Qyzbel men Qyzemshek

Kindigimniń qany tamǵan jumaǵym meniń! Jaıalyǵym jaıylǵan abatym! Jer-jaqutym! Aınalyp keteıin, senen, aqtyq demim bitkenshe! Aıym deıin be, kúnim deıin be?! Qaıtip tolǵansam eken? Qandaı ystyq, tátti sózimmen ıite alamyn jumbaq Júregińdi! Tanaý jarǵan jýsanyń, ózgeshe ıisti topyraǵyń!.. Jupar aýań, káýsar sýyń!.. Biz osynsha lázzattyń (qazirgisin qaıdam?) balyn soryp óskenbiz. Tańdaıdan ketpeıtin dýaly dám! Keýde kúmbirletken máńgilik án! Ár pende demi biterde: «týǵan jerim meniń!» dep úziletindeı kórinip turady.

Kindigimniń qany tamǵan jumaǵym meniń! Jaıalyǵym jaıylǵan abatym! Jer-jaqutym! Aınalyp keteıin, senen, aqtyq demim bitkenshe! Aıym deıin be, kúnim deıin be?! Qaıtip tolǵansam eken? Qandaı ystyq, tátti sózimmen ıite alamyn jumbaq Júregińdi! Tanaý jarǵan jýsanyń, ózgeshe ıisti topyraǵyń!.. Jupar aýań, káýsar sýyń!.. Biz osynsha lázzattyń (qazirgisin qaıdam?) balyn soryp óskenbiz. Tańdaıdan ketpeıtin dýaly dám! Keýde kúmbirletken máńgilik án! Ár pende demi biterde: «týǵan jerim meniń!» dep úziletindeı kórinip turady. Tal besik pen jer besiktiń arasyn meıli, sonshalyqty uzaq júrip ótse de, ómirde kórgen barlyq qyzyǵyn jınap qoıyp, sońǵy demin sarqyp, osylaısha aryzdasatyn sııaqty. Árıne, týǵan topyraǵyńa jetip jyǵylsań, arman bar ma?!.

Árkimniń óz týǵan jeri ózine! Bólip- jarǵandyqtan emes. Týǵan jeriń – jeke-dara ǵoı! Anańnyń jalǵyz­dy­ǵyndaı! Qudiretti Ana­ń­dy kimge aıyrbastaısyń! Ol – jal­­ǵyz jaratylys! Týǵan jer­iń de sondaı mańdaıyńa jazylǵan asylyń, ardaǵyń! Týǵan jerin júre­ginde ás­pet­tep, mápele­gen­niń júzi jarqyn bolýynyń syry da osy tekti tetikte bekitilgen tá­rizdi. Já, týǵan jerge degen iń­kár­lik sózdiń túbi tú­gesil­me­sin­shi!..

«Meniń» dep menshikte­sek, «me­­n­mendik» shoǵyn úr­le­meńizshi. Jaı bir ań­sar­men, ańdaýsyzda aı­tylatyn aqjarylqap, aq­ta­ryl­ma bula sezimge balaı salyńyz. Keýde urǵylaǵannan saqtasyn. Kó­kirek kerdi demeńiz, basqa­lar­dyń aldynda. Báribir, ár­kimniń óz týǵan jerine esh­teńe teńes­peı­di ǵoı! Endeshe, júregińdi qolyńa ustap: «me­niń, meniń!» demegende, ne shara?! Bálkim, seniń de týǵan jeriń esińe túse bastaǵan shy­ǵar… «Seniń, seniń» týǵan jeriń­nen artyq jer jannaty jara­tyl­maǵan shyǵar-aý!.. Qa­ne, sypaıy salystyraıyq! Basyn básekege tigeıik! Bir-birimizdi jeńe almaımyz. It­jyǵys túsemiz. Eshkim de óz týǵan jerin tómendete almaıdy. Qandaı ǵajabyńnan da ala­sartpaıdy. Sebebi, árkim óziniń Ana-Jer – Anasynda ja­ratyl­ǵan…

О́tinemin, meniń týǵan jer­im­niń qos ataýyn til astynda tátti talmap kórińizshi: Qyz­bel jáne Qyzemshek! Arǵy ja­ǵyn balalatyp jatpaı, kilt úzip, doǵara salsam qaıter edi? Nyspysynan bar­lyq mi­nez-ajary belgili bolyp tur emes pe? Kókime sózben se­zim­niń kórbiltesin soraıtyp alyp, so­s­tıǵan mánnen sorym shy­ǵyp qalmas pa? Biraq, biraq… ataýynan ańǵaryp tursyz ǵoı, su­lýlyq syryn ómir barda, kim tárik etti deseıshi… Tir­shi­lik­tiń temirdeı tezine tússe de, jaq­uttaı júzi máńgilik kireý­ke­len­begen mahabbattyń maz­da­ǵymen ushqynyn shashyrata jaıatyn, jú­rek­ti sýyryp ta sýaratyn álgin­deı sıqyrly sóz­der saltanat qu­ra beripti-aý! Meniń Qyzbelim men Qyz­em­shegim – sondaı sura­pyl sezim qylyn dirildetýimen dara!

