Adaı jylqysy oryn alǵanmen, ornyn ala almaı keledi

Halqymyzda belgili bir minez ben qylyqqa, áreketke qarata aıtylatyn: «Atynyń ozǵany-aı!» degen sóz bar. Budan aty ozǵan jannyń ózgelerden mereıi ústem, eńsesi bıik, kóńili shat bolatyndyǵyn ańǵaramyz. Sońǵy kezderi alys-jaqyn elderde ótken alaman báıgelerde aldyna qara salmaı sýyryla ozyp, sheteldik ıppolog-ǵalymdardyń nazaryn ózine aýdarǵan adaı jylqysynyń aty jaqsy jaǵynan estilýde. Bul – ekonomı­kalyq-áleýmettik damýy turǵysynan ózimen deńgeıles memleketterden moıyn ozdyryp, aldyńǵy qatarly elderge dúbir­legen tuıaǵynyń dybysyn estirte alǵa umtylǵan táýelsiz elimizdiń aty men ataǵynyń ozǵandyǵynyń dáleli.

Halqymyzda belgili bir minez ben qylyqqa, áreketke qarata aıtylatyn: «Atynyń ozǵany-aı!» degen sóz bar. Budan aty ozǵan jannyń ózgelerden mereıi ústem, eńsesi bıik, kóńili shat bolatyndyǵyn ańǵaramyz. Sońǵy kezderi alys-jaqyn elderde ótken alaman báıgelerde aldyna qara salmaı sýyryla ozyp, sheteldik ıppolog-ǵalymdardyń nazaryn ózine aýdarǵan adaı jylqysynyń aty jaqsy jaǵynan estilýde. Bul – ekonomı­kalyq-áleýmettik damýy turǵysynan ózimen deńgeıles memleketterden moıyn ozdyryp, aldyńǵy qatarly elderge dúbir­legen tuıaǵynyń dybysyn estirte alǵa umtylǵan táýelsiz elimizdiń aty men ataǵynyń ozǵandyǵynyń dáleli.

Adaı jylqysy – beride paıda bolǵan nemese seleksıoner mamandardyń ártúrli qyl­quıryqtardy ózara býdandas­tyrý arqyly et pen sút baǵy­tynda «qoldan jasaǵan» jyl­qy tuqymy emes, taǵdyry men turmys-tirshiligi jylqy túligi­men tamyrlas qazaq halqynyń ulan-ǵaıyr dalasynda saqtal­ǵan qylquıryqtyń bir túri, halqymyzdyń baǵzy tarıhynan qalǵan tabıǵı taza tek. Poshymy jaǵynan bıik boıly, sulý, moıyny uzyndaý, shoqtyǵy bı­ik, arqasy men saýyry uzyn ári salyńqy, etsiz aıaǵy jýan, quı­ma tuıaqty bolyp keletin bul jylqynyń sýyq pen ystyqqa tózimdiliginiń, alys júriske shy­damdy, qýsa jetip, shapsa ozatyn júı­riktiginiń negizi osy tabıǵatpen úndestiginde, ıaǵnı tabıǵattyń óz tóli bolýynda jatsa kerek.

