jaqqa kóship ketken-aý dep júrdim kópke sheıin. О́mir – ózen. Bizdiń bastan da talaı jaılar ótti ǵoı. Bir súrinip, bir turyp… Shúkir! Novosibir­ge ofıserlik kýrsqa baram dep kózime eki márte operasııa jasattym. Áskerı ko­mıs­­sarıattyń saldyr-salaqtyǵynan. Shash al dese, bas alatyn qyzyl ımpe­rııanyń áperbaqan qylyǵyn menen góri ózińiz jaqsy bilesiz. Dárigerlik komıssııa­dan ótkizbeı, taban astynda, bir kúnniń ishinde Qazvoenkomat pen SK-nyń tıisti bólimi áldebir sheneýniktiń ornyna aıdap jiberdi emes pe. О́z jaıymdy biletin men áýelde jón-josyǵyn aıtyp, bultaq­tap qarsylyq bildirgenime bular qara­mady. Qulaq asqysy kelmegen «dókeı­ler» zirkildesin. “Partnomenklatýrada turasyz, davaı endeshe, qyzyl bıletińiz­di ótkizińiz!” dep qorqytty. O zamanda artyq-martyq qıqalaqtaý qaıda-a? Partııadan shyǵaryp, kózińdi kógertip, tentiretip jiberedi. Búgingideı bostan dáýirdiń qadirin baǵalaǵan jón…

– Iá, qylyshynan qan tamyp turǵan kez eken ǵoı. Biz ony qaıdan bileıik. Sovettik jymysqy árekettiń, surqııa saıasattyń sergeldeńin bir kisideı-aq keshtim, – dedi sál muńaıa tómenshiktegen Temekeń. Únsiz aıaǵynyń ushymen jer tyrnaǵyshtaǵan keıpi biraz otyrǵan. Sonda ǵana baryp kóz qıyǵym shalyp qal­dy. Mańdaıy shynjyr taban trak­tor­dyń izindeı, shımaı-shımaı. Soıdaq-soıdaq, tym tereń ájimder – taǵdyr taýqymetiniń tańbasyndaı kóringen. – Durys aıtasyń, osy jerde eshqandaı jobalarymdy qabyldata almadym. Dombyra beınesindegi kóp qabatty turǵyn úıdiń maketi ultshyl atandyryp, talaı jerde taıaq jedim. Sodan úlken úmit jetektep Jezqazǵandaǵy jobalaý ınstıtýtyna kettim. Jańa orta jatyrqamaı qarsy aldy. Jankeshtiliktiń arqasynda kenshiler saraıynyń jobasyn ótkizip, arhıtektýradaǵy fantazııamdy endi jú­zege asyramyn ba dep júrgenimde oblys tarap ketti. Sonymen birge meniń de oı-qııalymnyń shylparasy shyqty. Jaqsy bastalǵan isim aıaqtalmaı, orta jolda qaldy. Almatyǵa qaıtyp oraldym. Áı­teýir, otbasymdy qozǵamaǵan edim. Áıt­pese, dalada tentirep qalatyn túrim bar. Barlyq jerde jappaı qysqartý. Buryn­ǵy jumys istegen jerimniń esiginen de syǵalatpady. “Qaıda barsań – Qorqyt­tyń kóri”. О́zińe bári aıan. «Uly derjava» atanǵan keńestiń shańyraǵy shaıqal­ǵan eleń-alań tusta eseńgirep qaldyq emes pe. Nápaqa taýyp otyrǵan­dardyń deni bazar jaǵalap bosyp ketti. О́ıtip-búıtip eski dosym­nyń kúshimen bir mektepke sýret pániniń muǵalimi bop orna­las­tym. Áýpirimdep júrip pen­sııaǵa sol mektepten shyqtym. Biri­mizdi-birimiz izdeıtin shama boldy ma, tipti?! Endi-endi mańaıymyzǵa bajaılaı qaraı bastaǵan syqyl­dymyz. E, ózderiń qazir Astanada ekensińder ǵoı. Jaqsy. Kóńil – kórgen jerde. Ornynda bar ońalar. Eń bastysy, zaman tynysh bol­ǵaı… Bala-shaǵa­nyń baqytyna bó­le­nip, qyzyǵyn kórgen janda arman joq shyǵar, sirá?!

Ol uzaq sóılegen. Ynty-shyntymen, bar yqylasymen áńgime órbitken onyń sózin bólmedim. Qatty baısal tartqandaı. Sózi de salmaqty. Týǵan el, týǵan jer, týǵan til, týǵan óner tóńireginde shyr-pyry shyǵyp, tamaǵy qar­lyqqansha aıtysyp, pikirtalas kórigin qaınatatyn bir kezdegi namysshyl jigitti tanymaı qalǵa­nym jasyryn emes. Tula boıynda naǵyz qazaqtyń qany oınaǵan, ótkir de otty janarlary pásteý. Bir kezdegi ultshyl da, ultjandy Temirǵalıdyń juqanaǵy da ań­ǵarylmaıdy. Qaıta, kerisinshe. Bor­kemik. Kúmilji. Tunjyr. Onyń júzine qaraǵan saıyn kóńi­lim qulazı túsetindeı. О́rshil rý­hy­nyń osynshalyqty janshylyp qalǵa­nyna qaıranmyn.

– Balalaryńyz óz betterinshe bir-bir úı bolǵan shyǵar, – dedim qylaýsyz oımen.

– Baýyrym, baǵanadan beri myjyp otyrǵan jumys, qyzmet degenderiń jáı ánsheıin nárse eken. Myna bizdi jerge qaratyp, turala­typ ketken ul-qyzdarym­nyń áre­ketteri men qylyqtaryn eshqashan keshire de, aqtaı da almaımyn. Áıteýir, qyryq jyl otas­qan shúıkedeı kempirdiń kóńi­li úshin bárine de kóndim. Áıt­pese… Búıtip qara bet bop jer basyp júrmes em. Balalaryma jurt qatarly tárbıe, bilim berdik. Shet jaǵasyn óziń jaqsy bilesiń. «Ne ishem, ne kıem» degizbeı, ala­qany­myzǵa salyp, sha­ma-sharqy­myz­sha aıalap-aq ósirgen sekildi edik. О́z­gelerdiń boıynan baıqaǵan oǵash minezderge shydamaı kúıip-pisetin jaman aǵańnyń qazirgi halin esh­kim­niń basyna bermesin. Dushpa­nyma tilemeımin, qaraǵym. Balalarym úmitimdi aqtamady. Ál­gi sý­retshi bola ma degen úlken qy­zym ınıazda oqyp júrip, bir negr­ge kúıeýge shyǵyp ketti. Aljır me, Angola ma? Sheshesi kórgen syqyl­dy, birge oqypty-mys. Úıge jolatpaı jiberdim. “Shirigen bir ju­myrtqa”. Onysy az degendeı kenje erkemiz qyz quryp ketkendeı, ká­ris­ke úı­lendi emes pe?! Myna irgedegi Úsh­tóbeniń kárisi. Anasy nemis kó­ri­nedi. О́z qolyńdy óziń kese al­maısyń. Biraz jyl aralaspa­dyq. Aǵaıyn-týystyń, jaqyn-ju­ra­­ǵat­­tyń betine qaraı almaı qaldyq. Elge kúlip, eldi sógip otyrýshy edim burynyraqta. Bári beker eken. Ne óli, ne tiri emes kúı keship júr­ge­nimizde, ortanshy ul ózimizdiń qara­kózge úılendi. Qazir eki ne­me­remiz bar. Quda-qudaǵıymyz kórshi podezden bop shyqty. Qu­daıdyń munysyna da táýbe! – Sońǵy ýáji kekesindeý, kekirek estilgen. – Solaı, baýyrym. Bizdiń jaǵdaı osy. Nesine búgejekteıin, nesine jasyraıyn. Basqa salǵandy kóredi eken­siń. Ishteı egilesiń, ezilesiń. Dármen joq. Tek sasyq namys jibermeıdi. Shydaımyz da…

– ? ..

Lám-mım aýyz ashpadym. Ne de­mekpin?

Qalyń tumandy seıiltken de Tem­keńniń ózi. Kúńgirt kóńildi sáýlelendirgen sózderi qulaq túbinde jańǵyrady.

– О́mirdiń syılar qyzyǵy men shyjyǵy kóp-aq. Kórý kerek, kóný kerek. Kúıeý balamyz – negr, ke­li­nimiz – káris, al qudaǵıymyz – nemis, bizdiń aldymyzda taǵy ne kútip tur­ǵanyn bir Alladan basqa eshkim bil­meıdi. Taǵdyr amandyqpen jolyq­tyrsyn árdaıym.

Biz bir-birimizdi qımaı qoshtastyq.

Kóńil qulazytqan kútpegen kez­desýdiń shyrmaýynan aryla almaǵan men ejelgi tanysymdy kóz ushymen uzatyp saldym. Júregim alaı-dú­leı…

Janat ELShIBEK,

«Egemen Qazaqstan».