Qyzbel men Qyzemshekke qa­r­­ap Mirjaqyp túlep ósken! Búl­kil kómeıli aqyn bolǵan. Jú­regi «Alash» dep syzdap tur­yp, óleń­ge muńyn shaqqan. Kúlli Qazaq elin mýzanyń kú­shi­men uıqydan oıatpaq bolyp, alasurǵan. Aqyn­dyq­tyń dámi men dáni týǵan je­ri­nen da­ry­ǵan Mirjaqyp, sonda Qyz­beli men Qyzemshegine qaryz­dar eken­digin bir sát umytty deı­siz be? Sonaý Qıyr Shyǵysta aı­daý­da júrip: «Jaza gór, to­py­raq­ty elden, Alla!» dep kúńi­ren­gen­de, qapaly kóńilin «tý­ǵan jerime jetip jyǵylsam!» degen arman piskilegen shyǵar… Ulylardyń ań­saýy Allanyń qulaǵyna jete­di-mis! Jetipti. Kindik qany tam­ǵan jerin qush­yp tyndy… Mir­ja­qyp máńgilik tynys tapqan búgingi Bıdaıyq aýylyna Qyzbel men Qyz­em­shek shoqylary qa­raý­yl qarap tur! Eli Erin, Eri Elin joq­taý­dyń keremet kebi de…

Árqalaı atalatyn Qyzbel men Qyzemshek, qalaı músin­del­se de halyq arasynda Qyz­bel taýy men Qyzemshek sho­qy­sy dep hattalyp qalǵan. Qyz­­bel taýy, Qyzbel qy­raty, Qyz­bel belesi, Qyzbel ús­tirti dep jáne jiktep ákete be­re­di. Qyz­emshekke qatysty da sondaı túrlendirý jat emes. Qaı­sy­syna ılansaq ta, báribir olardyń dárejesi kemip, tóbeleri tómen­dep, asqarlary alasaryp qal­maı­dy. Qaıta, jamyraǵan jalqy da jalpy mazmunymen tipten ór­kesh­tenip, kórkeıip, alǵash kóz súz­genge «kórimdigińdi ber!» de­- g­en­deıin tákápparlanyp, tań­daı­yn qaqqyza túsetin pańdyǵy bar. Aldymen «Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasyna júginip alaı­yq­shy. «Qyzbeltaý – Torǵaı qolaty men Torǵaı ústirti aralyǵyndaǵy dóńes taý. Qostanaı obl-ynda, Naýryzym qoryǵynyń ońt. ja­ǵ­ynda, boılyq baǵytta 60 km-ge sozylyp jatyr. Eni 5-15 km, abs. bıikt. 232 m. Q. joǵ. olıgosen men mıosen dáýirleriniń sazdy, karbonatty jynystarynan tú­zil­gen; dóń betin paleogenniń teńiz­dik shógindileri japqan. Betkeı­leri jyra-saılarmen qatty ti­lim­delgen. Shyǵys jáne ońt. etek­­teri qulama jarqabaqtanyp, Torǵaı qaqpasyna tireledi. Betege, jýsan, seleý ósedi. Mal jaıylymyna qolaıly», dep anyq­tama be­ril­gen (155 bet).

Ǵylymı tujyrymǵa, árıne, alyp-­qosaramyz joq. Álginde, ár­­qalaı ataýlarynyń da el aýzynan qatarlasa túspeı kele jatqanyn da meńzegen bolatynbyz. Bul, árı­­ne, qalypty qubylys. Bireý ósi­rip, bireý óshirip aıtady. El aý­zy­na qaqpaq qoıylmaıtyny ál­mı­saqtan belgili ǵoı. Qyzbeldi beles deıtinderge kelsek, Sábıt Muqanovtyń «Móldir mahab­ba­tyn­daǵy» Búrkittiń (Qyzbel týmasy Sultanbek Ábeýov) «1.Tý­ǵan jerim týraly» degen tol­ǵa­ny­syna kóz jiberelikshi: «…So­lar­dyń ishinde eń irisi – bizdiń aýyldar jaılaıtyn «Qyzbel» be­le­si. Bul at bul beleske jaıdan-jaı berilmegen: jazyq dalada saǵymdy kúnderi alystan mun­art­qan onyń túri, shalqasynan kósile jatqan qyzdyń denesine uq­saıdy!.. Osy «deneniń» keýde tusyna qatarlana ósken eki tas dińgekti, turǵyn el «Qyzemshek» desedi…»

