1 jeltoqsan – eldiktiń eren belesi

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti kúni – Qazaq­stan­nyń 2011 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy zańymen belgilengen memlekettik mereke. Merekeni ótkizý datasy el Prezıdentiniń birinshi búkil­ha­lyq­tyq saılaýyn ótkizýmen tikeleı baılanysty. Memlekettik bılik júıe­sindegi prezıdenttik bılik ınstıtýtynyń alatyn orny aıryqsha. Konstı­tý­sııa­da Prezıdentke keń ókilettikter berilgen jáne onyń mártebesi eń joǵary laýazymdy tulǵa retinde belgilengen.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti kúni – Qazaq­stan­nyń 2011 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy zańymen belgilengen memlekettik mereke. Merekeni ótkizý datasy el Prezıdentiniń birinshi búkil­ha­lyq­tyq saılaýyn ótkizýmen tikeleı baılanysty. Memlekettik bılik júıe­sindegi prezıdenttik bılik ınstıtýtynyń alatyn orny aıryqsha. Konstı­tý­sııa­da Prezıdentke keń ókilettikter berilgen jáne onyń mártebesi eń joǵary laýazymdy tulǵa retinde belgilengen.

Qazaqstan Respýblıkasy – pre­zı­dent­tik basqarý nysanyndaǵy birtutas, zaıyrly memleket. «Respýblıka» sózi latyn­nyń respublicum degen sóz tirke­si­nen shyǵady jáne «jalpyǵa ortaq is» degendi bildiredi. Bizdiń elimizde joǵa­ry bılikti halyq belgili bir merzimge saılaıtyn saılanbaly organdar júzege asyrady.

Elimizde Prezıdenttik bılik ınstıtýty 1990 jyly qurylǵan. 1990 jylǵy 24 sáýirde alǵashqy prezıdenttik saılaý ótti. Ol kezde Qazaq KSR-iniń Prezıden­tin Jo­ǵarǵy Keńes 6 jyl merzimge saı­laǵan edi.

Prezıdenttik saılaýdy ótkizý jónin­degi Ortalyq saılaý komıssııasynyń ókilettigi Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń 1989 jylǵy 22 qyrkúıektegi qaýly­sy­men 25 adamnan qurylǵan Qazaq KSR-i halyq depýtattaryn saılaý jáne keri shaqyryp alý boıynsha Ortalyq saılaý komıssııasyna júktelgen bolatyn.

Qazaq KSR-i Prezıdenti laýazymyna kandıdattar usynýǵa qoǵamdyq uıym­dar (olardyń respýblıkalyq organdary), sondaı-aq Qazaq KSR-i halyq de­pýtattarynyń keminde 90 adamnan tura­tyn toptary quqyly boldy.

Saılaýda absolıýttik kópshiliktiń ma­jo­rıtarlyq júıesi qoldanyldy. Qazaq KSR-i halyq depýtattary jalpy sa­ny­nyń jartysynan kóbiniń daýysyn alǵan kandıdat saılanǵan bolyp esepteldi. Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń kandıdatýrasyna Joǵarǵy Keńestiń 317 depýtaty (88,1 %) daýys berdi jáne ol Qazaq KSR-niń Prezıdenti bolyp saılandy. Prezıdenttiń bastamashylyǵy­men 1990 jylǵy 25 qazanda Joǵarǵy Ke­ńes Qazaq KSR-iniń memlekettik ege­men­digi týraly deklarasııa qabyldady.

Deklarasııa Qazaqstan halqyn ege­men­diktiń birden-bir ıesi jáne memle­ket­tik úkimet bıliginiń negizi bolyp tabylady, memlekettik bılikti tikeleı de, ókiletti organdar arqyly da júzege asyrady dep jarııalady. Prezıdent res­pýblıkanyń basshysy bolyp tabylady jáne onda eń joǵary ákimshilik-atqarýshy bılikke ıe.

