Jıyrma jyl jazylǵan roman

Aqyn-jazýshylardyń áli sııasy keýip úlgermegen kórkem shyǵarmasyn qalamgerler ortasynda talqylaý, kórkem ádebı syn degen uǵymdar sanamyzdan kóshken bulttaı tarap bara jatqan sııaqty áser qaldyratyn. Qazaq ádebıetiniń «altyn ǵasyry» atalǵan keńestik dáýirde tyń týyndylardyń qaı-qaısysy bolsyn qalamgerler nazarynan tys qalmaı, ádebıet synshylary tarapynan laıyqty baǵasyn alyp kelse, sol dástúrdiń dińgegi keshegi alasapyran kezeńde zardap shekpedi dep aıta almaımyz. Táýelsizdiktiń 20 jyldyq belesin artqa ysyrǵan kezeńde qolǵa alynyp otyrǵan elordalyq qalamgerlerdiń bastamasy kózi bitelip, kómeski tarta bastaǵan rýhanı arnanyń júzine qaıta qan júgirtkendeı rýhtandyrady. Jazýshylardyń astanalyq fılıalynda alǵash ret tarıhı kórkem týyndy talqylandy.

Aqyn-jazýshylardyń áli sııasy keýip úlgermegen kórkem shyǵarmasyn qalamgerler ortasynda talqylaý, kórkem ádebı syn degen uǵymdar sanamyzdan kóshken bulttaı tarap bara jatqan sııaqty áser qaldyratyn. Qazaq ádebıetiniń «altyn ǵasyry» atalǵan keńestik dáýirde tyń týyndylardyń qaı-qaısysy bolsyn qalamgerler nazarynan tys qalmaı, ádebıet synshylary tarapynan laıyqty baǵasyn alyp kelse, sol dástúrdiń dińgegi keshegi alasapyran kezeńde zardap shekpedi dep aıta almaımyz. Táýelsizdiktiń 20 jyldyq belesin artqa ysyrǵan kezeńde qolǵa alynyp otyrǵan elordalyq qalamgerlerdiń bastamasy kózi bitelip, kómeski tarta bastaǵan rýhanı arnanyń júzine qaıta qan júgirtkendeı rýhtandyrady. Jazýshylardyń astanalyq fılıalynda alǵash ret tarıhı kórkem týyndy talqylandy. «Syn túzelmeı, min túzelmeıdi» degen qanatty qaǵıda ádebıettegi ósip kele jatqan qanshama jas órkender qalamyn qataıtýǵa sebepshi bolatyny ras desek, al halqyna ótken tarıhtyń keskin-kelbetin, kesek tulǵalaryn shynaıy baıandaýdy barynsha murat tutqan maıtalman jazýshylar úshin de mundaǵy ortaǵa salynǵan syn-pikirler men oı-baılamdardyń orny bólek sanalady.

Jaqynda Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵynyń Astana qalalyq fılıaly  jáne  S.Seı­fýllın murajaıynyń uıymdas­ty­rýymen elordalyq qalamgerler Qajy­ǵalı Muhanbetqalıulynyń «Tar kezeń» tarıhı romanyn talqylady. Jazýshylar odaǵy qalalyq fılıalynyń dırektory, kórnekti aqyn Nesipbek Aıtuly júr­giz­gen ádebı talqylaýǵa Tólen Ábdik, Ánes Saraı, Saıyn Nazarbek, Mádı Aıymbetov, Marat Májıtov, Qýanysh Jıenbaı sııaqty belgili aqyn-jazýshylar qatysyp, pikir bildirdi.
