Sholohovtyń ókil balasy

Jeksenbi, 22 shilde 2012 0:23

1987 jyldyń 31 naýryzy edi. QKP Ortalyq Komıte­tiniń sektor meńgerýshisi Amangeldi Ahmetálimov aǵamyz bas­taǵan bir top adam Oral oblysyna attandyq. Maqsat — osy aımaqtaǵy aýdandyq gazetterdiń jaǵdaıy, problemasy týraly bıýroǵa materıal ázirleý. Oblys ortalyǵyna kelip túsken soń, janymyzǵa bir-bir jolbasshyny ertip alyp, bó­lingen aýdandarǵa tarttyq ta kettik. Meniń serigim sol kez­degi oblystyq kitapqumarlar qoǵamynyń bastyǵy Qýa­tov degen jigit aǵasy edi. О́te kishipeıil, bııazy bul kisimen tez til tabysqanym sonsha, keter-ketkenshe ekeýmizdiń aramyzda aıtylmaǵan áńgime, qozǵalmaǵan syr qalmady.

Jeksenbi, 22 shilde 2012 0:23

1987 jyldyń 31 naýryzy edi. QKP Ortalyq Komıte­tiniń sektor meńgerýshisi Amangeldi Ahmetálimov aǵamyz bas­taǵan bir top adam Oral oblysyna attandyq. Maqsat — osy aımaqtaǵy aýdandyq gazetterdiń jaǵdaıy, problemasy týraly bıýroǵa materıal ázirleý. Oblys ortalyǵyna kelip túsken soń, janymyzǵa bir-bir jolbasshyny ertip alyp, bó­lingen aýdandarǵa tarttyq ta kettik. Meniń serigim sol kez­degi oblystyq kitapqumarlar qoǵamynyń bastyǵy Qýa­tov degen jigit aǵasy edi. О́te kishipeıil, bııazy bul kisimen tez til tabysqanym sonsha, keter-ketkenshe ekeýmizdiń aramyzda aıtylmaǵan áńgime, qozǵalmaǵan syr qalmady.

— Sırek mamandyq ıeleri men taǵdyry qyzyq jandardy jazyp júrsiń ǵoı, — dedi jolbasshym Orda aýdanynan qaıtyp kele jatqanymyzda. — Sondyqtan qalaǵa barǵan soń men seni dál sondaı adamnyń birimen jolyqtyrsam degen oıym bar.

—     Ol kim?

—     Ataqty jazýshy Mıhaıl Sholohovpen aralas-quralas bolǵan qazaq otbasy.

—     Ramazanov emes pe?

—     Jo-joq… Múlde basqa adam… Bular Amanbaevtar áýleti.

— Meniń: “Ramazanov emes pe?” — dep otyrǵanym Mıhaıl Aleksandrovıchti osy oblysqa demalýǵa kelgen saıyn qarsy alyp, shyǵaryp salatyn joǵarydaǵydaı fa­mılııaly qazaq shoferin jergilikti jazýshy Nıkolaı Kor­sý­­nov pen qart jýrnalıst Hamıdolla Qydyrov baspasózde talaı ret jazǵan bolatyn. Jolbasshymnyń sózine sát salyp baıqasam, bul kisiniń aıtyp otyrǵany múlde basqa adam sııaqty. Endeshe nege baryp kórmeske? Nege áńgimelespeske?

… Oblys ortalyǵyndaǵy kóp qabatty úılerdiń birindegi páter esigin jasy 40-tardaǵy áıel adam ashty. Jolbasshym kelgen sharýamyzdy qysqasha aıtyp ótken soń úı ıesi bizdi tórge ozdyrdy da bergen saýaldarymyzǵa jaýap qaıtara bastady. Ol kisiniń sondaǵy aıtqan áńgimesinen biz tómendegi jaıdy uqtyq. Endi soǵan nazar aýdaraıyq, qurmetti oqyrman.

“Biz otaǵasym Amangeldi Amanbaev ekeýmiz Sholohovtar otbasyn: Mıhaıl Aleksandrovıch pen Marııa Petrovnany alǵash ret 1970 jyldyń kúzinde kórdik. Oǵan deıin olarmen enem Ǵaısha jaqyn jáne jaqsy tanys bolǵan edi. Sholohovtar ony Katıa táteı dep ataıtyn. Enem keńshardyń qonaq úıinde alpysynshy jyldardyń basynan bastap jumys isteıtin. Jazýshy Don boıynan Oral óńirine ańshylyqqa kelgen saıyn ylǵı osynda toqtaıtyn edi. Ol óz ýaqytyn Jańaqala aýdanynyń aýmaǵynda ótkizip, tańerteńnen qus atý men balyq aýlaýǵa ketetin. Al, keshqurym aýylǵa oralǵan soń da adamdar arasynda jıi bolyp, mektepke, keńsege baryp áńgime-dúken quratyn. Sondaı-aq jazýshy “Birlik” keńsharynyń dırektory Músir Imanqululy Aıtasovpen birge shalǵaıdaǵy jaıy­lym­darǵa bet alyp, shopandarǵa da barýshy edi. Onda qalamger olardyń turmysymen, ómirimen, jumysymen tanysatyn. Erekshe atap aıtatyn nárse, Sholohovtar óte qarapaıym, juǵymdy adamdar edi. Biz olarmen tez til tabystyq. Sonyń nátıjesinde bul kisiler erkin áńgimelesýge bolatyn adamdar ekenine tolyq kóz jetkizdik.

1970 jyly 25 qyrkúıekte men Qısyqqamysta tolǵatyp, ul bosandym. Ol kezde Mıhaıl Aleksandrovıch pen Marııa Petrovna bizdiń keńsharda bolatyn. Kelesi kúni perzentha­naǵa tamaq ákelgen enem: “Myna ádemi almalardy Mıhaıl Aleksandrovıch pen Marııa Petrovna berip jiberdi. Onyń ústine olar seniń uldy bolǵanyńa, jaýynger, otanymyzdyń qorǵaýshysyn dúnıege ákelgenińe óte qýanyshty”, — dedi. Árıne, men olardyń maǵan mundaı iltıpat bildirgenine óte qatty rıza boldym. Men tipti joǵarydaǵy sálemdemege sener-senbesimdi de bilmedim. Odan keıin perzenthanadan shyqqan soń otaǵasym ekeýmiz keńese kele, ulymyzǵa at qoıýdy Mıhaıl Aleksandrovıchpen aqyldasý kerek dep sheshtik. Ol kisi bizdi jyly qabyldap, aıtqan áńgimemizdi tyńdap aldy da, bylaı dedi: “Al sender uldyń esimin kim qoımaqshy edińizder?” Biz oǵan: “Eger siz ruqsat etseńiz atyn Mısha-Mıhaıl dep qoıǵymyz keledi”, — dedik. Mıhaıl Aleksandrovıch kúlimsiredi de: “Bul sizderge yńǵaısyz bolmaı ma? Túsinbestik týmasa Mısha dep-aq qoıyńyzdar. Qarsylyǵym joq. Alys Qazaqstanda ókil balam turatyndyǵyna men de qýanyp júrer edim. Keıin ony Musa dep ataýlaryńyzǵa da, aıtýlaryńyzǵa da bolady. Al, onyń orysshasy Mıhaıl emes pe?” — dep qýaqylana jymıdy.

Sóıtip, Mıhaıl Aleksandrovıchtiń qurmetine oraı ulymyzdyń esimin Mıhaıl dep qoıdyq. Sol jolǵy júzdesýde jazýshy erim ekeýmizge óziniń qoltańbasymen “Slovo o Rodıne” atty kitapshasyn syıǵa tartty. Bir jyldan soń Sholohovtar Qısyqqamysqa qaıta keldi. Bul kezde ulymyz ósip qalǵan edi. Táı-táı basyp júre bastaǵan. Enemniń tuńǵysh nemeresi bolǵandyqtan, ol kisi Mıshany qolynan túsirmeıtin. Al, Mıhaıl Aleksandrovıch bolsa, osynyń bárin terezeden baıqap otyrady eken. Bir kúni keńshar dırektory Músir Aıtasovqa: “Sen olarǵa aıt, ájesi balany bekerge qınaıdy. Ol jerde júrip úırenýi kerek”, — depti. Sol jolǵy kelgeninde Sholohovtar eneme oramal, kóılek, al Mıshaǵa malaqaı men oıynshyq kúshik ákelip berdi. Munyń bári qazir úıimizde saqtaýly. Osy iltıpaty úshin biz olardy keremet qurmet tuttyq. Sol jylǵy kúzde Mıhaıl Aleksandrovıch pen Marııa Petrovna Mıshamen birge sýretke de tústi. Fotoǵa sonda olardy QazTAG nemese oblystyq gazettiń tilshileri Gavrılenko ma, joq álde Vareev pe, kim túsirgeni dál qazir esimde joq. Sýretti eskertkish retinde ózimizge surap alýǵa da batpappyz.

1972 jyly biz Qısyqqamystan qalaǵa qonys aýdardyq ta, aýylmen baılanysymyz úzilip qaldy. 1980 jyldyń jazynda otaǵasym Amangeldi ekeýmizdi obkom arqyly iz­destirip, ıdeologııa jónindegi hatshy Murat Qalmataev shaqyrtyp aldy. Sóıtse, Mıhaıl Aleksandrovıch Sholo­hov­tyń 75 jyldyq mereıtoıyna baılanysty Don boıyn­daǵy Veshenskaıa stanısasynda Oral oblysynyń ókilderi bo­lypty. Jazýshy olardan Mısha týraly surapty. Qaıta­rynda bul kisilerge Mıhaıl Aleksandrovıch: “Meniń ókil ulymdy izdep taýyp, aparyp berińder”, — dep sýretti kitap­sha men znachok berip jiberipti. Obkomǵa shaqyrylǵan otaǵa­sym ekeýmizge Murat Qalmataev mine sol sálemdemeni tapsyrdy. Veshenskaıa stanısasyna barǵan sol ókilder keıin bizge Sholohovpen habarlasýdy, eń bolmaǵanda hat jazysyp turýdy ótingeni esimizde. О́kinishke qaraı bizde ondaı múmkindik bola qoımady. О́stip júrgende 1984 jyly Nobel syılyǵynyń laýreaty, áıgili “Tynyq Don” epo­peıasy men “Kóterilgen tyń” dılogııasy avtorynyń qaıtys bolǵanyn estidik”.

Úı ıesi osy áńgimeni aıtty da: “Taǵy qandaı suraq­taryńyz bar?” — degendeı bizge barlaı qarady. Oıymyzǵa Mıhaıl Aleksandrovıch at qoıǵan bala tústi.

—     Qazir sol Mısha bar ma? — dedik úı ishindegi tynysh-
tyqty buzyp. — Ol qaıda?

—     Bar, — dedi apaı. — Kórshi bólmede sabaqqa daıyn-
dalyp otyr. Shaqyraıyn.

Osy sózdi aıtqan ol kisi kóp keshikpeı qara tory, taramys deneli jetkinshekti ertip ákeldi. Tanysyp, áńgi­melestik. Jasy 16-daǵy bala onynshy klasta oqıdy eken. Sabaqqa alǵyr ol bizge óziniń bolashaqta ınjener bolmaq oıyn aıtty.

… Qazir eske alyp otyrsam, sodan beri mine, týra 13 jyl ýaqyt ótipti. Bul ataqty jazýshy at qoıǵan sol bala qazir 30-daǵy úlken jigit degen sóz. Sóz retine qaraı aıta keteıin, ol týraly maqalany meniń joǵarydaǵy issapardan oralǵan soń birden jazyp tastaýyma ábden bolatyn edi, qurmetti oqyrman. Biraq .., ıá, biraq sol kezdegi jaǵdaıǵa baılanysty bul taqyryptan sanaly túrde tartynshaq­taǵanymdy jasyra almaımyn. Nege deseńiz, ol ýaqyt Jel­toqsan oqıǵasynan keıingi halqymyzdyń oryssha at qoıǵan qandastarymyzǵa, aralas nekege otyrǵan otbasylarymyzǵa narazylyq sezimi órshı túsken kez edi. Eldiń jalǵan ınter­nasıonalızmnen jalyqqan osyndaı kózqarasy tusynda joǵarydaǵydaı taqyrypta maqala jazýdyń ózińdi kópshilik tarapynan nege aparyp soqtyratyny túsinikti emes pe? Sondyqtan ýaqytty tosý kerek boldy.

Já, sózimizdi myna bir ómirlik faktimen támamdaıyq. Jumabekov degen qaraǵandylyq qandasymyz Uly Otan soǵysy jyldarynda marshal Konstantın Rokossovskııdiń júrgizýshisi bolypty. Ataqty qolbasshy men qatardaǵy jaýynger bir-birin óte jaqsy syılap, ekeýiniń arasynda keremet túsinýshilik ornapty. Jeńis kúni jetkende qımaı qoshtasypty. Eline kelgen soń, sol Jumabekov uldy bolady. Oǵan Konstantın dep qolbasshynyń atyn qoıady. Sol jigit qazir el syılaıtyn úlken azamat bolyp, Qara­ǵandy oblystyq qarjy basqarmasynda qyzmet isteıdi eken.

Al, Qısyqqamystaǵy qarapaıym qandasymyzdyń otbasyna yqylasy túsip, olardyń tuńǵyshynyń qýany­shyna ortaqtasyp at qoıǵan ataqty kazak orys Sholohov­tyń ókil balasy Mıhaıl Amangeldiuly Amanbaev degen qazaq qazir qaıda? Ony biletinder bar ma eken?

P.S.Joǵarydaǵy maqala gazetke shyqqannan keıin redaksııaǵa Batys Qazaqstan oblysyndaǵy menshikti tilshimiz Temir Qusaıynnan mynadaı habar keldi. Mıhaıl Aman­geldi­uly Amanbaev erjetip, úlken jigit bolyp­ty. Oral qalasynda turady eken. Jumysshy bo­lyp, oblys ortalyǵyndaǵy qurylys kompanııa­larynyń birinde eńbek etedi deıdi.

Janbolat AÝPBAEV,
“Egemen Qazaqstan”

2000 jyl.