1990 jylǵy 20 qarashada qabyl­dan­ǵan «Qazaq KSR-indegi memlekettik bı­lik pen basqarý qurylymyn jetildirý jáne Qazaq KSR-i Konstıtýsııasyna (Negizgi Zań) ózgerister men tolyq­ty­rý­lar engizý týraly» zań Prezıdent jo­ǵa­ry atqarýshy jáne ókimgerlik bıliktiń basshysy bolyp tabylady dep bel­gi­ledi.

1991 jylǵy 29 tamyzda Prezıdent Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly asa mańyzdy memlekettik aktige qol qoıdy. Prezıdenttiń Jarlyqtarymen 1991 jylǵy 21 tamyzda eldiń Qaýip­sizdik komıteti, 25 qazanda Memlekettik qorǵanys qomıteti quryldy. N.­Á.Na­zar­baev qabyldaǵan sharalar Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik táýelsiz­diginiń negizin qalyptastyrdy.

Keńestik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵy ydyraǵan kúrdeli kezeńde N.Á.Nazarbaev búkilhalyqtyq saılaý ót­kizý týraly sheshim qabyldady. Jo­ǵar­ǵy Keńestiń 1991 jylǵy 16 qazan­da­ǵy kezekten tys (altynshy) sessııasynda «Qazaq KSR-i Prezıdentin saılaý týraly» Zań qabyldanyp, osy kúni Jo­ǵar­ǵy Keńes Qazaq KSR-i Prezıdentin saılaýdy 1991 jylǵy 1 jeltoqsanǵa taǵaıyndady.

1991 jylǵy 18 qarashada Alma­ty­daǵy Sport saraıynda sóılegen sózinde Nursultan Ábishuly búkil halyqtyń senimi mandatyna ıe Prezıdenttiń el ishinde de, álemdik arenada da saıası salmaǵynyń ólsheýsiz artyq bolatynyn aıtty. О́ıtkeni, memleket basshysy – Qazaqstan azamattarynyń quqyqtary men bostandyqtarynyń jáne eldiń zańdarynyń saqtalýynyń kepili. Onyń quzyretine respýblıkanyń egemendigi, qaýipsizdigi men terrıtorııalyq tutasty­ǵyn qorǵaý jónindegi sharalar qabyl­daý, álemde Qazaqstan atynan ókildik etý kiredi. Prezıdent sol kezdesýde atap ótkendeı, tikeleı saılaý ótkizý birqatar naqtyly áreketterdi shuǵyl iske asyrýdy talap etip otyrǵan shıelenisti eko­no­mıkalyq jaǵdaıdan týyndaǵan qa­jettilik bolatyn. Bul aldaǵy naryqqa qaraı jasalatyn kúrdeli qadamdar edi. Ekonomıkalyq qıyndyqtardyń qur­saýy­nan tezirek shyǵý úshin aýyr, alaıda óte qajetti sharalarǵa tek búkil­ha­lyqtyq senim mandatyna súıene otyryp qana barýǵa bolatyn.

Qazaq KSR-i Prezıdentin saılaýdy uıymdastyrý men ótkizýdi Ortalyq, 21 okrýgtik jáne 10479 ýchaskelik saılaý komıssııalary qamtamasyz etti.

Qazaq KSR-i halyq depýtattaryn saılaý jáne keri shaqyryp alý boıynsha Ortalyq saılaý komıssııasyna prezıdenttik saılaýdy ótkizý jónindegi Ortalyq saılaý komıssııasynyń ókilet­tigi júkteldi.

Qazaq KSR-i Prezıdentin saılaý, eger oǵan saılaýshylardyń keminde 50%-y qatyssa, zańdy bolyp tabylatyn-dy. Osy jáne odan keıin ótken prezıdenttik saılaýlarda absolıýttik kópshiliktiń majorıtarlyq júıesi qoldanyldy. Daýys berýge qatysqan saılaýshylardyń jartysynan kóbiniń daýysyn alǵan kandıdat saılanǵan bolyp esepteldi.

Prezıdenttikke kandıdattar usyný quqyǵy belgilengen tártippen tirkelgen saıası partııalarǵa, kásiptik odaqtarǵa jáne ózge de qoǵamdyq birlestikterge (olardyń atynan partııalar men qoǵam­dyq birlestikterdiń respýblıkalyq organdaryna), eńbek ujymdaryna, oqý oryndary ujymdaryna, turǵylyqty jeri boıynsha saılaýshylardyń jáne áskerı bólimsheler boıynsha áskerı qyz­metkerlerdiń jınalystaryna tıesili boldy. Bul rette olardyń árqaısysy Qazaq KSR-i prezıdenttigine tek bir kandıdat usynýǵa quqyly bolatyn. Usy­nylǵan kandıdat Qazaq KSR-iniń bel­sen­di saılaý quqyǵyna ıe keminde 100 myń azamattyń qoldaýyn alýy tıis edi.

Qazaq KSR-i prezıdenttigine kandıdattardy Qazaq KSR-i Joǵarǵy Keńesi sessııasynda ataýly daýys berý arqyly nemese Qazaq KSR-i halyq depýtatta­ry­nyń osyndaı sanynyń qolyn jınaý arqyly Qazaq KSR-i halyq depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten biri usyna alatyn. Bul rette depýtat tek bir ǵana kandıdatqa qoldaý kórsetýge qu­qyly bolatyn.

Prezıdenttikke kandıdattyń kelisi­mi­men, ol birneshe partııamen, kásibı odaq­tarmen jáne ózge de qoǵamdyq birlestiktermen, eńbek ujymdarymen, oqý oryndary ujymdarymen, turǵy­lyq­ty jeri boıynsha saılaýshylardyń jáne áskerı bólimsheler boıynsha ásker qyzmetkerlerdiń jınalystarymen, son­daı-aq Qazaq KSR-i halyq depýtattarymen usynylýy múmkin boldy. Qazaq KSR-i prezıdenttigine kandıdattardyń sany shektelmedi.

1991 jylǵy 16 qazanda Joǵarǵy Keńes N.Á.Nazarbaevty Qazaq KSR-i pre­zıdenttigine kandıdat retinde usyný týraly qaýly qabyldady. N.­Á.Na­zar­baevtyń kandıdatýrasyn qazaqstandyq Magnıtkanyń metallýrgteri usyndy. Ortsaılaýkomnyń málimdemesi boıynsha, N.Á.Nazarbaevqa saılaýshylardyń 98,78 %-y óz daýysyn berdi.

1991 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy prezı­denttik saılaý barlyq qazaqstandyqtar úshin taǵdyrsheshti oqıǵa boldy jáne búkil álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn ózine aýdardy. Qazaqstan tarıhynyń jańa bir jarqyn beti ashyldy. Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev el azamattarynyń tuńǵysh ret jalpyǵa birdeı, teń jáne tóte saılaý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly saılandy. Saılaý shyn máninde búkil­halyqtyq boldy. Onyń aıǵaǵy – saı­laý­shylardyń saılaýǵa qatysýdaǵy jo­ǵary belsendiligi.

О́tken jolǵa kóz sala otyryp, Ult kóshbasshysy N.Á.Nazarbaev 2011 jyl­ǵy 8 sáýirdegi Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Prezıdenti qyzmetine resmı ki­ri­sýi­niń saltanatty rásiminde sóılegen sózin­de bylaı dedi: «Men búgin 1991 jylǵy jeltoqsandaǵy alǵashqy búkil­ha­lyqtyq prezıdenttik saılaýdan keıin halyqqa qalaı ant bergenimdi jáne eń joǵary prezıdenttik bılik regalııalaryn qabyl­daǵanymdy esime alyp otyrmyn. Ol kezde bizdiń aldymyzda múlde basqa min­det­ter turǵan edi. Biz ydyrap ketken sýper­derjavanyń qıraǵan úıin­disi ústinde qalǵan el edik. Bizdi, eń aldymen, halyq­ty qalaı toıǵyzamyz degen suraq tol­ǵandyratyn. О́ndiristiń qul­dyraýy men ınflıasııany qalaı toqtatamyz? Adam­dar­ǵa jalaqy men zeı­netaqylaryn ýaq­ty­ly tóleýge aqsha­ny qaıdan tabamyz? Qaýip-qateri mol kúr­deli álemde óz jerimizdi qalaı saq­tap qalamyz? Bizdiń ne óz valıýtamyz, ne strategııalyq qory­myz, ne jalańash­ta­nyp qalǵan shekaramyzdy qorǵaıtyn áskerimiz joq edi. Búgingi kúni munyń bári osydan jıyrma jyl ǵana buryn boldy degendi kóz aldyńa elestetýdiń ózi qıyn».