Bul romanda osy taý, shoqy­larǵa qatysty biraz shyny men asyrmasy qosa órilgen derekter móltektep tur. Qyzbel taýynyń turqy jónindegi áralýan pikir­lerdiń qaqtyǵysy da oınaqtap sala beredi. Tipti bir keıipkerler Qyzbel taýynyń uzyndyǵy kól­de­neńinen nebary eki ese ǵana artyq ekendigine júginip, osynsha ólshem qyzǵa jarasa ma, mu­nyń ózi «Qatynbel» bolýǵa la­ı­yq qoı degendeı ázilmen ájýa­lap, jeńgesiniń jýandyǵyn kele­kelegenin jasyrmaıdy. Áıteýir, qaǵytpadan da qalaıda upaı asy­r­maqqa bekingennen nendeı aýyr, ebedeısiz teńeýler shyqpaıdy deı­siz. Artynsha, mámilege kelgen ekeýi Qyzbel kórkin birinen-biri asyra, naqtylap maqtap, jóndi sózge júgingenderin sezbeı qa­la­dy. Mundaı toqaılasýdyń syry – saıtan alǵyr sulýlyqtyń sı­qy­ry ekendigin moıyndaıdy… «Ha­lyq aıtsa, qalp aıtpaıdy» degendeı, halyq jer-sýǵa bilmeı at qoıa ma?.. Jazdygúni saǵymǵa bólengen shaǵynda, alystan qara­ǵan kisige, shalqasynan kósile jatqan qyzdyń denesi sııaqty kórinýi ras qoı, Qyzbeldiń?» – dep «rastatyp» alǵan Naıza­bek­tiń sózin ilip áketken Nurbek bylaısha tamsanys bildiredi: «Talaı jerlerdi keze júre, talaı alasaly-bıikti belester men taýlardy kóre júre, dál Qyzbeldeı júregimdi tartyp, kózimdi qyzyq­tyrǵan jerdi kórgen joqpyn!..» Pah, shirkin, manaǵy «Qatynbel» degen jeńiltek minezdi jigitiń qalypqa túse qalypty ǵoı!…

О́zimizge jolbarys terili taýdaı bop elesteıtin Qyzbelge shań juqtyrǵymyz kelmeıdi-aq. Biraq estigen qulaqta jazyq joq… О́t­ken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary Qyzbel týmasy, belgili án­shi Baqyt Koshmuhamedov zaıyby, KSRO halyq ártisi Roza Jamanovamen birge elge gastrolge ke­- l­ip­ti. Almatyǵa qaıtarda, uzaq jol­dyń sulbasyna túskende Roza jeń­gemiz kúmis kómeıin syń­ǵyr­latyp: «Baqyt-aý, aýzyńnan tas­tamaıtyn Qyzbel taýy qaıda, osy?», – dep bilmekke, kórmekke yntyǵypty. Bul kezde kólikteri Qyzbel qyratynyń qyrlaýytyna órlep shyǵyp, jeldeı esip júıt­kip bara jatqan mezet edi. Baqyt: «Biz sol Qyzbel taýynyń ústimen kelemiz»,– dep kúpingende, Roza jeńgemizdiń ezýine kúlki jıyry­lyp­ty-aý! Alasartpaıtyn týǵan jer, túlegińde de, sende de tı­timdeı kiná joq qoı!.. Áıt­ken­men, Tońqaımadan jerbaýyrlap tó­mengi jazyqqa kenedeı ja­b­ysqan kóliktiń ishinde záre-quty qalmaı otyrǵan ataqty ánshi, tas­pa jolǵa túskende artyna bury­lyp qarap, taýdaı eńselengen bıik shoqylarǵa razy keıippen qolyn bulǵapty ǵoı!.. «Qosh, Qyz­bel taýy!»