Jańalyqqa da, jan-janýar­ǵa da jany qumar orys ǵalym­dary Qazaqstannyń batys bó­ligindegi adaı jylqysyna aı­ryqsha kóńil bóldi, qyzyǵa zert­­tedi. Jalpy, bul jylqy týraly sóz qozǵa­ǵanda, Iа.­Iа.Pol­ferov­tiń, G.­V.Sı­zo­novtyń, Iý.­N.­Bar­mınsevtiń dá­ıekterine jú­gin­beı kete almaımyz. Alǵash­qysy 1899 jyly Re­seıdiń «Konezavodstvo» jýrnalynda «Lých­­shıe porody kırgızskoı loshadı – adaı» atty maqala jarııalap, qazaq jylqysynyń atyn álemge tanytýǵa alǵashqy qa­dam jasasa, sońǵysy: «Adaı jylqylary qazaq jylqy­lary­nyń basqa tekterimen salys­tyrǵanda eń iri tuqymdarynyń biri bolyp tabylady», dep baǵalaıdy. Qazaqstandyq ǵa­lym­dar – A.Imanǵalıev «Adaı jyl­qysy» kitabyn jaryqqa shy­ǵarsa, M.Nuryshevtiń monografııasy aka­demık I.­N.Ne­chaevtiń yqy­la­syna ıe bolǵan. Aýyl sha­rýa­shylyǵy salasy­nyń bilgiri, Mań­ǵystaý oblysynda biraz jyl osy salada basshylyq qyzmette bol­ǵan kezde adaı jylqysyn tany­týǵa, zertteýge kúsh salǵan azamat Sábıt Ábishev óziniń atalmysh jylqyǵa yntyzarlyǵy­nyń qalaı paıda bolǵandyǵyn bylaı dep áńgimelegen. Avtor: «Uı­qy­ly-oıaý kózben er basynan ustap otyryp jylqy jı­naýǵa ketemin, óriske jetkesin 4-5 saǵat jel­dirtip jú­rip bir­neshe úıirdi túgendep, bas-aıa­ǵyn jınaqtap, sýarý úshin qu­dyqqa baǵyt­taı­myn. Sýǵa tús mezgilinde jetip, shyǵyrǵa otyramyz. Sol kezde baıqa­ǵa­nym – alakóbeńde mingen atym ári-beri oıqastap, jylqy jıyp, aýylǵa aıdap ákelgenimde mini qurymaı­tyn. Onyń ústine Izturǵan, Áb­dirahman degen ferma bastyqtary bálen degen jerden shyqtyq dep túski shaı­ǵa Shetpedegi bizdiń úıge ke­letin. Eseıgen soń olardyń atqa qonǵan jerleri Shetpeden 250-300 sha­qyrym ekendigin bildim», dep eske alady.

Stýdent kezinde jylqy týraly kóp izdengen Sábeńniń aıtýynsha, orys ǵalymdarynyń qazaqtyń bul jylqysyna ańsa­ry aýýy áriden bastalǵan. Patsha úkimetiniń 1877 jylǵy Ahal jazyǵyna shabýyly jaıly ja­zylǵan ofıser M.Arnoldı jaz­balary biraz jaıdy ańǵar­tady. Áskerler Ahalǵa attanbas buryn Mańǵystaýdaǵy Fort-Aleksandrovskige, qazirgi Fort-Shevchenko qalasyna sho­ǵyr­lanady da, jergilikti 150 shamaly jigitti aılyq taǵaıyndap, attarymen ásker qataryna alady, olardy mılısııa dep ataıdy. Mańǵystaýlyq ólketanýshy Á.­Span derekterine súıensek, jylqy tý­ra­ly tanym-túsinigi, tańdaýy bar atty ásker komandıri M.­V.Ar­­nol­dı adaı jylqylarynyń tó­zimdiligine tańdanys bildiredi. Olardyń sýsyz 100 shaqyrym jerdi ala beretinin, tek jýsanǵa jaıylǵannyń ózinde aryqta­maı­tynyn, aýyrmaıtyndyǵyn, er-turmanynyń nasharlyǵyna qara­mastan arqalarynyń jaýyr bolmaıtynyn, tuıaqtary myqty bol­ǵandyqtan taǵalaýdyń, quıryq-jalyn kúzeýdiń qajeti joqty­ǵyn, 3-4 saǵat shaýyp kelip qu­dyq­tan sý ishe beretinin, al ıele­riniń olardy sýdan soń ókpeleri qabynbasyn dep az-maz jeldir­tip alatyndyǵyn aıtqan Arnoldı bul jylqy­lar­dyń orys-kazak polkynda kútim kórgesin tipti kúsheıip ketkendigin jazady. Ofıser júzdiginiń kóp attaryn qazaq jylqysymen almas­tyrady jáne «bul isiniń óte durys bolǵandyǵyn tájirıbe kór­setti» dep jazady M.Arnoldı. Qazaq­tar aıyrbaspen alǵan kabar­da­lyq jylqylardy soıyp alady. Joryq sátsiz aıaqtalyp, aýrý-syrqaý soldattary men aryq-turaq kúsh-kólikterin ilbitip patsha áskeri Fortqa oralady. Osy saparda 2 myńǵa jaqyn shaqy­rym joldy sharshamaı júrgen adaı jylqylary kúıli qalpyn úzbeı keledi. Sol sebepti M.­V.Ar­noldı Ahal jazyǵyna jasaǵan ekinshi joryǵynda áskerdegi at­tyń bárin adaı jylqysyna almastyrady.