1991 jylǵy jeltoqsan aıy saıası oqıǵalarǵa toly kezeń boldy. 8 jel­toqsanda Belovej ormany degen jerdegi kezdesýinde Belorýssııa, Reseı men Ýkraına prezıdentteri Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn qurý týraly keli­sim­ge qol qoıdy, bul KSRO atty mem­lekettiń tarıh sahnasynan ketýiniń bas­taýy bolǵan qujat edi.

Qazaq KSR-i Joǵarǵy Keńesiniń bú­kilhalyqtyq saılaýdan keıin N.Á.Na­zar­baevtyń qyzmetke resmı kirisýine baılanysty ant berýine arnalǵan saltanatty otyrysy 1991 jylǵy 10 jel­toq­san­da ótti.

1991 jylǵy 10 jeltoqsanda Qazaq KSR-i Qazaqstan Respýblıkasy bolyp qaıta ataldy jáne Joǵarǵy Keńes Qa­zaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń qyz­metke kirisýi týraly qaýly qa­byldady.

Aǵylshyn jýrnalısi jáne saıası fılosofy Ý.Godvınniń paıymdaýynsha, dúnıedegi ıgilikterdiń ishindegi eń uly­sy – táýelsizdik. Onsyz basqa ıgilik­terdi paıdaǵa jaratý múmkin emes. Ha­lyqtyń san ǵasyrlar boıǵy arman-ti­legin iske asyra otyryp, jeke tulǵanyń quqyqtary men bostandyqtarynyń basymdyǵyn moıyndaı otyryp, 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda Joǵarǵy Keńes Qazaqstan Respýblıkasynyń Memle­ket­tik táýelsizdigin jarııalady.

Táýelsiz memlekettiń Prezıdenti re­tinde N.Á.Nazarbaev Qazaqstanda bu­ryn­ǵy odaqtas respýblıkalar basshy­lary­nyń kezdesýin ótkizý týraly basta­ma­shylyq kóterdi. Jáne táýelsiz el­der­diń 11 basshysynyń bul kezdesýi Almatyda ótti. 1991 jylǵy 21 jeltoqsanda TMD-nyń maqsattary men ustanymdary týraly Almaty Deklarasııasyna qol qoıyldy.

1991 jylǵy 25 jeltoqsanda M.S. Gor­bachev óziniń KSRO Prezıdenti laýa­zy­myndaǵy qyzmetin prınsıptik baıyptar boıynsha toqtatatynyn jarııalady, al 1991 jylǵy 25 jeltoqsanda KSRO Jo­ǵar­ǵy Keńesi KSRO-nyń ydyraýy týraly deklarasııa qabyldady.

1998 jylǵy 28 qańtarda on ekinshi shaqyrylymdaǵy Joǵarǵy Keńestiń to­ǵyzynshy sessııasynda Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Konstıtýsııasy qabyl­da­nyp, onda bıliktiń prezıdenttik nysanyna ótý kezeńinde qalyptasqan qo­ǵamdyq qatynastar kórinis tapty.

Bizdiń elimiz derbes ári táýelsiz memleketke aınaldy. Prezıdent Qazaqstan men búkil halyqtyń keleshegi úshin jaýap­ker­shiliktiń zor aýyrtpalyǵyn óz moınyna aldy. Tap osy sátte eldegi saıa­sı proses­terdiń júıeli ári qarqyn­dy damýyn qamtamasyz etý mańyzdy bolatyn.

Sondyqtan Qazaqstan halqy Assambleıasy Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń ókilettik merzimin 2000 jylǵy 1 jeltoqsanǵa deıin uzartý jóninde res­pýblıkalyq referendým ótkizý týraly ıdeıa usynýy kezdeısoqtyq emes edi.

Referendým 1995 jylǵy 29 sáýirde ótti jáne onyń nátıjeleri negizinen boljaǵandaı bolyp shyqty. Ortsaılaýkom buqaralyq aqparat quraldarynda 1995 jylǵy 4 mamyrda jarııalaǵan habarlamasynda eldiń daýys berýge qa­tys­qan azamattarynyń 95,46%-y Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń óki­let­tik merzimin 2000 jylǵy 1 jeltoq­sanǵa deıin uzartýdy qoldap daýys bergenin jarııalady.

1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy respýb­lı­kalyq referendýmda Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Konstıtýsııasy qabyl­dan­dy. 28 qyrkúıekte Prezıdent saılaý týraly Konstıtýsııalyq zań kúshi bar Jarlyqqa, al 1999 jylǵy 6 mamyrda saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańǵa qol qoıdy.

Osydan 15 jyl buryn, 1997 jyly Prezıdent N.Á.Nazarbaev halyqqa qo­ǵamy­myz­dyń bolashaǵy men Qazaqstan­nyń tarıhı mıssııasy týraly kózqara­syn, memlekettiń damýynyń jeti uzaq­merzimdi basymdyqtaryn aıqyn­daı­tyn jyl saıynǵy Joldaýyn jarııalady. Bul alǵa qoıylǵan asqaq maqsattarǵa qol jetkizýge degen optımıstik kóz­qa­rastyń, úmit pen senimdiliktiń úlgisi, Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi damý strategııasy bolatyn.

N.Á.Nazarbaevtyń basshylyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020 jyl­ǵa deıingi damý strategııalyq jospary, 2020 jylǵa deıingi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasy, 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge ar­nalǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń qu­qyqtyq saıasaty tujyrymdamasy jáne elimizdiń ulttyq, ekonomıkalyq jáne saıası múddelerin qorǵaýǵa, básekege qa­bi­letti ekonomıka men qazaqstandyq­tardyń laıyqty ómir súrý deńgeıin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan basqa da kóptegen tarıhı qujattar ázirlendi.

Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń keli­simi­men 1998 jylǵy 8 qazanda Parlament onyń ókilettigi merzimin Parlament Májilisi taǵaıyndaıtyn prezı­dent­tik saılaýdy saılanǵan prezı­dent­tik qyzmetine kiriskenge deıin qysqartý týraly sheshim men prezıdenttik saılaýdy 1999 jylǵy 10 qańtarǵa jarııalaý týraly qaýly qabyldady.

Eger 1991 jylǵy saılaý balamasyz saılaý bolsa, 1999 jylǵy saılaýda 8 úmitker usynyldy.

1999 jylǵy saılaý qazaqstandyq qoǵamdy demokratııalandyrý prosesine qýatty pármen berip, eldiń bolashaǵyna degen úmit pen senim uıalatqan Prezıdent N.Á.Nazarbaevqa halyqtyń bir­aýyz­dan bildirgen senimin taǵy da bir ras­tady. Táýelsizdiktiń alǵashqy kúni­nen bastap áleýmettik baǵyttalǵan na­ryq­tyq ekonomıkasy bar ashyq demo­kra­tııalyq qoǵam qurý, saıası, zańshy­ǵa­rý­shylyq, sot-quqyqtyq jáne áleýmet­tik-gýmanıtarlyq salalardy dáıekti túrde reformalaý, azamattardyń ómir súrý deńgeıiniń udaıy ósip otyrýy mindetteri júzege asyryla bastady.

Saılaý prosesiniń barlyq saıası jáne halyqaralyq-quqyqtyq normalaryn saqtaı otyryp, erkin, demokratııalyq saı­laý ótkizý – saılaýdy ázirleý men ótkizý jónindegi barlyq uıymdas­ty­rý­shylyq jumys baǵynatyn negizgi krıterııler, mine, osy. Saılaýdy ótkizý úde­risi men tártibi bekitilgen zańnamalyq normalarmen retteledi. Osylaısha, Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııa­lyq Keńesi óziniń 2005 jylǵy 19 tamyzdaǵy «Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 41-baby 1-shi jáne 3-shi tarmaqtary men 94-baby 1-tar­ma­ǵyn resmı túsindirý týraly» qaýlysy­men prezıdenttik kezekti saılaý 2005 jylǵy jeltoqsannyń birinshi jeksen­bisi kúni ótkizilýi tıis dep belgiledi. 7 qyrkúıek kúni Parlament Májilisi pre­zıdenttik kezekti saılaýdy 2005 jylǵy 4 jeltoqsanda ótkizý týraly jarııalady.

Bul saılaý naýqanynda Memleket basshysy laýazymynan úmitkerler sany 18 adamǵa jetti. Olardyń beseýi kandıdat retinde tirkeldi. 2005 jylǵy 6 jeltoqsanda Ortsaılaýkom saılaýdyń qorytyndylaryn jarııalady, olarǵa sáıkes Nursultan Ábishuly Nazarbaev­tyń jeńisi sózsiz edi: daýys berýge qa­tysqan saılaýshylardyń 91,15%-y onyń kandıdatýrasyna daýys bergen.

2005 jylǵy saılaý halyqaralyq qo­ǵamdastyqtyń úlken qyzyǵýshy­ly­ǵyn tý­ǵyzdy. Ortsaılaýkom shet memleketter men halyqaralyq uıymdardyń jáne shet­eldik buqaralyq aqparat qu­ral­da­rynyń 1634 baıqaýshysyn akkre­dıt­tedi. Prezıdent saılaýyn álemniń 27 elinen kelgen 407 sheteldik buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi jarııa etti.

Daýys berý kúni saılaý ýchaske­le­rin­de prezıdenttikke kandıdattardyń 11 myń­nan astam senim bildirilgen adamdary, Qazaqstannyń saıası partııalarynan 16,5 myń, qoǵamdyq birlestikterinen 5,6 myń baıqaýshy jáne 500 BAQ ókilderi boldy.

2007 jylǵy 21 mamyrda Konstı­tý­sııa­ǵa keıbir ózgerister men tolyq­tyrýlar engizildi. Olardyń ishinde Prezıdenttiń ókilettik merzimin jeti jyldan bes jylǵa deıin qysqartý, bir adam qatarynan eki retten artyq respýb­lıka Prezıdenti bolyp saılana almaıtyny týraly shekteýdiń Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti­ne qoldanylmaıtyny týraly ózgerister men tolyqtyrýlar bar.

Damýdyń ózindik jolyn jalǵastyra otyryp, Memleket basshysynyń bas­qa­rýymen Qazaqstan halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń tolyqquqyly jáne jaýap­kershilikti múshesine aınaldy.

О́skemende bastamashy toptyń saı­laý­dyń ornyna Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń óki­let­tigin 2020 jylǵy 6 jeltoqsanǵa deıin uzartý úshin búkilhalyqtyq referendým ótkizýdi usynǵany tańǵalarlyq bastama emes. Bul bastamaǵa 5 mıllıon qazaq­stan­dyq qol qoıyp, qoldaý kór­set­ti. Qa­zaqstan halqyna úndeýinde N.­Á.Na­zar­baev «bizdi jik-jikke bóletin «ne referendým, ne saılaý» degen tańdaýdyń ornyna bizdi biriktiretin, halyqtyń erki men demokratııalyq ustanymdarǵa adal­dyqty eskeretin formýla usynamyn. О́z ókilettigimniń merzimi eki jyldaı ýa­qytqa qysqaratynyna qaramaı, kezekten tys prezıdenttik saılaý ótkizý týraly usynys engizemin», dedi.

Osylaısha, óziniń konstıtýsııalyq ókilettikterine súıene otyryp, Elbasy kezekten tys prezıdenttik saılaý ót­ki­zýge bastamashylyq jasady, al Parlament 2011 jylǵy 2 qańtarda Konstıtý­sııaǵa «kezekten tys prezıdenttik saılaý res­pýb­­lıka Prezıdentiniń sheshimi­men ta­ǵaıyn­dalady jáne Konstıtýsııa boıynsha belgilengen tártippen jáne merzimderde ótkiziledi» dep belgileıtin tolyqtyrýlar engizý týraly zań qa­byl­dady. 3 aqpan kúni Parlament keıbir konstıtýsııalyq zańdarǵa osy másele boıynsha tıisti ózgerister men tolyq­tyrýlar engizdi.

Respýblıka Prezıdentiniń «Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń kezekten tys saılaýyn taǵaıyndaý týraly» Jarlyǵy 2011 jylǵy 4 aqpan kúni jarııalandy. Saılaý 2011 jylǵy 3 sáýirge taǵaıyndaldy.

Qazaqstan Respýblıkasy prezıdent­ti­ginen úmitkerler sany 22 adam boldy. Ortsaılaýkom prezıdenttikke kandıdat retinde 4 úmitkerdi tirkedi. Saılaýdyń qorytyndylaryna sáıkes, daýys berýge qatysqan saılaýshylardyń 95,55%-y N.Á.Nazarbaevqa daýys bergen.

2011 jyldyń 8 sáýirinde bolǵan ulyqtaý rásiminde Elbasy prezıdenttik kezekten tys saılaýǵa mynadaı baǵa berdi: «О́tken saılaý uıymdastyrylýy men demokratııalyǵy jaǵynan qazirgi Qazaqstan tarıhyndaǵy ǵana emes, sarapshylardyń paıymdaýynsha, búkil Ortalyq Azııadaǵy eń jaqsy saılaý bol­dy. Turaqtylyq pen órkendeý baǵda­ryna daýys bere otyryp, árbir qazaq­standyq óziniń, otbasynyń bolashaǵy úshin, eli, Otany úshin daýys berdi!».

Jalpyǵa birdeı saılaý ınstıtýty qazirgi zamanǵy saıası júıeniń mańyzdy elementi bolyp tabylady. Árbir pre­zı­denttik saılaý naýqanynyń óz erekshe­likteri men ózgeshelikteri bolatynyn tájirıbe kórsetip otyr. 1991 jylǵy 1 jeltoqsanda, 1999 jylǵy 10 qańtarda, 2005 jylǵy 4 jeltoqsanda jáne 2011 jylǵy 3 sáýirde ótken barlyq prezı­denttik saılaýlarǵa ortaq nyshan – egemen Qazaqstannyń negizin qalaýshy Elbasy N.Á.Nazarbaevqa biraýyzdan qol­daý kórsetý boldy. Onyń basshyly­ǵy­men júrip ótken jol, sol jolda qol jetkizilgen nátıjeler Qazaqstannyń álemdik qoǵamdastyqta óziniń laıyqty ornyn alýyna múmkindik berdi. N.Á.Na­zarbaevtyń basshylyǵymen jasalǵan qazaqstandyq model elimizdiń derbes damý jolyn iske asyryp otyr.

Táýelsiz Qazaqstannyń turaqtylyǵy men údemeli damýyndaǵy, ultaralyq jáne dinaralyq kelisimniń ornyǵýyn­daǵy, adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtarynyń qorǵalýyn qam­ta­masyz etýdegi N.Á.Nazarbaevtyń róli orasan. Qazaqstannyń búkilhalyqtyq Kóshbasshysynyń jigeri beıbitshilik pen kelisimdi saqtaý isine halyqaralyq deńgeıde aıtarlyqtaı pármen berip otyr. Ol óńirlik jáne jahandyq qaýip­sizdikke zor úles qosyp keledi jáne búkil álem úshin bedeldi tulǵa bolyp tabylady.

Qýandyq TURǴANQULOV,

Qazaqstan Respýblıkasy

Ortalyq saılaý komıssııasynyń

Tóraǵasy.