– Buryn da mundaı ádebı talqylaýlar bolǵan, biraq búgingi basqosýdyń jóni olarǵa qaraǵanda múlde bólek, – dep sóz bastaǵan Jazýshylar odaǵy Astana qa­lalyq fılıa­lynyń dırektory Nesipbek Aıtuly romandy ózi de jaqynda oqyp shyqqanyn aıtty. – Qajyǵalı Muhanbet­qalıulynyń romany – táýelsizdik jyldary tusyndaǵy úlken bir súbeli dúnıe. Jalpy, ár jazýshynyń shyǵar­mashylyǵynda erekshe bir basty kitaby bolady. Aıtaıyq, M.Áýezovtiń keremet nebir shyǵarmalary bar, biraq «Abaı jolynyń» alar orny bir tóbe. Sol sııaqty Á.Nur­peıisovtiń «Qan men teri», M.Maǵaýınniń «Alasapyrany», Ábish Kekilbaev­tyń «Eleń-alańy» sııaqty jazýshynyń óziniń bir shyńy, janyn-qanyn, búkil ómirin arnaǵan shy­ǵar­malary bolady. «Tar kezeń» romany Qajekeńniń jıyrma jyl kóz maıyn taýysyp zerttep jazǵan sondaı shy­ǵarmasy ekeni kórinip tur. Sebebi, shyǵarmany jazý bar da, oǵan pálenbaı jyl tapjylmaı otyrý degen jaýapty is taǵy bar, al mynadaı úlken, kúr­deli shyǵarmaǵa kelý úshin adam ony kóp ýaqyt zertteýi kerek. Ásirese, orys-qazaq qatynas­tary, Reseı­diń Qazaqstandy otarlaý saıasaty, búgingi kúnge deıingi dáýir, keńestik kezeńde shynaıy ashylyp aıtyla qoıǵan joq. О́ıtkeni, orys ımperııa­sy­nyń qol astynda otyrǵan ýaqytta olar­dyń qazaq dalasyn otarlaý saıasatyn bú­ge-shigesine deıin qazyp aıtý múmkin emes edi. Qajekeń bolsa bul taqy­­ryp­ty táýelsizdik tusynda kóterip otyr. О́tken tarıhqa shyndyq turǵysy­nan qarap, tipti Pe­terbordaǵy turǵan kóshe­lerdi, ondaǵy ǵımarat­tardy sýrettegende ol jú­reginiń súzgisinen, kóńiliniń kózinen ótkizip, anyq baıqap jazǵany kórinip tur. Shy­ǵar­manyń ǵajaptyǵy, qazaq dalasyn jaýlaýda­ǵy orys ımpe­rııasynyń neshe túrli surqııa saıasatyn baronnyń, orys ofıseriniń kó­zimen keremet kór­sete bilgen. Jáne Syrym batyr bastaǵan qazaq dalasynyń qarsylyǵy, HVIII ǵa­syr­dyń ekinshi jarty­syndaǵy tar kezeń úlken sýretkerlikpen beri­lip otyr.
Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy Ánes Saraı «Tar kezeń» romanyn túgel oqyp shyqqanyn aıta kelip, Syrym batyr men ol ómir súrgen kezeń tarıhyna qatysty qyzyqty derekter keltirdi. «Men Qajekeń­niń shyǵarma­sy­nyń alǵashqy taraýyn osydan on bes jyl buryn oqyǵan­myn. Jaqynda túgel oqyp taýys­tym. Sondyqtan, bul shy­ǵar­manyń taǵdyry, jazylý kezindegi qı­ynshy­ly­q­tary men kúrmeý­leri meniń kóz aldymnan ótti deýge bolady.
Orys otarshyldyǵyna qarsy birden-bir qarsy kúresken adam osy Syrym Datov. Tarıhı, resmı derek boıynsha orys otarlaýyna qarsy shyqqan birinshi kóte­rilisshi de, al resmı emes tarıh boıynsha ekinshi kóte­rilisshi. Birin­shi kóterilisti tamanyń Sapýra esimdi qyzy bastaǵan. Otarlaý saıasatyna qarsy shyqqan ult-azattyq kóterilisiniń basynda qashanda Sy­rym Datulynyń esimi erekshe atalýy zańdy. Úkimetke, saıasatqa, aıtylmaı júriletin ıdeıa­larǵa qyzmet etemiz dep keıbir tarıhshylar handardyń barly­ǵyn shetinen maqtap, olardyń ishinde osaly joq, barlyǵyn danyshpan etip, al endi halyq kóterilisin bastaǵandardy «tentek» deıtin boldyq