Osy jerde aıtpaǵymyz – sol kezdegi kabardın jylqylary­nyń qazaqtyń adaı jylqylary qa­synda jip ese almaı qalýy qa­laı, al búginde olardyń tuıaq­tyǵa júlde bermegen jelden júırik retinde aıdaı álemge máshhúr bolýy qalaı? Ne sebep? Osy jerde taǵy bir oı keledi. Keńes ókimeti ornasymen eldegi qorǵanys kúshi de, tehnıka kúshi de jylqy boldy. Sondyqtan ony asyldandyrý, jınaqtaý, qaı jylqyǵa mán berý kerek, ol ba­ǵytta qandaı ju­mystar atqary­lýy tıis eken­digi naqtylanyp, aýqymdy ju­mys júrgizile bas­taǵan. Qazaq­standa ashylǵan bó­limde Mashırov bastaǵan ǵalym­dar osy el­degi jylqylardy irik­tep, qazaq jylqylaryn batys­taǵy turqy uzyndaý, miniske tózimdi, oralymdy, shıraq, berik, azyq-túlikti kóp qajet etpeıtin adaı jyl­qylary, Ortalyq Qa­zaqstandaǵy turqy kelte, etti, súıekti jaby tuqymdy jylqy­lar jáne taýǵa júre alatyn, miniske jaqsy, jeńil naıman jylqysy dep úshke bóledi de, strategııalyq baǵytta ósirý úshin adaı jylqysyna toq­talady. 1941 jyly aımaqtyq mem­leket­tik Gýrev asyl tuqym­dy adaı jylqysyn ósiretin mekeme – «Gosplemrassadnık» ashy­lyp, Más­keýge tikeleı ba­ǵyn­dy­ry­lady. Soǵys bastalysymen baıa­ǵy Ahal joryǵynan beri qaraı adaı jylqylary kókeılerinde qalǵan máskeýlik áskerıler Mań­ǵystaýdan jylqy ala bastaıdy. Qapelimde kep jylqy ustap berýdi talap etkende irikteýdiń yńǵaıy kelmeı qalady da, al­ǵashqy lekte sút betiniń qaımaǵy derlikteı óńkeı tańdaýly jyl­qylardan, altyn qursaq bıelerden quralǵan 480 bas kete beredi. Joǵaryda aı­tylǵan aımaqtyq mekeme 1956 jyly jabylǵanda eń sońǵy basshysy bolǵan Balybaı Kirbasov osy oqıǵany «sú­likteı bolǵan, aıaǵynyń jeli bar ádemi tor bıemdi bergim kelmeı anda-mynda qýalap jasyryp edim, bolmady, alyp tyndy» deıdi eken keıin ókinishpen. Osy 480 jylqy túgeldeı Kabardın­niń ortalyǵy Nalchıkke aparylyp, jýasytylady. Keıinnen taǵy jylqy alynyp, maıdanǵa Mańǵystaýdan bar­lyǵy 3000 jyl­qy ketedi. Bular da Nalchıkke barady. Sábıt Ábishovtiń aıtýynsha, 1942 jyly soǵysqa alynyp, Nal­chıkte aspaz bolyp júrgen mańǵystaýlyq Móńke Monty­baı­uly: «Mańǵystaýdan jylqy ke­lipti» degendi estip, stadıon­daǵy attarǵa bas bildirip júrgen topqa barady. Keń alańda 10-15 jigit jylqylardy noqtalap alyp qýalap júr deıdi. Buıryq berip turǵan ashanadan kelip tamaq iship, jaqsy qarym-qaty­nasta bolyp júrgen mu­sylman jigiti bolǵandyqtan, bul qasyna baryp: «Bizde júgendep, minip jýasytady», deıdi. Sonda álgi «sen jýasytyp ber» dep jabysa ketse kerek, Móńke keshke deıin tórt tulparǵa bas bildirip, jú­gendep, tartpasyn tartyp, be­kitip-tusap, «mine, osylaı» dep aldaryna kóldeneń tartady. Ol Móńkeni osydan keıin qasyna kómekshi etip alady, keıinnen Mańǵys­taýdan taǵy jylqy ke­ledi, sóı­tip Móńke soǵysta jylqy jýasytýmen aınalysady. Búgingi kabardın jyl­qy­la­rynyń júırik­tigi týraly osyndaı bir gáp bar… Soǵystan soń jyl­qylar elge oralǵan joq, kabarda elinde qaldy. Aýyzymen qus tistegen kabardalyq júırik­ter qazaqtyń adaı jylqysynyń tu­qymy bolmasyna kim kepil?

Soǵys aıaqtalyp, Almatyda ótken respýblıkalyq Jeńis she­rýinde mańǵystaýlyq Tasqara Sa­ǵyn­dyqov qosqan shabdar at 1-orynǵa ıe bolady da, ony respýb­lıka Mınıstrler Keńesiniń tór­aǵa­sy N.Ońdasynov ıppo­drom­ǵa syı retinde alyp qala­dy. Soǵystan sońǵy jyldary adaı jylqysynyń salmaǵyn art­ty­ryp, ettik baǵytta damytý úshin Donnan, Qostanaıdan za­ýyt­tyq jylqylar, 70-80 bas aı­ǵyr áke­linedi. Alaıda, Mań­ǵystaý­dyń qytymyr tabıǵatyna tóz­begen olar 1971-1972 jyl­dardaǵy qys­tan shyqpaı qalady. Tabıǵattyń bul suryptaýynan osy jerdiń ystyq-sýyǵyna áb­den beıimdel­gen jergi­likti adaı jylqylary ǵana shyǵady, bul jaǵdaı syrttan jylqy ákelýdi toqtatýǵa májbúr etedi jáne adaı jylqy­lary taza tek retinde ósirile bastaıdy.

Endi bir sóz adaı jylqysy tuqymynyń Orynbor, Qazaq­stan­nyń Torǵaı óńirine jáne batys bóligine keń taraýyna qa­tysty bolmaq. Kezinde adaı jyl­qylaryn áskerı baǵytqa beıim­dep ósirý úshin Torǵaıdan 3 zaýyt ashyp, oǵan Mańǵystaýdan biraz jylqy ketedi. Sondaı-aq tórt túlik maly Mańǵystaý dalasyna syımaǵan iri baılar arnasynan tógilgen astaı yrǵala-jyrǵala ózge aımaqtarǵa jaıyla qonys tebedi. Mysaly, Qalnııaz Juban degen baı 10-15 myń adaı tuqym­dy jylqymen qysta Jem boıyn jaılap, odan ári Torǵaı betine shyǵyp ketse, endi bir baılar Jem, Saǵyz, Qobda, Jaıyqtyń bergi saǵala­ry, Jaıyqtan ári ótip Edilge qaraı 10 myńǵa jýyq jylqymen bular ketedi. Mań­ǵystaý betinen tańdap jıǵan adaı tuqymdy 10 myń jylqymen Piráli hannyń, sonymen qatar, osynsha jylqy­ny aldyna salyp Ábilqaıyr han­nyń baldyzy Myrzataı ba­tyrdyń, 5000 otbasymen qyrýar jylqy aıdap Súıindik rýynyń Oraldyń bergi quıylystaryna shyǵyp ketken­digi aıtylady. Aıtýly baılar batys óńirdi jaıyla qonys etken 1868-1870 jyldary olarmen birge adaı jyl­qysynyń 47 paıyzy ketedi de, qalǵan bóligi Mań­ǵystaýda qa­lady. Qazirgi qazaq­tyń atyn shyǵaryp, olja salyp júrgen pyraqtar – osy qalǵan jarty bóliktiń tuqymdary.