Osy taý óz ańǵaryndaǵy Qyz­bel jaılaýynyń saqshysyndaı qal­ǵymaı, sergek kúıinde, selt etpeı turar edi, ámanda. Onyń balalap, birinen-biri zoraıyp aǵa­tyn syńǵyrly bulaqtaryn kór­seńiz ǵoı. Kózi bitelip, taza­lan­ǵan bir qudyǵyna túsip kóriń­iz­shi, tereńdigine qaramaı-aq tú­bi­ne deıin sáýle shashyraıtynyn baıqaısyz. Kúmis baqyr tas­ta­sań, jaltyraýyqtaı jaltyrap jatady. Talaı tarıh oıranyn bas­tan keshken jer osy – Qyzbel jaılaýlary. «Patsha qazaqtan sol­dat alady-mys» degende, dúr­ki­rep, dúleı kúshke kenelip, qar­sylyq baqanyn aldymen ala júgirgen de osy óńirdiń sarbazdary… Al taý eńisindegi Sary­qo­panyń syry azattyq jolyndaǵy talaı kúrestiń óshpes belgisimen tańbalanǵany taǵy aqıqat… Sa­ry­qopada qyraýly qysta ys­tyq súıis te bolǵan!.. Búrkit pen Bát­es­tiń baldaı tátti súıisin aıtam da… Osy súıis jaıly aıtpasam, Saryqopanyń reńki kirmeı tura­tyndaı… «Bıikten maǵan qaraı sekirgen Bátesti qalaı qaǵyp al­ǵa­nymdy, sol qaǵyp alǵan qal­pymmen keýdesin keýdeme japsyra qushaqtaı alǵanymdy, qusha­ǵyma qatty qysqan qalpymmen, qyp-qyzyl, yp-ystyq ernine er­nim­niń qalaı jabysqanyn, qu­mar­ta qadalǵan erinniń ekpi­ni­men, súp-súıir, yp-ystyq tilin qal­aısha sýyryp, tańdaıyma bas­qan tildiń balyn qalaısha soryp jutqanymdy bilmeı ǵappyn!..»,– dep sezimine bal jaǵyp ap baıandaıtyn Búrkittiń esin jııa al­maǵanyna kýámiz. Mine, Sary­qo­pa syrynyń bir baqytty sarasy, osy edi… Qasireti sol, bıylǵy qýań­shylyqta Saryqopanyń «súı­­kenip sıyr jyqpaǵan» qamy­sy­nyń órt­ke aıaýsyz shalynǵany…

Ańyz izine túspeı, Qyzbel men Qyzemshektiń sulý da sırek ataý­yn tereń túsinip, jiti ditteı almaıtyn syńaılymyz. Qart she­jireshi, kórnekti ustaz Kárim Álmaǵanbetulynan estigenimizge jan bitirsekshi bir… Bir baıdyń sulý qyzy, jasy kelip turmysqa shyǵatyn kezde, kedeıdiń óte kel­betti, segiz qyrly, bir syrly balasyna ólerdeı ǵashyq bolypty. Ol kezdegi ádet-ǵurypta kedeı ba­l­asy baıdyń qyzyna ja­qyn­daı ala ma? Qyzyn ákesi bas­qa baıdyń túrsiz, ónersiz, ynjyq balasyna berýge bekinedi. Biraq kedeı jigit qyzben jolyn taýyp ońashada kezdesip júredi. Ony sezip qalǵan atastyrǵan kúıeý jaǵy kedeı balasyn ustap alyp, zábirlep urady. Súıgenine tıe al­maıtynyna kózi jetken sulý qyz uıqy-kúlki kórmeı ábden qaj­yp-qaljyraıdy. Bir Allaǵa jal­barynyp, kóńiline medet sur­­aıdy. Alladan aıan túsip, aqsa­qal­dy áýlıe: «ne suraısyń, paq­yrym, aıt» degende, qyz: «búıtip tiri ólik bolǵanymsha, meni tas músinge aınaldyra kór!» dep shashyn jaıyp, sharasyzdyqpen ti­lek etedi. Mahabbat qurbany – sor­ly júrektiń ótinishi oryndalsa kerek… Áne, ómirden ábden túńilgen, ishqusa bolyp ǵazız janyn súıgeni jolynda qurban­dyq­qa qıǵan sol qyz ál-dármeni qur­yp, shalqalaı sulap túskenge uq­saıdy. Aqtyq demi úzilerde qos aıaǵyn áreń-máreń yshqyna sozyp úlgerse kerek… Shashy áli kúnge shashylyp jatqandaı, sirá, taram-taram jylǵaly arnalarǵa uq­sap, kólbeńdeıdi. Yntyq­tyq­tan erni kezerip, aýzy ashylyp, ań­saryn ańsaýmen kútetindeı me? Tó­sindegi «qos almasy» órkesh­te­nip, tas berishke aınalǵan. Naǵyz qyz emsheginiń sýretindeı eken. En­di sol jáýdir kórinisti «Qyz­emshek» atamaǵanda qaıtedi?! Al taý silemderiniń órnegimen, sırek sán-saltanatymen quıylyp tús­ken qypsha beldiń úziler-aý degen tu­synan janar aıyra almasyńyz ap-anyq! Naǵyz qyz beliniń ele­sin­deı eken-aý, páli! Endi sol sı­qyr­ly da beıneli qubylysty «Qyz­bel» demegende qaıtedi?! Sol Qyzbel men Qyzemshektiń taǵy bir ǵalamat syry bar… Álgi qyz músinine kóz toqtatyp, tiktegen janardy qoz­ǵalt­paı, kirpik qaqpaı uzaq tel­mirip, qarar bolsańyz, o, ǵajap, kósilip jatqan beınege jan bitip, diril qaǵyp, sál-pál jybyrlap, tirile bastaǵandaı áserge bóleı­di eken! Sondaı sátine de kýá bol­­ǵanymyz bar edi, bala kezi­mizde… Jolyńyz tússe, ózińiz de baıqaı salarsyz… Tek, bir átte­gen-aıy, Qyz­emshek qazir bir emsheginen aı­y­rylǵan!.. Syńar em­shegimen qalǵan! О́tken ǵasyr­dyń alpy­syn­shy jyldarynda jap­paı keń­shar salý úrdisi qaý­laı jó­nel­gende, onyń bir em­she­giniń tastaryn qurylysqa jaratyp, oıyp áke­tip, oırandap tas­ta­ǵan… Osy kúıkilik eske tús­ken­de, kádim­gi­deı janyń egilip ke­tedi eken…

Meniń osy ómildirigi men quı­ysqany kelisken ólkem jóninde talaı aqyn tebirenip jyr tók­ken! «Sonaý Torǵaı Qyz­belinde, Bulaqtardyń qyz úni. Aı shal­qa­lap ózeninde, Oınaıdy jel sy­byzǵy», – dep syrshyl Syrbaı tabı­ǵatpen bite qaınasyp kete­tin. Aqpa aqyn Nazarbek Bekte­mis­uly: «Qyzbeldiń Qyzemshegin súıgen bulaq, Toǵysar Tońqaı­maǵa bári qulap», – dep jaı­laý­daǵy malshylar aýylyna jeteleı jóneletin. Osyndaı bal bu­laq­tardyń bebeýlegen únine eltı mas bolǵan asaý Ǵafý: «Qyzbel taý­dyń belin orap aǵýshy eń, Jibek belbeý sekildenip sýdyrap», – dep ekpinin tejeı almaı, Qut­ty­baı bulaǵynan sýsyn qan­dyrýǵa sha­qy­rar edi-aý!

Kózin Qyzbelden alatyn toq­san bulaqtyń: Tasqudyq, Shi­der­li, Shelek ketken, Sholpy batqan, Qatyn qazǵan, Qulan ishken se­kil­di ataýlarynan-aq anda­ǵaılap talaı oqıǵa óre túregeletindeı…

…Iá, tirshiligińde týǵan jeriń týraly taǵatsyz tántilene túser­siń. Túgesilip bitpes áńgimeń. Qu­laq quryshyn qandyratyn án-kúı eń! Ázirshe Ǵafýdyń aqyndyq óne­riniń tylsym bastaýyndaǵy «Qyzbel sýretteri» balla­da­sy­nyń myna tusynan áserge bóle­nip, tushyna turalyq:

…«Arqanyń jer sulýy jalǵyz men! – dep, –

О́zgeniń saltanaty menen kem!» – dep,

Jamylyp jer-dúnıede bar asyldy,

Tákappar Qyzbel taýy jatyr kólbep.

Qıylǵan arýǵa uqsap qypsha beli,

Shaqyryp turǵandaı-aq: «munda kel!» – dep.

Tamasha tósindegi Qyzemshek taý,

Bolmasa júregiń tas, áser bermek!

…Budan arǵy sóz artyq bolaryn bilemin. Qyzbel men Qyz­em­shegim, saǵynyp júrmin-aý!.. Kór­­kińmen kólbeńdeısińder tús­im­de!..

Qaısar ÁLIM,

«Egemen Qazaqstan».

Qostanaı oblysy,

Jangeldın aýdany.

––––––––––––––––––

Sýretshi

Muhanbetqalı Rahalıevtiń

«Qyzbel, Qyzemshek» eskızi.