Ǵalymdar qýat kózderin damytýǵa den qoıdy

 Ár qadam 5 vatt energııa beredi 

Joba avtorlarynyń biri, energetıka fakýlteti deka­ny­nyń orynbasary Aleksandr Neftısovtiń aıtýynsha, «Qýat be­re­­­tin jaıaý júrginshiler jola­­­ǵy» óte qyzyq joba. Ǵa­lym­­­­dar oılap tapqan ǵyly­mı jańa­lyq­tyń ishinde platformasy bar qurylǵy negizinen kóshelerden ótetin jaıaý júrginshiler jola­ǵy­nan bastap, adamdar kóp júre­tin tastaqtalary bar jerlerge tóselýi tıis. 

Kúndelikti ózimiz kórip júr­gen­­deı, qala kóshelerindegi tro­tý­­ar­larǵa tóselgen tastaq­ta­­­lar uzaqqa barmaı búline bas­taıdy. Endi bulaı ýaıymdamaı­tyn da bolarmyz, óıtkeni ǵalym­dar jasaǵan jańashyl joba synaq­tan sátti ótip, júzege assa ár bas­qan qadamyńyzdan qýat jınalady.

Qurylǵy ortasynda qozǵal­ma­ly uıashyqtar orna­tyl­ǵan. Siz jolaqtyń boıymen ótken kezde tastaqtaǵa tabanyńyz tıip, uıashyqtar qozǵalady da, elektr qýaty túziledi. Iаǵnı, kıne­­tı­ka­lyq energııadan elektr ener­gııa­sy alynady. Bul qýat arnaıy akkýmýlıatorda jınalady. 

A.Neftısov bul jobany árip­­­te­si, elektr tehnıkasy jáne av­­to­mat­tandyrý kafedrasy zert­­­ha­­na­synyń meńgerýshisi Vıa­ches­lav Monahovpen birlesip jas­ap­ty. 

– Árıne jobanyń Eýropada, Izraılde básekelesteri bar. Sondyqtan qýat óndiretin pav­lo­­dar­­lyq jolaq jobasyn bas­qa­sha jasadyq. Kúni-túni izdenip, eńbek ettik. Synaq retinde jo­laq qury­l­ǵysyn ýnıversıtet pen Stý­dent­ter úıine deıin aparatyn alleıaǵa tósedik, – deıdi Alek­san­dr Vıtalevıch. 

Qazir jolaqtan alynatyn qýat trotýar jıegine orna­tyl­ǵan jaryqshamdarǵa berilip turǵa­nyn aıta ketý kerek. 

Alleıadaǵy jaryqsham baǵan­da­rynda uıaly telefondy qýat­taı­tyn tetik ornatylǵan. Jolaq arqyly jınalǵan elektr qýatyn ala alady, – deıdi joba ıeleri. 

Kúnnen qýat alady

Ǵalym­dardyń usynǵan ekin­shi jobasy – avtonomdy ja­ryq­­­sham­dar. Kúnnen qýat alatyn shamdar qarańǵy tússe, avto­matty túrde janady. Kún panel­deri arqyly qýat alatyn jaryq­shamdar qazir barlyq jerde bar. Oblys orta­ly­ǵyn­daǵy Eýrazııalyq top (ERG) qura­myna kiretin «Qazaqstan elektro­lız zaýyty» AQ-da byltyr kásiporynǵa 1500-den astam elektr qýatyn únemdeıtin sham ornatypty. 

Oblys ortalyǵynda memle­ket­-jekeshelik seriktestigi aıasynda kóshe men saıabaqtardyń 12500 shamy tolyǵymen jańar­tyl­dy. Jaryq shamdary kún­diz óship, túnde avtomatty túrde qosy­lady. Buryn qalada 

40-50 sham ortalyqtandyrylǵan qu­rylǵymen basqarylsa, qazir 12500 shamǵa 70 ortalyq­tan­dy­ryl­ǵan qurylǵy energııa beredi. 

Jalpy, «Av­to­nom­dy ja­r­yq­­­­­sham­dar» jobasyn EKSPO-2017 halyqaralyq kór­me­si kezinde úndilik ǵa­lym­dar usyndy. Pavlodarlyq joba­ǵa «Balamaly taza energııa kóz­de­ri» baǵytynda ǵylymmen aınalysyp júrgen úndilik profes­sor Ragavan Krıshnasýamı da oń baǵa berdi. Úndistandaǵy munaı jáne energetıka ýnı­ver­sı­tetiniń professory jergi­lik­ti oqý ornynda «Jańartylǵan taza energetıka» taqyrybynda bir ja­rym jyldaı dáris oqyǵan bolatyn.

Ol balamaly energııa kózderi taqyryby boıynsha ǵylymı ınnovasııalyq baǵdarlamalar ázirlep, jobalardy iske asyrýǵa qoldaý kórsetti. Úndistannan kelip oqyp júrgen stýdentter de jaryqshamdy ornatýǵa járdem­des­ti.

«Kúldi polımer»

Al metallýrgııa kafedra­sy­nyń aǵa oqytýshysy Álibek Jaqypov pen munaı-gaz isi kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Rýslan Sabınov turmystyq polımerlik jáne tehnogendik qaldyqtardy qosyp, jańa materıal jasaýdy júzege asyrdy. 

– Qazir polımerlik qaldyqtar kóp. Bul – plastıkalyq bótel­ke­ler, qaqpaqtar, suıyq­tyq­tar quıylatyn konıstr­lar. Osy qaldyqtarǵa shlak, kúldi qosyp, plıtkalar jasap shyǵar­dyq, – deıdi Á.Jaqypov. Ǵalym­dar ózderi jasap shyqqan materıaldy «Kúldi polımer» dep ataǵan. Aıtýlarynsha, jańa ónim ekologııalyq turǵydan tıimdi jáne quramynda ydyramaıtyn polımerlik zattary bar qospa sý juqtyrmaıdy, sondaı-aq betondaı berik.

Aıazda materıaldyń berik­tigin synaý úshin ǵalymdar ­Kúldi polımerdi ýnıversıtet aýma­ǵynda jaıaý júrginshiler óte­tin jolǵa tósegen. 

«Jasyl» energııamen ómir súreıik 

Oblystyq turǵyn úı-kom­mý­n­aldyq sharýashylyq bas­qar­masynyń málimetinshe, byltyr óńirde energııa únemdeý boıynsha kvazımemlekettik sektordyń 486 nysanynda energııa aýdıti ótkizilip, 45 myń sharshy metr­den astam tereze qapsyrmasy aýystyryldy. Nysandardyń 50 sharshy metr jabyny qaıta jańartylyp, 8,8 myń sharshy metr syrtqy qabyrǵalar jylytyldy. Osynyń nátıjesinde bıýdjet sektorynda 1 mln kVt saǵattan astam elektr jáne 3 myń Gkal jylý energııa­sy únem­delgen. Sonymen qa­tar Pav­­lodar, Ekibastuz qala­la­ryn­da kóshe shamdaryn jań­ǵyr­­tý boıynsha memleket-jekeshelik áriptestik aıasynda ká­­siporyndar 16 myń kóshe sha­­myn jaryqdıodty sham­dar­ǵa aýystyrǵan. Osyndaı jobalardy iske asyrý nátı­je­sinde óńirdegi elektr energııasyn tutyný mól­she­rin 60 paıyzǵa tómendetý jos­par­lan­ǵan.

Ýnıversıtet rektory Gaýhar Ahmetovanyń aıtýynsha, óńir­de­gi jańashyl jobalardy ýnıversıtet qarjylandyryp, jas ǵalymdarǵa qajetti qural-jab­dyq­­tar alyp berdi. 

Ýnıver­sıtet ǵalymdary óń­­­­­­­ir­­­­­­­­de­gi ká­­siporyndarǵa Ekspo-2017 halyqaralyq kór­­me­­­­­­­sin­degi jel ener­getıka qon­­­­dyr­­­ǵysy (Ger­manııa), jel ge­ne­­­­ra­­­tory qondyr­ǵysy (Túrkııa), son­daı-aq «kógil­dir kómir» tehno­logııasy (Pol­sha) jobala­ryn usyndy.

– Bul jobalardyń tehno­lo­gııalary «Jas ǵalym» stý­­dent­­tik ǵylymı-zertteý baǵ­dar­lamasy aıasynda zert­te­le­­di. Al­daǵy ýaqytta oblys ákim­digi­niń qoldaýymen ýnı­­ver­sı­t­et­tiń kommersııalaý keń­sesi júzege asyrmaq. Son­daı-aq ýnı­versıtettiń 82 stý­­­denti kór­mege eriktiler re­tin­­­de qatysty. Stýdentter oqý or­nsynda al­ǵan bilimderine saı, kel­gen qo­naq­tarmen ár tilde sóı­lese ala­dy. Balamaly energe­tıka sala­syndaǵy biregeı tehnologııalyq jetistiktermen tanysý arqyly qazir túrli ǵylymı baǵyttaǵy zııat­kerlik áleýetke úırenýde. Ma­q­sat – oqý ornynyń ǵalym­dary men stýdentteri birlese otyryp, óńirde «jasyl» ener­gııanyń múmkindikterin paıdalaný, – deıdi G.Ahmetova.

Farıda BYQAI,

«Egemen Qazaqstan» 

PAVLODAR