Adaı jylqysy biraz jyldar tanylmaı, shyndyǵynda tanyla almaı keldi. Oǵan sebep bizdiń halqymyzdaǵy eń kertartpa mi­nez rýǵa, jikke bólinýshilik boldy dep ashyq aıtýǵa bolady. Jylqynyń ataýy onyń baǵyn baılaýǵa, shetqaqpaı bolýyna áserin tıgizbeı qoımady. Qıyn kezde bilek pen bátýa biriktirip, birge qýanyp, birge qınalǵan babalarymyzdyń márttigi bizge birde jetip, birde jetpeı jatsa, sol jetpegenniń ishinde adaı jylqysy da jutylyp kete bardy. Sońǵy kezderi adaı jyl­qylary Táýelsiz Qazaqstannyń kók baıraǵyn bıikke kóterip, aıtýly jarystardan altynmen oralyp júr.

Elbasy N.Nazarbaevtyń ag­rar­­­lyq sektordy damytý baǵy­tyndaǵy tapsyrmalaryna oraı, Mańǵystaý oblysy ákimdiginiń qoldaýymen, oblystaǵy aýyl­ sha­rýa­shylyq basqarmasy elimiz­diń At sporty qaýymdas­ty­ǵy­men birge, 2011 jyly sáýir­de Aq­tumsyqta 90 shaqyrymdyq at báıgesin uıymdastyrdy. Oǵan qatysqan halyqaralyq dá­re­je­degi sýdıalar, mal dá­riger­leri adaı jylqysynyń halyq­aralyq standarttarǵa saı eken­digin aıtsa, bir aıdan soń Almaty qalasynda ótken Azııa oıyndarynyń chempıonaty – Qazaqstan halqy III spartakıadasynda adaı jyl­qyla­ry al­dyńǵy úsh oryndy da eshkim­men bólisken joq. Bul jeńister atqumar azamat­tar­dyń qyzyǵý­shylyǵyn odan ári serpiltip, qanattandyra tústi. Osy jyly shilde aıynda Re­seıdiń Rıazan oblysynda ót­ken halyqaralyq «Dostas­tyq kýbogy» jarysynda adaı jyl­qylary 80 shaqy­rymdyq qa­shyqtyqta máreden 1-shi, 3-shi jáne 4-shi bolyp ótedi. Osylaısha, kýbokpen bir­ge «Kórer­men kóz­aıymy» syı­lyǵy da qazaq jylqy­synyń enshisinde kete­di. Osy jarys­tyń nátı­jesi adaı jyl­qyla­rynyń dań­qyn jarty álemge tanytty. Al elge kelgen soń túrli jarystarda júl­de salǵan 23 atqa Qazaqstan At sporty qaýymdasty­ǵynyń «QR sport­tyq jylqy qujattary» kýáligi berildi.

Adaı jylqylary bıyl da jeńissiz bolǵan joq. Astana kúni qarsańynda elordada Qa­zaq­stan Respýblıkasy Prezı­denti kýbogy úshin ótken ha­lyqaralyq týrnırde aldyna qara salmaǵan jylqylar artynsha taǵy da Rıazanǵa attandy. Bul jaqta TMD jáne Baltyq boıy elderi festıva­linde biraz elderdiń 117 tul­pary baq pen bap jarystyrǵan alys qashyqtyqtaǵy alaman­nyń 80 shaqyrymdyq alǵashqy jarysynda adaı jylqylary ir­kes-tirkes birimen-biri ıyq ti­restire máre syzyǵyn kesip ótedi. Júldeniń úsheýi birdeı qoldan sýsyp, kóz aldarynda Qazaqstanǵa kete barýy bireý­lerdiń janyn jegideı jese kerek, úshinshi atty toqtatyp, densaýlyǵynda min bar dep, jarystan shyǵaryp tynady. Alaı­da, osy sátte 4-shi bolyp taǵy bir qazaq tulpary – qos­tanaılyq júırik zý etip óte shyǵady. Kóp uzamaı 117 at­tyń arasynan 8-shi, 12-shi bolyp adaı jylqylary jetedi. Buryn atyna syrttaı qanyq kópshilik osy joly adaı jyl­qysyn kóz­ben kórip, aldyńǵy jetistik­teriniń kezdeısoqtyq emestigin moıyndaýǵa májbúr bolady.

Bıylǵy jyldyń qazan aıynda halyqaralyq at sporty sarapshylary men mamandary, mal dárigerleri Aqtaýǵa jıyldy. Maqsat – jańa halyq­ara­lyq klassıfıkasııa boıynsha 120 shaqyrymdyq jarys ót­kizý Qazaqstanda tuńǵysh ret ótki­zilgenin atap ótý. Elimizdiń at sporty federasııasynyń vıse-prezıdenti S.M.Býıkevıch bastap kelgen qonaqtar arasynan halyqaralyq at sporty fede­rasııasynyń múshesi, re­seılik G.A.Andrıevskıı ja­rys­qa bas tóreshilik etse, qazylar qura­my at jarysyn ótkizý jónin­degi halyqaralyq maman, arab eliniń ókili Mohammed bastaǵan bilikti mamandardan quraldy. 120 shaqyrym qashyqtyqta júl­deni buryn­nan olja alyp júrgen sáı­gúlikter emes, jańa tulpardyń alýy – el arasynda birinen-biri ozǵan júırikterdiń kóp­tigin ańǵartady. Osy joly A.Andrıevskıı: «Sóz joq, adaı jylqysy – tabıǵattyń tamasha týyndysy» dese, Mohammed: «Adaı jylqysy álem­dik jarystarda olja salyp júr­gen arab jylqylarynan kem emes. Tek bul jylqy­lar­dyń kútimi men baby jet­kilik­siz ekeni kórinip tur, sondyq­tan at sportyna kóp kúsh salý­la­ry­ńyz kerek», dedi. Jyl­qylar­dyń bul jetistikterinde oblys basshylyǵynyń qol­daýy, ob­lystyq aýylsharýa­shy­lyǵy bas­qarmasyndaǵy qar­shadaıy­nan adaı jylqysynyń qula­ǵynda oınap ósken T.Qal­jan­uly, K.Erǵalıev syndy aza­­mat­tardyń eńbegi turǵan­dyǵyn atap aıtýǵa tıispiz.

Biz – qýanyshy men jetis­tigi ortaq birtutas elmiz. Ke­shegi London Olımpıadasynda top jarǵan myqtylarǵa kúlli qa­zaq dalasy qol soqty. Adaı jyl­qysynyń da jetistigi barsha qazaqqa ortaq qýanysh. Alaı­da, osy tamasha jylqy kúni bú­ginge deıin laıyqty mártebesin ala almaı keledi. Jáne arnaıy at qoralar ashyp, bap-kútimin ke­lis­tirse, adaı tulparlary tá­ýelsiz Qazaq­stan­nyń kók baı­raǵyn áli talaı do­da­lardyń bıik tu­ǵyrynan jel­bire­tetin­digi anyq.

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan»,

Rza OŃǴARBAI.

Mańǵystaý oblysy.