Báıterek – qazaq uǵymynda alyp aǵash, úlken terek degen sóz. Bir qyzyǵy, kúndelikti qoldanysta «Báıterek» ataýy salystyrmaly maǵynasynda kóbirek qoldanylady. Mysaly, «báıterekteı bıik», «saıaly báıterekteı» degen teńeýler áýlettiń atasyna, qazynaly qarııaǵa, eńseli el aǵasyna qatysty aıtylady.
О́mirden erte ketken mańǵystaýlyq ǵalym Serikbol Qondybaı qazaq mıfologııasynda «Báıterek» uǵymy – ǵalamnyń modelin bildiretinin jazypty. Iаǵnı qazaq halyq ertegilerinde «Báıterek» beınesi óte jıi kezdesedi: Báıterek ǵalamnyń ortalyǵynda, dál kindiginde, kıeli bulaq jaǵasynda ornalasady, onyń tóbesi – aspanda, tamyry – jerasty dúnıesinde jatyr. Báıterektiń eki polıýsinde alyp qaraqus (samuryq) pen alyp aıdahar bar. Olar dýalıstik qarama-qarsylyqtyń tulǵalyq kórinisi. Úshinshiden, Báıterektiń túbinde kıeli oqıǵa, mıftik prosess ótedi. Osy jerde batyr kelip, jylandy óltiredi, sóıtip qaraqus balapandaryn qutqarady. Sol eńbegi úshin qaraqus batyrdy basqa dúnıege ótkizedi. Bul jerde Báıterek – ǵalamdardyń esigi, kıeli qaqpa retinde kórinip tur.
«Báıterek ǵalamdyq aǵash retinde basqa da mıftik dástúrlerde taralǵan. Mysaly, skandınav mıfinde osyndaı aǵash Iggdrasıl, saha-ıakýttarda paı-qaıyń dep atalady» deıdi Serikbol Qondybaı.
Bir qyzyǵy, Batys Qazaqstan oblysynda qaıta atalyp otyrǵan Báıterek aýdany Qazaqstannyń batys qaqpasynda, memlekettik shekarany boılaı ornalasqan. Iаǵnı, Reseı Federasııasynyń Saratov, Samara, Orynbor oblystarymen shektesip jatyr. Endi osy óńirlerden Qazaqstanǵa, Uly dala eline keletin meıman Báıterek qaqpadan ótedi. Mıfologııa men shynaıy ómirdiń toǵysqan sáti bolǵandaı!
Qazaqstannyń batys óńirinde taralǵan taǵy bir ańyz bar. Onda jaýgershilikte jaraqat alyp, jantásilim qylar aldynda bir batyr janyndaǵy joldasyna:
– Meni osy jerge arýlap jerle, biraq oń alaqanyma qysqan dánge tıispe! Alla jazsa, bir múshelden keıin osy jerge aınalyp kelgende, meniń qabirimdi alyp báıterekten tabarsyń! – deıdi. Sóıtse batyrdyń alaqanyna syǵymdap qysqany – alyp terektiń bir túıir dáni, tuqymy eken. Osylaısha aqyldy batyr ózine jandy qulpytas qoıǵan eken deıdi.
Osy jerde Omar Haıamnyń da tabytyn júzim aǵashynan jasaýdy ósıet etip, keıin qabiri qalyń aǵash, ný ormanǵa aınalǵany eske túsedi. Jalpy, «Atańnan mal qalmasa da tal qalsyn» dep ósıet etken halyqtyń uǵymynda jasyl jelek, tal-terek kýlti ekosofııa uǵymymen astasyp ketetini túsinikti. Uly dalanyń tól balasy – kóshpeli qazaq tabıǵattyń tepe-teńdigin, qorshaǵan ortanyń qııýlasqan bitim-bolmysyn qatań saqtap, aıdaladaǵy jalǵyz aǵashtyń ózine kıe darytyp, qasıet qondyratynyna qalaı tańǵalmassyń?!
Qazaqstan jeriniń ormandy alqaby nebári 3,8%-daı ǵana bolady eken. Elbasy «Jasyl el» baǵdarlamasyn kóterip, ol jalpyhalyqtyq qozǵalysqa aınaldy. Jaqynda ǵana jasyl shyrshany baýdaı túsirgen jańa jyl merekesi qarsańynda Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Altaı Kólginov «bir kúndik qyzyqqa bola ondaǵan jyl ósip shyqqan shyrshany kesý – qylmyspen barabar» dep málimdegen edi. Shynymen de Qazaqstanda ár terek – kıeli bolýy, qatań qorǵalýy tıis.
Batys qaqpańda boı kótergen Báıteregiń qutty bolsyn, Qazaq eli!
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy
