Dińgektik jasýshalar: izdenis jáne tájirıbe

Beısenbi, 1 qarasha 2012 7:09

Qazirgi tańda álemdik medısınanyń, oǵan qosa qazaq medısınasynyń da kún sanap damyp, jetilip kele jatqanyn dáleldep jatýdyń qajeti joq. Oǵan mysal retinde elordadaǵy Ulttyq ǵylymı medısınalyq ortalyqtyń «Ǵalamdyq kóshbasshylyqqa jetý» jobasy boıynsha 2010 jyly ortalyq bazasynda FDA (AQSh-tyń dári-dármekter men taǵam ónimderiniń sapasyn qadaǵalaý agenttigi) sertıfıkaty bar óndiristik qazaqstandyq-amerıkalyq zerthana ashyp, sonda dińgektik jasýshalarmen jumys istep jatqanyn aıtýǵa bolady.

Beısenbi, 1 qarasha 2012 7:09

Qazirgi tańda álemdik medısınanyń, oǵan qosa qazaq medısınasynyń da kún sanap damyp, jetilip kele jatqanyn dáleldep jatýdyń qajeti joq. Oǵan mysal retinde elordadaǵy Ulttyq ǵylymı medısınalyq ortalyqtyń «Ǵalamdyq kóshbasshylyqqa jetý» jobasy boıynsha 2010 jyly ortalyq bazasynda FDA (AQSh-tyń dári-dármekter men taǵam ónimderiniń sapasyn qadaǵalaý agenttigi) sertıfıkaty bar óndiristik qazaqstandyq-amerıkalyq zerthana ashyp, sonda dińgektik jasýshalarmen jumys istep jatqanyn aıtýǵa bolady. Bul joba boıynsha atalmysh ortalyq AQSh-ta qazaqstandyq jasýsha tehnologııalaryn synaqtan ótkizý men halyqaralyq patentter shyǵarýdy da josparlap otyr. Biz búgin osyndaǵy tek óz elimizdiń ǵana emes, ózge de shet memleketterdiń aýyr naýqasqa shaldyqqan turǵyndaryn emdeýde óte tıimdi nátıje kórsetip otyrǵan dińgektik jasýshalar zerthanasynyń jumysyna toqtalýdy jón kórdik.

Dińgektik jasýsha degendi kópshiligimiz kúndelikti estip júrgenimiz ras. Ony densaýlyq, ásemdik, máńgilik jastyq syılaıtyn dári – panaseıa dep te ataı­dy. Jalpy, dińgektik jasýsha degenimiz – adam tini men bar­lyq múshesindegi jasýshalar­dyń qurylýyna negiz bolatyn jasýsha. Ol uryq damýynyń bas­tap­qy satysynda mol bolady, ıaǵnı, uryqtyń óz basy bútindeı ajy­ratylmaǵan dińgektik jasýshalardan turady. Náreste ómir­ge kelip, odan erjete bastaǵan soń onyń dińgektik jasýshalary on ese azaıady. Al eresek adam­dar­dyń aǵzasyndaǵy bul jasýshalar tipti az, kóbinese qan quramy men súıek kemik maıynda ǵana kezdesedi. Bul jasý­sha­lardyń negizgi qasıeti – adamnyń kez kelgen aǵzasynyń jáne tini­niń jasýshalarynyń ósip-damýy­na sebep bola alatyndyǵynda. Eger aǵzanyń kez kelgen jerinde aqaý paıda bolsa, medısınalyq jolmen engizilgen dińgektik jasýshalar zaqymdalǵan jasýshany almastyrady da, onyń qyzmeti­niń qalypqa kelýine sebep bolady.

«Dińgektik jasýshalardy prak­tıkada qoldana bastaǵany­myzǵa az ýaqyt bolǵanymen, ǵy­lymı zertteýler osydan on shaq­ty jyl buryn bastalyp ketken. Ol zertteýdiń basynda turǵan professor Jaqsylyq Dosqalıev ekenin aıtyp ketkenimiz oryndy. Áýeli Almatyda, odan Aqtóbe­degi memlekettik medısınalyq akademııa bazasynda, sál keıini­rek elordadaǵy Ulttyq medısı­nalyq ǵylymı ortalyqta bul zertteýler jalǵasyn tapty. Kóp sharýa atqaryldy. Dińgektik jasýsha degendi materıal deıtin bolsaq, sol materıaldy alýdyń, saqtaýdyń tıimdi, ǵylymǵa ne­gizdelgen joldary usynyldy. Buny praktıkaǵa engizý jolyn­daǵy Qazaqstan ǵalymdarynyń eńbekteri álemdegi kóptegen bel­gili ǵylymı jýrnaldarda jazylyp jatyr. Onyń jańalyq eke­nin dáleldeý jolynda jıyrma shaqty patent alyndy. Fetaldyq jasýshalardy dertterdi emdeý tájirıbesine engizýde Qazaqstan ǵalymdary birinshi bolyp ja­ńalyq ashty dep senimmen aıta alamyz», – deıdi Ulttyq ǵy­lymı medısınalyq ortalyq bas dırektorynyń orynbasary, professor Álıhan Dosahanov.

Dińgektik jasýshany tájirı­bede qoldanyp, naýqastardy emdep otyrǵan memleketterdiń arasynda Qazaqstannyń orny bólek ekenin aıtqymyz keledi. Rasynda, dińgektik jasýshamen túp­kilikti emdeý sońǵy on jyldyqta paıda boldy. Bizdiń elimizde aýrýynan aıyǵyp ketken myńdaǵan adamdardyń alǵysy men dári­gerlerdiń batyl qadamdary diń­gektik jasýshalarmen emdeýdi kún­nen kúnge tanymal ári se­nimdi etýde.

Dińgektik jasýshalarmen em­deýdiń tarıhy tym qysqa eken dep tujyrym jasaýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, medısına tarıhynda 1922 jyly túsik tininen jasýshalar alynyp, naýqastarǵa al­ǵashqy dińgektik jasýshalar aýystyryp salynǵany (trans­plant­talǵany) málim. Sondaı-aq, 20-shy ǵasyrdyń ortasynda Adıs­son aýrýyna ushyraǵan naý­qastardyń baýyrynyń astyna fetaldy jasýshalar aýystyryp salynyp, olar uzaq ári tıimdi te­rapevtik nátıje bergeni rastal­ǵan. Oǵan qosa ótken ǵasyrdyń qaq ortasynda, 50-shi jyldary E.Tomastyń aýyr leıkemııaǵa ushyraǵan naýqasqa jilik maıyn aýystyryp salǵany da dińgektik jasýsha tarıhyndaǵy jańalyq­tyń biregeıi. Sondaı-aq, shved nevrologtary 1985 jyly Parkınson aýrýyna qarsy alǵashqy jasýshalardy sátti aýystyryp salýdy jarııalaǵany medısına tarıhynan málim. Dińgektik jasýshalarmen jumys isteý qazirgi kúnde damyǵan memleketterde rekonstrýktıvti neırohırýr­gııa­nyń arnaıy baǵytyna aınaldy. 80-shi jyldardan bastap álemniń damyǵan memleketterinde dińgek­tik jasýshalardyń qaıtalanbas quramy men ereksheligin zertteýde, ony klınıkada qoldanýda naq­ty qadamdar jasalýda. Kóp­tegen aýrýlardy emdeý úshin ja­ńa múmkindikter ashylýda. Al bizdiń elimiz ony praktıkada qoldanýdy bastap ta ketkeni, ǵalymdarymyzdyń úlken entýzıazmy maqtanysh sezimin uıala­tady. О́ıtkeni, bul kóp shyǵyn keltirmeıtin ári ota jasaý syndy naýqasqa birshama aýyrtpa­lyq ákeletin em qatarynda bol­maǵandyqtan, túptiń túbinde klı­nıkada keńinen qoldanyla bastaıtyny kúdik keltirmeıdi. Sondyqtan emdeýdiń osy salasynda ter tógip júrgen dáriger-ǵalymdarymyzdy atap ótkenimiz abzal. Olar – jasýshalyq teh­nologııadaǵy qomaqty baǵdarla­manyń ǵylymı jetekshileri professorlar J.Dosqalıev pen   A.Baıgenjın, zertteýshi professorlar B.Qaıýpov, Á.Joldasbekova, A.Júsipova, S.Týǵanbekova,  Ǵ.Shaımardanova, K­­.Qa­lıas­qaro­va, M.Asqarov, medısına ǵy­lym­da­rynyń kandıdattary D.Ju­manııa­zov, S.Saparbaev, N.Krı­vorýchko, Á.Jumahaeva.

Medısınada dińgektik jasýshalardy shyqqan tegine qaraı embrıonaldy, fetaldy, kindik­baý qanynan jáne úlken adamdardan alatyn jasýsha dep bóledi. Embrıonaldy dińgektik ja­sýshany blastosıstadan (3-8 aptalyq uryq) alady. Bul jasýshalardy ártúrli tıptegi aǵza jasýshalaryna qoldanýǵa bolady. Búgingi tańda álemde embrıonaldy jasýshalardyń on shaqty túri alynyp otyr.

Ǵalymdar fetaldy dińgektik jasýshalardy 9-20 aptalyq ges­tasııadan (túsikten) alýǵa bolatynyn aıtady. Bul jasýshalar­dyń ósý qabileti bar ári arnaıy tinderde jetilý múmkindigi joǵary eken. Sondyqtan úlken adamdarǵa aýystyryp salǵanda búlingen ne «ólgen» aǵzanyń ornynda jetilip, dál sol aǵzanyń qyzmetin atqaratyny dálel­dengen.

Dińgektik jasýshalardy alýǵa bolatyn joldyń biri, ol – bala týǵannan keıin jınap alynǵan plasentalyq-kindikbaý qany. Bul qannyń quramynda dińgektik jasýshalar óte kóp mólsherde kezdesedi. Ony dińgektik jasýshalar krıobankisine saqtasa, keıin bul materıaldy kez kelgen tin men organdardy qaıta qal­pyna keltirý úshin paıdalanýǵa bolady, sonymen qatar túrli aýrýlardy, tipti isik aýrýlaryn da emdeýge bolady.

Medısınada úlken adamdardan alynatyn dińgektik jasýshalar «jetilmeıtin» aǵzalar dep esepteledi. О́ıtkeni, ol eresek adamnyń ábden jetilgen tininde kezdesedi de, tipti ony ózgege aýys­tyryp salǵanda da sol  jasýsha alynǵan tinge salý qajet bolady. Jalpy, eresek adamdardan alynatyn dińgektik jasýshalar az mólsherde kezdesedi. Joǵa­ryda aıtqanymyzdaı, kóbinese kemik maıy men qan quramynan alynady. Kemik maıynan alynatyn dińgektik jasýshany medısınada gemopoezdik  jasýshalar dep te ataıdy. Ol ár adamnyń qur­saqtaǵy kezinen bastap súıek kemiginde paıda bolyp, kóbeıedi. Olardan adam qanynyń barlyq jasýshalary: erıtrosıtter, lımfosıtter, mıelosıtter damıdy. Ge­mopoezdik dińgektik jasýshalar kó­binese leıkoz aýrýymen aýyratyn naýqastarǵa transplanttalady.

2007 jyly «Ulttyq ǵylymı medısınalyq ortalyǵy» aksıo­nerlik qoǵamynyń bazasynda qurylǵan jasýshalar tehnologııa­sy bólimshesi 2010 jyly Jasýsha tehnologııasy jáne transplantasııa ortalyǵy bolyp qaı­ta quryldy. Ortalyq oı-pikir­leri bir arnada toǵysqan bıotehnologtardy, dárigerlerdi, ǵa­lym­­dardy toptastyra bildi, basshysy medısına ǵylymdarynyń doktory Bolatbek Qaıýpov. Or­talyq maqsaty – fetaldyq jasýshalar men aýtologııalyq jilik maıynan jasýshalar alý, saqtaý jáne ajyratý úshin tıimdi tehnologııalar jasap shyǵarý deıtin bolsaq, bul kúnde mekeme sol jumystardyń údesinen shyǵyp otyr. Munda aýtogendi jáne fetaldy jasýshalarmen bólek-bó­lek aınalysatyn eki bólimshe bar. «Ulttyq ǵylymı medısına ortalyǵy» AQ bas dırektory, professor Abaı Baıgenjın dińgektik jasýshalar alý úshin aldymen fetaldyq jasýshalarmen jumys istelgenin aıtady. Fetaldyq jasýshadan alynǵan materıaldy saqtaý, onyń yl­ǵaldyq temperatýrasyn, qorsha­ǵan orta deńgeıin anyqtaý, sol arqyly saqtap qalýdyń barlyq ádisi ortalyq mamandary tarapynan zerttelip, praktıkaǵa en­genin baıandady. «Dińgektik jasýshalardy aýystyryp salý, klınıkalarda kórip júrgenimizdeı, tikeleı qan quıý sııaqty prosess emes, deıdi Abaı Baıgenjın.      – Medısına mamany emes adam­darǵa túsinikti tilmen aıtatyn bolsaq, alynǵan materıaldy saqtaıtyn oryn kerek. Bizdegi mamandar aldymen sol oryndy naqtylady, ıaǵnı, jasýshalar krıobankin jasap, jasýshalar qoryn daıyndady. Bul úlken jańalyq. Bizdiń bul jańaly­ǵy­myz AQSh-taǵy osy sala mamandaryn da beı-jaı qaldyrǵan joq. Dińgektik jasýshalar ar­qyly transplantasııa jasaýdyń qaýipsizdigi men nátıjeliligi bel­gili bolǵan soń AQSh-tyń Stemedika kompanııasynyń ókil­deri osynda kelip, eki jaqty qa­rym-qatynas jasaldy. Ol bo­ıyn­sha naqty-naqty josparlar bar. Sonyń ishindegi eń bir ma­ńyz­dysy – AQSh turǵynda­rynyń bizdiń elimizde emdelýi. Biz AQSh turǵyndaryna dińgek­tik jasýshalar arqyly kómek kórsetýdi Dińgektik jasýsha jáne transplantasııa ortalyǵy ashyl­ǵan 2010 jyldan bastap kettik. Qazirgi tańda kóptegen sheteldik naýqastar jazylyp shyqty. Oǵan qosa biz óz elimizdiń turǵyn­daryna da qyzmet kórsetemiz. Zerthana ashylǵaly beri 3 jarym myńdaı naýqasqa qyzmet kórsettik», – deıdi professor.

Áńgime ıesiniń aıtýynsha, diń­gektik jasýshamen emdeý 2005 jyldan bastap klınıkaǵa engi­zil­gen. Sol kezde Densaýlyq saq­taý mınıstrliginiń, Ǵylymı keńestiń ruqsatymen aldymen azǵantaı adamǵa zertteý júr­gizýge, qoldanýǵa ruqsat berildi. Onymen qatar júrgizilip otyr­ǵan ǵylymı jumystar osy kezge deıin bir sát te tolastamapty. Osy tusta aıtylýy tıis eń bir mańyzdy oqıǵa qazaqstandyq ǵa­lymdar ózderi ashqan jasýshalyq tehnologııalar salasyndaǵy ja­ńalyqtardy paıdalana otyryp, qazirgi tańda AQSh, Reseı, Kýveıt, Taıland, Saýd Arabııasy syndy memleketter men óz elimizdiń turǵyndaryn ártúrli dertterden qutqaryp otyr.

Ortalyqta dińgektik jasýshalardy zertteý boıynsha jumys­tar kóptegen salaǵa bólinedi. Sonyń ishinde mı zaqymdanýyn, shetki júıke júıesi zaqymda­nýyn, 1,2 tıpti sýsamyrdy, A, V klasyna jatatyn baýyr sırrozyn, búırek jetkiliksizdigi aýrýlaryn emdeýde dińgektik jasýshalardy qoldaný tıimdi nátıje berýde. Ásirese, túrli jaǵdaıdaǵy apattar barysynda mı, júıke júıesine zaqym kelip, júre almaı qalǵan adamdar osy orta­lyqta emdelip, júrip ketkenin aıǵaqtaıtyn qujattar bar. Bul týraly biz gazetimizdiń osy jylǵy 10 tamyzdaǵy nómi­rindegi «Kóshbasshylyqqa qadam» atty maqalamyzda jazǵan bolatynbyz. AQSh-tyń Stemedika kom­pa­nııasynyń dırektory Devıd Hoý­dyń, Ulttyq ǵylymı medısı­na­lyq ortalyq basshylarynyń, sondaı-aq, shetelden kelip emdelgen bir top azamattardyń qa­ty­sýymen ótken baspasóz más­lı­hatynan jazylǵan sol materıal negizinen ortalyqtyń kósh­bas­shylyqqa umtylý barysyn­daǵy nátıjeli jumystary týraly edi.

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini: medısınada kez kelgen ádistiń ózine tán qıynshylyq­tary bolady. Bastysy bul baǵytta alǵashqy qadamdar jasaldy. Nátıjesi jaman emes. Olaı bolsa jańalyqqa birge qýanyp, ary qaraı uzaǵynan súıindirsin deýdi ǵana aıtqymyz keledi.

Aıgúl SEIILOVA,

«Egemen Qazaqstan».