keıde. Sondaı ıdeıa jer-jerde júrip jatyr. Eger de biz handarymyzdy ult úshin janyn pıda qylǵan ult-azattyq kóte­rilisiniń kósemderine qarsy qoıyp sóıleıtin bolsaq, onda otanshyldyq degen sezimnen jur­daı bolamyz. Eli úshin qan tókken Syrymdy, Kenesary men Naýryzbaıdy, Eset Kóti­ba­rovty, Isataı men Mahambetti, Isa men Dosandy, Janqoja men Buqarbaıdy, Bekbolat pen Imanovqa deıingi ult-azattyq kóterilisiniń batyrlaryn jalaýlatyp kór­set­pesek, onda ult-azattyq kóterilisi báseńdep, umyt bolady. Biraq umytty­r­maý úshin búginde mine, mynadaı romandar jazylyp jatyr. Syrym Datovtyń tarıhy adam aıtqysyz ushan-teńiz. Ony túgel jetkizý múmkin emes. Bul ózi orystyń ataqty qolbasshysy Sývorovtyń ózimen kúresken adam ǵoı. Syrymnyń tarıhta Esimhandy (Nuraly­nyń balasy) óltirgen kezi jáne bar. Qyzylqoǵa aýdanynda Syrym bógeti dep atalatyn ataý kezdesedi. Syrymnyń máıiti qazaq shekarasynan tys Qońyrat deıtin mańda jatyr. Qajekeń sonyń bárin syryp tastap, ushan-teńiz osynaý dúnıeden ne alǵan desek, ol shy­ǵarmasyna orystyń Qazaq­standy otar­laý­ǵa kelgen saıasatyn ǵana alǵan. Men Igelstromdy onsha jek kór­medim. Qa­je­keń súısinip jazypty ony. О́zi súıkimdi, ózi orys emes, biraq orys saıasatyn, otarlaý saıasatyn júrgizer kezde bul­tart­paıdy. Amandasyp, jylmańdap turǵan­men halyqty otarlaý saıasatyna kelgende beti miz baqpaıdy. Sony Igelstromnyń bo­ıynan kórdim. Ol qazaqty orys ákim­shili­giniń zańyna baǵyndy­rýǵa, eldiń turmysyn burynǵy sharıǵat emes, dástúrli qazaqtyń dala zańymen emes, ata jolymen emes, orystyń zańymen retteý úshin kelgen adam ǵoı. Qazaqty orys bıligine túgel aýdaramyn dep kelgen Igelstromnyń sol saıasatyn júzege asyrýǵa qarsy adam – Syrym. Sy­rym­nyń batyrlyǵynan góri saıasatkerligi basymdaý. Syrymnyń ulylyǵy da, qazaq úshin istegen isi de osy jerde kórinedi. Osyny Qa­jekeń jaqsy bergen. Jalpy, kórkem shyǵar­mada sıýjet, ekinshiden harakter bolýy kerek. Úshinshi, til kerek. Sol úlken shyǵar­maǵa qa­jet­ti úsh komponent te Qajekeńniń týyndysynan tabylyp tur, ádemi úıle­sýimen shyǵar­masy qulaq-baýy kelgen dombyradaı. Eger de ónerli adam bolsa, ándet­kisi kelip tur. Qazaqta eń ozyq shyǵarmalar tarıhı taqyrypqa jazyl­ǵan – «Abaı joly», «Qan men ter», «Botagóz», «Aqqan juldyz» «Han Kene», «Kósh­pendiler». Bul jaǵynan jınaǵan tájirı­bemiz az emes. Marqum Rymǵalı Nurǵalıev qazaq ádebıetiniń ótken ǵasyrdaǵy turmysyn «altyn ǵasyr» dep atady. Bul bıik sirá endi alǵyzbaıtyn shyń bolsa kerek. 40 tom jazǵan Sábıt Muqanovtyń ózi ne turady?! Sonyń on alty tomyn shy­ǵa­rýǵa qatystym. «Qazaq eli» degen bir kitaby shyqty. Qazaqtyń rý, taıpalary týraly alǵash­qy kitap. Sony aldyma ákelip tastaı salǵanda, shańy burq ete qaldy. Osy ki­taptyń ishi tolǵan fakt, osydan kitap shyǵar dedi. Álgini myq­shyńdap otyryp biraz jumys istedim. Biraq keıin Mamajanov su­rap alyp ketti. Osyndaı tarıhı kitaptar az emes. Sonyń bul sońy bolmasyn dep ti­leımin. Qajekeń sol jaqsy dástúrdi jal­ǵastyra bildi», – dedi Á.Saraı.
Jazýshy Tólen Ábdik: «Tarıhı shy­ǵar­ma­lardyń dańqyn shyǵarǵan – halyq­tyń tarıhqa degen yqylasy, – dedi. – Shóldeýi. О́ıtkeni, keshegi Keńes ókimeti tusynda tarıhymyz bur­malandy. Shyn tarıhty bilme­ıinshe adamnyń óz halqyna degen súıis­penshiligi bolmaıdy. Son­dyq­tan tarıhı shyǵarmalar keıbir kem-ke­tigine qaramastan halyqqa unady, halyq qa­byl­dady. Tarıhı shyǵarmalardyń keı­bi­rinen daıyndyqtyń azdyǵy, tolyq táptishtep zertte­megeni, zer­delemegeni baıqalyp turatyn. Biraq biz oǵan qaraǵan joqpyz, jaqsy qabyldadyq. Al endi Qajekeńniń romanyn oqyp shyqqanda meniń baıqaǵanym, jazýshy tarıhty búge-shigesine deıin zerttegen. Búkil resmı buıryq­tarǵa, hattarǵa deıin muraǵattan qaraý degen qyrýar ýaqytty qajet etetin nárse. Bul – bir, ekinshiden, tarıhı nár­seni zertteý az, ony zerdeleý kerek, mán-maǵynasyn aıqyn­daý, boıǵa sińirý, jú­rekten ótkizý kerek. Osy turǵydan kelgende, Qajekeń taǵy da jaqsy zerde­le­geni kórinip tur. Úshinshiden, ádebıette til bolma­ıyn­sha kórkem shyǵarma qalaı týady. Qajekeń­niń tili erekshe til eken. Jazýshy shyǵarmasyn burynnan bilem degenmen de, biraq munda óte janyn salǵany kórinip otyr. Ásirese, basynan bastap sýretteletin barlyq oqıǵa kóz aldyń­nan kıno kórgendeı ótip otyrady. Bul – úlken jetistik. Kózge osylaı elestemese, durys sýret salynbaıdy. Al­ǵash­qy tórt taraýdyń tili erekshe. О́ıt­keni, keremet detaldar bar ishin­de. Ke­ıipker beınesin sýrettep otyryp, qamys arasynan shyqqan qabankózdenip deıdi. Kóz aldyńa adamnyń beınesin ákeledi. Qajekeń adamdardyń qımylyna deıin, sóılegen sóz­derindegi erekshelikterdi, kózge túse bermeıtin qylyqtardy, osy­nyń bárin keremet jasaǵan. Syrymǵa kelsek, sál stıldik erekshelik baıqa­la­dy. Sebebi, qa­zaqtyń tarıhyn qalypqa túsirý ońaı sharýa emes. Baıandaý jaǵy basymdaý bolyp kó­rinedi. Syrym bı bolǵan soń, ol halyqtyq keńeste, daý-damaıda júretin adam bol­ǵandyqtan onyń beıne­sin dıalog arqyly óte jaqsy beredi. Úshinshiden, sıýjettik qııý­lasý bar. Roman óte kórkem jazylǵan. Tili sondaı tamasha, obrazdar ashylǵan. Árıne, kitap óziniń oqyrmanyn tabary sózsiz. Biraq endi kelesi basylymdary bolýy múmkin. Jazǵanyna elý jyl bolǵan «Qan men terin» Á.Nurpeıisov áli kúnge redaksııalap júr ǵoı. Sony qalamger nazaryna ilse deımin. Halqymyzdyń azap shegýiniń basty sebepteri bolǵan. Ol – pat­sha­­lyq Reseı. Bul el tarıhta álemdegi otarlaý saıasatyn júrgizgen elderdiń ishindegi eń qataly bolǵan. Reseı tek qazaqtarǵa qııanat kórsetken joq, búkil Orta Azııa halyqtaryna, onyń ishin­de Kavkaz halyqtaryn buǵaýda ustady. Kavkazda eń kóp halyq bolyp sanalatyn cherkesterdi ult esebinde joıdy. Noǵaı halqy ult retinde ysyryldy. 1782 jyly Sývorov az ýaqytta 500 myń noǵaıdy qyrǵan eken. Naǵyz genosıd emes pe? Kóz kórgenderdiń aıtýy boıynsha, olardyń qolyna tús­ken­der qalaı óltiriletinin bilgen soń, no­ǵaılar ózderiniń balalaryn ózderi óltire bastaǵan. Otarshyl Reseı qaramaǵyn­da­ǵy elderge adal boldy dep aıta almaımyz. Biraq qalaı degende de olardyń ishinde keıbir jeke adamdardyń demokrat bolýy ǵajap emes edi. Igel­strom­nyń beınesi soǵan sendiredi. Birinshi taraýdy oqyǵan kezde oqyrmanǵa Reseıdiń tarapynan qazaq halqyna bir úlken jaqsylyq ja­salǵan, osylar tynysh bolsa eken degen sııaqty saıasat elesteıdi. Erteń muny oqyr­man qalaı qabyldaıdy, men ol ja­ǵyn qazir aıta almaımyn. Úshinshiden, Sy­rymnyń eń úlken jaýy tek Nuraly dep qana qaraıtyn bolsaq, onda Syr­ym­nyń róli sál-pál tómen­deı­di. Biz tarıhtan Syrymdy otarshyldyqqa qarsy qazaq halqynyń qarsylyǵyn birinshi bas­taǵan kúresker retinde qaraımyz. Reseıge jetiskennen kiremiz dep qol qoıylǵan joq. Qalmaqtyń, jońǵardyń shabýylyn jasat­tyr­ǵan Reseı araǵa alaýyzdyq otyn tutatty. Iаǵnı, bizge shabýyl jasatqyzyp, sosyn ózderiniń qol astyna kirgizýge májbúr etken. Ekinshiden, Orta Azııa halyqtaryn bir-birine aıdap salý saıasaty óte durys saıasat delingen. Mine, osyny azdap bolsa da Sy­rymnyń ishki oılarymen be aıtyp ketý kerek edi. Úshinshiden, birinshi bólimdi sál-pál qysqartýǵa bolatyn shyǵar. Syrymnyń handyq bılikke qarsy bolýy – óte qaýipti pikir. Handyq saıasatty joıý Reseıdiń saıasaty bolǵan. Bul joıylsa, jurt bet-betimen ketedi. Sondyqtan, aǵa sultan de­gen­di engizgen. Al aǵa sultan birlesip ásker jınaı almaıdy. Biz Jońǵarııadan nege jeńil­dik? Sebebi, eldi bıler bıle­gen­dikten, handar emes. Han bılegen kezde armııa memlekettik bolady. Bılik bılerge ketken soń, árkim óziniń rýyn ǵana bıleıdi. Qazaqstan rý­lardyń odaǵyna aınaldy sol kezde. Jurt keıin osyny bilgen soń, Kenesaryny han saılady. О́ıtkeni, kúresý kerek boldy. Jalpy, maǵan roman unady, áripteri úlken, basynan bastap aıaǵyna jetkenshe syrǵısyń da otyrasyń. Qutty bolsyn!» – dep romanǵa sáttilik tiledi.
Sáýletshi, aqyn Saıyn Nazarbek shy­ǵar­many oqyp shyqqanda, ásirese, til baı­lyǵyna qaıran qalǵanyn, qoıyn dáp­terine romannan óte sırek kezdesetin 126 sózdi túrtip alǵanyn, tarıhı romannyń eshbir kórkem shyǵarmadan kem oqylmaıtynyn aıtsa, jazýshy Mádı Aıymbetov romandy úsh kúnde tez oqyp shyq­qanyn tilge tıek ete kelip, muraǵattan kóp derek jınaǵan jazý­shynyń eńbegin erekshe atap ótti. Taqyryby taǵy da ekin­shi, úshinshi kitaptyń jazylýyna suranyp tur dedi. Jazýshy Marat Májıtov shy­ǵar­manyń kórkemdik deńgeıi týraly toq­tala kelip, orys tiline aýdarylsa, orys­tardyń jerge túsirmeı oqıtyn shyǵar­ma­sy bolar edi degen pikir bildirdi. Belgili qalamger Qýanysh Jıenbaı tarıhı romandarda ádette atys-shabys, ólim-jitim sııaq­ty nárseler kezdesedi desek, munda ondaı oqı­ǵalar kórinis tappaıdy, jalpy alǵanda, tarıhı shyǵarma oqyrmannyń kó­ńilinen shyǵatyn tyń týyndy degen oıyn jetkizdi.
Ádebı talqy­laýdyń sońynda Qajy­ǵalı Muhanbetqalıuly roman týraly pikir-usynystaryn bildirgen áriptesterine rıza­shylyq bildirdi. Meni jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt oqyrmanym ádebıetten joǵaltyp al­ǵandaı boldy. «Tar kezeń» tarıhı romany arqyly halyqtyń aldyndaǵy bir paryzymdy aqtap shyqtym dep oılaımyn dedi.
Qazaq ádebıeti sonymen taǵy bir tarıhı týyn­dymen tolyqty dep qýaný­da­myz. О́ıt­keni, bul shyǵarma táýelsizdik sııasymen jazylǵan birden-bir rýhanı qazynamyz bolyp tabylady. Sáttilik tileımiz jańa kitapqa.

Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan».