Demokratııa jónindegi alǵashqy álemdik forým

Sársenbi, 10 qazan 2012 7:22

Konstıtýsııalyq Keńestiń Tóraǵasy I.Rogov pen Prezıdenttiń keńesshisi E.Ertisbaev ústimizdegi jyldyń 8-10 qazany aralyǵynda Strasbýrg qalasynda búgingi demokratııalyq modelderdiń kemshilikteri men qalyptasqan jaǵdaıyn talqylaý úshin túrli memleket­ter­diń saıası jáne isker basshylaryn, ǵalymdary men azamattyq qoǵam belsendilerin bir ústel basyna qosqan Demokratııa jónindegi Birinshi Strasbýrg álemdik forýmyna qatysty. Bul basqosý Eýropa Parlamenti, Fransııa úkimeti, sondaı-aq Elzas pen Strasbýrg qalalarynyń jergilikti jáne óńirlik bılikteriniń bastamasymen ótti.

Sársenbi, 10 qazan 2012 7:22

Konstıtýsııalyq Keńestiń Tóraǵasy I.Rogov pen Prezıdenttiń keńesshisi E.Ertisbaev ústimizdegi jyldyń 8-10 qazany aralyǵynda Strasbýrg qalasynda búgingi demokratııalyq modelderdiń kemshilikteri men qalyptasqan jaǵdaıyn talqylaý úshin túrli memleket­ter­diń saıası jáne isker basshylaryn, ǵalymdary men azamattyq qoǵam belsendilerin bir ústel basyna qosqan Demokratııa jónindegi Birinshi Strasbýrg álemdik forýmyna qatysty. Bul basqosý Eýropa Parlamenti, Fransııa úkimeti, sondaı-aq Elzas pen Strasbýrg qalalarynyń jergilikti jáne óńirlik bılikteriniń bastamasymen ótti.

BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn jáne Eýropa Ke­ńesiniń Bas hatshysy Torborn Iаgland forým­ǵa qatysýshylardy quttyqtap sóz sóıledi. Tal­qylaý aıasynda Konstı­tý­sııalyq Keńestiń Tór­aǵasy «Demokratııa, jahandaný jáne egemendik» taqyrybynda, al Prezıdenttiń keńesshisi ekstremızm taqyrybynda sóz sóıledi.

HHI ǵasyrdyń basyndaǵy álem – bul, birinshi kezekte, jahandaný álemi, onyń barysynda ekonomıkalyq, saıası, mádenı jáne t.b. úderister jekelegen elderdiń sheginen shyǵyp otyrady. Alaıda, bul, túptep kelgende, konstıtýsııalyq-qu­qyq­tyq jáne ózge de ınstıtýttary, óziniń ishki jáne syrtqy saıasatyn júzege asyrýda táýel­sizdik kepildikteri bar egemen mem­leket­terdiń yntymaqtastyǵy sekildi mem­leket­aralyq jáne halyqaralyq qaty­nastardyń negizin joqqa shyǵarmaıdy. Bul demo­kra­tııalandyrý úderisine de qa­tysty.
Rýhanı mádenıet pen ımandylyq sa­lasyndaǵy orasan zor qaıta ózgertýler nátıjesinde qazirgi ýaqytta ómirge kóz­qa­rasty qalyptastyrýda kóptegen problemalar birinshi orynǵa shyǵýda. Máselen, kez kelgen memlekettegi demokratııanyń jaı-kúıiniń basty ólshemi bolyp taby­la­tyn adam quqyqtary men bostandyqtary máselesin alaıyq. Eger bastapqy kezde adam quqyqtary ınstıtýty memlekettiń tek ishki quqyǵynda ǵana damytylyp kelse, qazir jaǵdaı múlde ózgergen: adam quqyqtary ishki quqyqpen de, halyq­ara­lyq quqyqpen de retteledi. Bul oraıda halyqaralyq quqyqtyń róli barǵan saıyn arta túsip, memleketter tarapynan saq­ta­lýǵa tıis adamnyń negizgi quqyqtary men bostandyqtaryn retteıtin halyq­ara­lyq qaǵıdalar men normalar barǵan saıyn egjeı-tegjeı naqtylanýda. 1948 jylǵy Jal­pyǵa ortaq adam quqyqtary dekla­ra­sııasynyń, Azamattyq jáne saıası qu­qyq­tar týraly, Áleýmettik, ekono­mı­kalyq jáne mádenı quqyqtar týraly halyq­ara­lyq paktilerdiń jáne ózge de qujat­tar­dyń rýhanı máni, ıdeıalary men qaǵı­da­la­ry álemdegi kópshilik elder konstı­tý­sııa­larynyń negizin quraıdy.
Sonymen birge, lańkestik, dinı eks­tre­mızm, ymyrasyz separatızm sekildi qa­zir­gi zamanǵy qaýip-qaterler men boı kór­se­týler memlekettiń turaqtylyǵy men qa­ýip­sizdigin shaıqaltady. Zańsyz esirtki já­ne qarý-jaraq saýdasy, zańsyz kóshi-qon, adam saýdasy jáne uıymdasqan qyl­mys orasan zor qaýip tóndiredi.
Birese laýlap janyp, birese keı óńir­lerde byqsyp jatqan qarjy-ekonomıka daǵdarysy qazirgi zamanǵy kóptegen konstıtýsııalarda bekitilgen adamnyń ekono­mıkalyq jáne áleýmettik quqyqtaryn qamtamasyz etý máselesin kóldeneń tar­typ, kúrt qıyndatyp jiberdi. Onyń teris saldary toqyraýǵa ushyraǵan elderdi qut­qarý baǵdarlamasymen aınalysyp júr­­gen halyqaralyq jáne óńirlik yn­ty­maqtastyq uıymdaryna áserin tıgizýde.
Taıaý aptalardaǵy, tipti sońǵy kún­der­degi oqıǵalar bizdiń búgingi pikir­tala­sy­myzǵa tikeleı qatysy bar basty eki aspekti tóńireginde ereýilge shyǵý­shylar­dyń narazylyǵy qordalanǵanyn kór­se­tedi. Birinshiden, halyqaralyq ınstı­týt­tardyń qysym jasaýy saldarynan ult­tyq úki­met­ter áleýmettik baǵdarla­ma­lar­dy qys­qartý týraly sheshimder qabyl­daýda. Ekin­shiden, ereýilshilerdiń pikirinshe, «j­a­handyq basqarý» organdarynyń óz óki­lettikterin asyra paıdalanýy, mem­le­ketterdiń konstıtýsııalyq ıýrısdık­sııa­syna aralasýy jáne sonymen bir mezgilde halyqaralyq uıymdardyń «atqa­rýshy tar­maǵynyń» pozısııalary kúsheıe tú­sý­de.
Qazirgi zamanǵy qaýip-qaterler men boı kórsetýler jahandaný jáne mem­le­ket­terdiń egemendigi uǵymdarynyń qatar­la­syp ómir súrýi men ara-qatynasy prob­le­masyn odan beter órshitip jiberdi. Ha­lyqaralyq-quqyqtyq turǵydan naqty da jan-jaqty rettemeıinshe, adamdar, uıym­­dar, memleketter arasyndaǵy órke­nıetti qatynastardy qamtamasyz etetin naqty zańnama bolmaıynsha adamzattyń ja­han­dyq deńgeıdegi problemalaryn sheshý tu­tas­taı alǵanda múmkin bolmaýda. Bul – ja­handyq tártiptiń obektıvti zań­dyly­ǵy.
Osyǵan oraı, ortaq problemalardy she­shý jolyndaǵy ıntegrasııalyq úderis­ter­di tereńdetý jáne álemdik qoǵam­das­tyq­tyń is-áreketin biriktirý maqsatynda memleketter ózderine erikti túrde mindettemeler alyp, ózderiniń keıbir fýnk­sııalary men ókilettikterin memleketterden joǵary deńgeıde áreket jasaıtyn halyqaralyq uıymdarǵa beredi (BUU, EQYU, Eýropalyq Odaq jáne t.b.). Bul ózin ózi aqtaıtyn qadam jáne ózin de­mokratııalyq, quqyqtyq memleket retinde kórsetetin, halyqaralyq qoǵam­das­tyq­tyń teń quqyly múshesi sanaıtyn memleket úshin bererinen alar paıdasy kóp bolady dep oılaımyn.
Talqylanyp otyrǵan taqyrypty odan ári tereńdetý úshin múmkindiginshe quqyq aıasynan shyqpaı, bul problemany ha­lyq­ara­lyq quqyq pen ulttyq konstı­tý­sııa­lyq quqyqtyń ara-qatynasy sheńberinde talqylaý qajet dep sanaımyn. Osy jolmen júre otyryp, búginde kóp qol­dany­latyn «jahandaný» jáne «egemendik» termınderi halyqaralyq quqyqtyń aktilerinde jetkilikti túrde reglamenttelmegenin baıqaýǵa bolady. Saıasatkerler, ǵa­lym­dar men jýrnalıster, pikirtalasqa qatysýshy ózge de adamdar bul termınderge san qıly maǵyna berip, áńgime jelisin bura tartqany sonshalyqty, istiń paıdasyna jarar birer uıǵarym nemese usynys jasaý múmkin bolmaı qaldy.
«Egemendik» uǵymynyń túp-tamyry negizinen ulttyq zańnamada jatyr. Ha­lyqaralyq quqyqqa qatysty qoldaný kezinde «memlekettiń halyqaralyq quqyq sýbektiligi» termıni maǵynasy jaǵynan soǵan meılinshe jaqyn keledi. Ele­ment­ter jıyntyǵynda – halyqaralyq quqyq qabilettilik, halyqaralyq is-áreketke qa­bilettilik, sondaı-aq halyqaralyq delıkt qabilettilik – BUU-ǵa múshe memlekettiń halyqaralyq quqyq sýbektiligi shektelmeıdi. Tipti, belgili bir jaǵdaılarda memleketke naqty bir sharttarmen belgili dá­rejedegi qosymsha mindettemeler júk­tel­gen kezde de shektelmeıdi.
Osy jerde halyqaralyq qaty­nas­tar­dyń taǵy bir aspektisi týraly aıta ketkendi jón kórdim. Bul qatynastarda trans­ulttyq korporasııalar emes, saıası, fılosofııalyq, ekologııalyq, sporttyq jáne t.b. qyzyǵýshylyq boıynsha óziniń múshelerin biriktiretin klýbtar emes, tek memleket qana tıisti bir ulttardyń (halyqtardyń) birden-bir resmı ókili bola alady. Halyqaralyq saıasattyń jańa avtorlary qanshalyqty belsendilik ta­nyt­qanymen, budan biz eshqaıda da qashyp qutyla almaımyz.
Sonymen, eger belgili bir el ha­lyq­aralyq uıymǵa erikti túrde kirip, onyń qaǵıdalaryn, normalary men erejelerin saqtaımyn dep ýáde bergende ol neden aıyrylady?
«О́z» halqynyń atynan sol halyqtyń múddesine oraı memleket bıligin iske asyrý quqyǵyna ıe bolǵan ulttyq memleket óz fýnksııalary men ókilettikteriniń bir bóligin erikti túrde halyqaralyq uıymǵa beredi. Tek osylaı bolǵanda bári de oryn-ornyna keledi. Halyqty tol­ǵan­dyryp otyrǵan egemendiktiń shektelýi, onyń kólemi, ulttyq egemendiktiń halyq­aralyq egemendikke qarsy qoıylýy sekildi áńgimeler de tyıylady.
Aıta keterligi, «Eýropalyq Odaqtyń konstıtýsııasy – Lıssabon sharty», Eý­ro­palyq Odaqtyń federatıvtik memleket retindegi fýnksııalary men óki­let­tik­te­ri­ne qatysty barlyq erejelerdiń odan aly­nyp tastalýy arqasynda referendýmdardan ótti. Bul oraıda biz qazir bıýdjettik odaq qurýǵa talpynǵan qadamdarǵa túsi­nistikpen qaraımyz.
Jalpylama aıtylatyn taǵy bir má­se­le. Memleket óz fýnksııalary men óki­let­tikteriniń bir bóligin qaı salada halyq­ara­lyq-quqyqtyq retteýge bere alady? Bul rásim demokratııa salasynda qol­da­nylýy múmkin be? Túptep kelgende, aza­mat­tardyń saıası quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn nazarǵa alsaq, bul – bolyp jatqan is. Al ulttyq demokratııalyq ıns­tıtýttardy, bıliktiń bólinýi qaǵıdatyn, parlamentter men úkimetterdiń, kons­tı­tý­sııalyq baqylaý organdarynyń quzy­ret­terin, memlekettiń aýmaqtyq uıym­das­­ty­ry­lýyn qaıda jatqyzamyz? Ár­túr­li re­volıýsııalardy eksporttaý arqyly rejimderdi kúshtep ornatýdan senimdi árip­te­stikti ajyratatyn ólshemderdi qalaı ázir­lep, saqtaýǵa bolady?
Bul oraıda, meılinshe qolaıly eko­no­mı­kalyq, ekologııalyq jáne taǵy basqa jaǵdaılarda kúı keship, jappaı toqshy­lyq ornaǵan qoǵamǵa ǵana emes, «par­tııa­lyq-saıası» tásilmen basqarýdy qoıa tu­ryp, tehnokrat-mamandardyń qolyna tizgin beriletin ekstremaldy jaǵdaılarǵa, máselen, «qolmen basqarý» jaǵdaılaryna eseptelgen konstıtýsııalyq mehanızmderdi ázirleý jóninde tek jalpylama usynys berýge bolady dep oılaımyn. Munda ha­lyqaralyq quqyqtyń aktileri men ulttyq konstıtýsııalar arasyndaǵy qaıshy­lyq­tar­dy sheshý múmkindigine ıe kons­tı­tý­sııalyq baqylaý organdarynyń róli orasan zor bolmaq.
Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń praktıkasy sizderde qy­zyǵýshylyq týǵyzady dep oılaımyn.
Táýelsizdigin alǵannan keıin Qa­zaq­stan syrtqy saıasatta kóp vektorly modeldi tańdady. BUU, EQYU, IYU, TMD, AО́SShK jáne t.b. sekildi bedeldi ha­lyq­aralyq uıymdarǵa múshe bolyp, elimiz BUU-nyń Jarǵysynda jáne irgeli ha­lyq­aralyq aktilerde bekitilgen ha­lyq­aralyq quqyqtyń negizgi qaǵıdalaryna den qoıa­tynyn birjaqty jarııa etti.
Keıingi jyldary Qazaqstan Aza­mat­tyq jáne saıası quqyqtar týraly, Eko­no­mı­kalyq, áleýmettik jáne mádenı qu­qyq­tar týraly halyqaralyq paktilerdi ra­tıfıkasııalady. Adam quqyqtaryn qor­ǵaý salasyndaǵy birqatar kóp jaqty ha­lyq­aralyq ámbebap aktiler, solardyń ishin­­de genosıd qylmysynyń aldyn alý jáne ol úshin jazalaý týraly, násildik kem­sitý­shi­liktiń barlyq nysandaryn joıý týraly, bala quqyqtary týraly, kepilge alýǵa qarsy kúres týraly, azaptaýlarǵa jáne basqa da qatygez, adamgershilikke jat­paı­tyn jáne ar-namysty qorlaıtyn is-áre­ketter men jazalaý túrlerine qarsy jáne t.b. konvensııalar qoldanystaǵy quqyq júıesine qosyldy.
Osy aktilerdi tanyp-moıyndaýdyń qı­syndy jalǵasy retinde elimizdiń zań­na­masy solardyń talaptaryna sáıkes­ten­di­rildi. Aıta ketý kerek, qazirgi tańda keıbir elder, ásirese, egemendigine endi ǵana qol jetkizgen elder ózderiniń qaýip­siz­di­gine tóngen qaterdiń kúsheıýine baıla­nys­ty halyqaralyq aktilerdiń erejelerin ózderiniń ulttyq múddelerine oraı­las­ty­ryp ishki zańnamasyna engizýde. Bul rette olar ózderiniń quqyǵyn, birinshi kezekte, memlekettiń konstıtýsııalyq qu­ry­lysy men syrtqy saıasattaǵy qyz­me­ti­niń qaǵı­da­laryn bekitetin ulttyq konstı­týsııa­lar­dyń normalaryn basshylyqqa alady. Qaı jaǵdaılarda jáne qaı maq­sat­ta óz­derine halyqaralyq mindetteme alý qajet ekenin memleket ózdiginshe aı­qyn­daıdy.
Qazaqstannyń egemendigi respýblıka qa­tysýshysy bolyp tabylatyn halyq­ara­lyq qatynastarǵa da qoldanylatynyn biz árkezde eskerip keldik. Sondyqtan, ult­tyq zańnamada bolsyn, halyqaralyq aktilerde bolsyn Konstıtýsııanyń ústemdigi qa­ǵıdaty konstıtýsııalyq deńgeıde bekitilip, barlyq baǵyttarda iske asyrylyp keledi.
Konstıtýsııalyq Keńes Negizgi Zań­nyń joǵary turýyn jáne tikeleı qol­da­nylýyn qamtamasyz etetin memlekettik or­gan retinde tıisti sýbektilerdiń óti­nish­teri boıynsha halyqaralyq shart­tardy olardyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigi turǵysynda qaraý ókilettigine ıe. Kons­tıtýsııalyq Keńes óz praktıkasynda Konstıtýsııa men halyqaralyq shart­tar­dyń ara-qatynasy máselelerin birneshe ret túsindirgen bolatyn. Bul rette Kons­tı­týsııalyq Keńes respýblıkanyń Konstıtýsııa normalaryna sáıkes keletin ha­lyqaralyq sharttary men ózge de mindettemeleri ǵana Qazaqstan Respýb­lıka­syn­da qoldanylatyn quqyq bolyp ta­ny­lady dep birjaqty atap kórsetti.
Memlekettiń óziniń keıbir fýnksııa­laryn ulttan joǵary qurylymdarǵa berý múmkindigi jáne halyqaralyq uıymdar sheshimderiniń zańdyq kúshi týraly má­se­leler de Konstıtýsııalyq Keńestiń qaraý nysanasy boldy. 2009 jylǵy 5 qara­sha­da­ǵy № 6 normatıvtik qaýlyda Konstı­tý­sııalyq Keńes, Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń ishki jáne syrtqy saıasatty qalyp­tastyrý men iske asyrýdaǵy táýelsizdigi jáne derbestigi onyń negizin quraıtyn egemen memlekettiń, konstıtýsııalyq já­ne halyqaralyq deńgeıde tanylǵan már­te­besi respýblıkaǵa, Negizgi Zańnyń ere­jeleri men normalaryn saqtaı otyryp, elimizdiń memlekettik organdarynyń jekelegen ókilettikterin halyqaralyq uıym­dar men olardyń organdaryna berý týraly sheshim qabyldaýǵa múmkindik be­redi, dep atap kórsetti. Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Konstıtýsııasynyń 4-babynyń res­pýblıka bekitken halyqaralyq shart­tar­dyń respýblıka zańdarynan basym­dyǵy bolady jáne mundaı sheshimder tikeleı qoldanylady degen normalary Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq­ara­lyq sharttaryna sáıkes qurylatyn ha­lyq­aralyq uıymdar men olardyń or­gan­darynyń sheshimderine qoldanylady. Bul rette, Negizgi Zańnyń 4-babyna saı Qa­zaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq sharttaryna sáıkes qurylatyn halyq­ara­lyq uıymdar men olardyń organdarynyń sheshimderi Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna qaıshy kelmeýge, adam­nyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq qu­qyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltirmeýge tıis. Halyqaralyq uıym­dar men olardyń organdarynyń, res­pýb­lı­ka­nyń egemendigi onyń búkil aýmaǵyn qam­tıtyndyǵy jáne Konstıtýsııada belgi­lengen memlekettiń bir­tu­tastyǵyn jáne aýmaqtyq tutas­ty­ǵyn, respýblıkany bas­qarý nysanyn ózgertýge bolmaıtyndyǵy týraly Konstıtýsııanyń 2-baby 2-tar­maǵy­nyń jáne 91-baby 2-tarmaǵynyń ere­jelerin buzatyn sheshimderi Qazaqstan úshin mindetti dep tanylmaıdy.
Bul ótinishti qaraý kezinde Eýropa Ke­ńesiniń Venesııa komıssııasy bizge úlken sarapshylyq kómek kórsetti, sol úshin biz oǵan alǵysymyzdy bildiremiz.
BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi keńesiniń, BUU-nyń Azaptaýlarǵa qarsy komıtetiniń, Belorýssııa, Qazaqstan jáne Reseı arasyndaǵy Keden odaǵy komıs­sııa­synyń ıýrısdıksııasyn taný týraly Qa­zaq­stannyń sheshimderi osy quqyqtyq kóz­qarastarǵa súıenip qabyldanǵan.
2001 jyly Konstıtýsııalyq Keńes ob­lystyq sottardyń biriniń ótinishi bo­ıyn­­sha, Qazaqstan men Reseı Fede­ra­sııa­sy arasynda jasalǵan «Baıqońyr» keshenin jalǵa alý týraly sharttyń jáne «Baı­qońyr» kesheni aýmaǵynda quqyq tártibin qamtamasyz etýde quqyq qorǵaý organ­da­ry­nyń ózara is-qımyly týraly kelisim­niń jekelegen normalaryn kons­tı­­tý­sııa­lyq emes dep tapty. Keńestiń bul sheshiminde de Konstıtýsııanyń respýblıka aý­maǵynda joǵary turýy qaǵıdaty, halyq­aralyq sharttardyń mindetti túrde oǵan sáıkes bolýy atap kórsetiledi.
Alaıda budan ulttyq zańnama men ha­lyqaralyq quqyq arasyndaǵy qandaı da bir teketiresti baıqaýǵa bolmaıdy. Kons­tı­týsııanyń kirispesi men 8-babynda Qa­zaq­stannyń halyqaralyq quqyq qaǵı­da­la­ry men normalaryn qurmetteıtini, ynty­maqtastyqqa jáne tatý kórshilikke ba­ǵyt­talǵan saıasat júrgizetini týraly aıty­la­dy. Qazaqstan Konstıtýsııasynda álemdik qoǵamdastyq jappaı tanyǵan adam qu­qyq­tary men bostandyqtary tú­gel kórinis tapqan. Halyqaralyq sarap­shylardyń ba­ǵasy boıynsha, respýblıka Kons­tıtý­sııa­sy, ásirese, tulǵanyń quqyq­tyq márte­be­sine arnalǵan onyń «Adam já­ne azamat» dep atalatyn bólimi adam quqyqtary týraly jappaı tanylǵan ha­lyq­aralyq aktilerdiń talaptaryna jaýap beredi.
2007 jyly elimizde konstıtýsııalyq reformalardy júrgizer kezde Qazaqstan da osy pikirlerdi basshylyqqa aldy.
О́lim jazasyna qatysty tolǵaqty máselege keler bolsaq, Qazaqstan ony kezeń-kezeńimen joıýdy ustanady. 2003 jyldan bastap elimizde ólim jazasyna kesý úkimderin oryndaýǵa merzimsiz tyı­ym salynǵan. Konstıtýsııaǵa engizilgen túzetýler bul jazalaý sharasynyń qol­da­nylý aıasyn aıtarlyqtaı taryltty. Eger buryndary Konstıtýsııa Qylmystyq kodekste kózdelgen 50-den astam bap boı­yn­sha asa aýyr qylmystar úshin ólim ja­zasyn belgileýge jol berse, endi ólim jazasy adamdardyń qaza bolýymen baı­lanysty terrorıstik qylmystar jasa­ǵany úshin, sondaı-aq soǵys ýaqytynda erekshe aýyr qylmystar jasaǵany úshin eń aýyr jaza retinde zańmen belgilenedi, ondaı jazaǵa kesilgen adamǵa keshirim jasaý týraly ótinish jasaý quqyǵy beriledi.
Halyqaralyq terrorızm aktileri ja­han boılap taraǵan búgingi tańda álemdik qoǵamdastyq bul asa qaýipti qubylysqa qarsy kúresýdiń tıimdi tásilderin taba qoı­maǵany belgili bolyp otyr. Tıisinshe, halyqtyń basym bóligi ólim jazasyn saq­tap qalýdy terrorızmge qarsy turýdyń qajetti bir tásili retinde qarastyrady. Naq sondyqtan, HHI ǵasyrdyń qaýip-qa­terlerine bara-bar jaýap qaıtarý úshin Qa­zaqstan adamdardyń qaza bolýymen baılanysty terrorıstik qylmystardy soǵys ýaqytynda jasalatyn asa aýyr qylmystarǵa teńestirdi, olardy jasa­ǵa­ny úshin qoldanylatyn ólim jazasy bul jazany joıýǵa baǵyttalǵan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyq­ara­lyq paktige Ekinshi fakýltatıvtik hat­tamaǵa qaıshy kelmeıdi.
Demokratııalyq úderisterge orasan qaýip tóndiretin taǵy bir qubylys – bul sybaılas jemqorlyq. Qazaqstan Respýb­lıkasy óziniń táýelsizdigin jarııalaǵan kúnnen bastap-aq sybaılas jemqorlyqqa qarsy maqsatty túrde saıasat júrgizip keledi. 1998 jyldyń shildesinde Qazaqstan TMD aýmaǵynda alǵashqy bolyp, bul keleńsiz qubylysqa qarsy kúresýde sa­paly túrdegi jańa kezeńge bastaý bolǵan «Sy­baılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly» Zań qabyldady. Búginde res­pýb­lı­kamyzda sybaılas jemqorlyqqa qarsy kú­resý úshin qajetti quqyqtyq, uıym­das­tyrýshylyq jáne ózge de alǵysharttar jasalǵan dep aıtýǵa bolady.
Táýelsiz sot bolmaıynsha demo­kra­tııa­ny kóz aldymyzǵa elestete almaımyz. О́tken jyldar ishinde memlekettik bı­liktiń derbes ári qýatty tarmaǵy retinde biryńǵaı sot júıesin ornyqtyrýǵa ba­ǵyttalǵan sharalar kesheni iske asy­ryl­dy. Álemdegi demokratııalyq elderdiń kópshiligindegi sekildi, qylmystyq ister boıynsha sotqa deıingi is júrgizýde tutqyndaýdy sanksııalaý quqyǵy prokýratýra organdarynan sottarǵa berildi. Qylmystyq is júrgizýde alqabıler ıns­tıtýty engizildi. Jyl ótken saıyn sot­tar­dyń mamandanýy tereńdeı túsýde. Eli­mizde mamandandyrylǵan qylmystyq, ákimshilik, ekonomıkalyq, ıývenaldyq já­ne qarjylyq sottar qyzmet etip keledi. Sottardy materıaldyq-teh­nıkalyq qam­ta­masyz etý aıtarlyqtaı jaq­sardy.
О́tken jyly Qazaqstan óziniń 20 jyl­dyq mereıtoıyn atap ótti. Bul aıtýly oqıǵaǵa elimiz ómirdiń barlyq sala­syn­daǵy tolaǵaı tabystarymen jetti. 2010 jyly Qazaqstan Respýblıkasy EQYU-ǵa tóraǵalyq etý jónindegi óziniń mártebeli de jaýapty mıssııasyn abyroımen at­qa­ryp shyqty. Qazaqstannyń tóraǵalyq etýi, respýblıka Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev málimdegendeı, tórt «T» uranymen ótti, onyń maǵynasy: «trast» (senim), «tradıshn» (dástúr), «transparensı» (ashyqtyq) jáne «tolerans» (tózimdilik). Bul qaǵıdalardyń EQYU-nyń barlyq úsh ólshemine de, atap aıtqanda, gýmanıtarlyq ólshemine de qa­ty­sy bar. Qoǵamdaǵy kelisim men tu­raq­tylyqqa basymdyq bere kele, ásirese, osy saladaǵy óziniń biregeı tájirıbesin eskere otyryp, Qazaqstan demokratııalyq reformalardyń alǵa jyljýy men quqyq­tyń róli kúsheıýin belsendi túrde qoldap otyrady.
EQYU-ǵa qatysýshy elderdiń memleket jáne úkimet basshylary 2010 jylǵy 3 jeltoqsanda Astanada qabyldaǵan Deklarasııada adamnyń quqyqtary men negizgi bostandyqtaryn saqtaı otyryp, beıbitshilikti qoldaý týraly Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Konstıtýsııasymen úndes ereje bekitti.
Ústimizdegi jyly Qazaqstan hal­qy­nyń sany 1,5 mlrd. adamdy quraıtyn, 57 memleketti biriktiretin Islam Ynty­maqtastyǵy Uıymy Tóraǵasynyń mindetin atqarýdy tabyspen aıaqtap keledi.
2009 jyldan bastap búkilálemdik qoǵamdastyq Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúnin atap ótýde. Ony Qazaqstannyń usynysy boı­yn­sha BUU Bas Assambleıasy jarııalaǵan bo­latyn. 1991 jylǵy 29 tamyzda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Semeı ıadrolyq synaq alańyn jabý týraly tarıhı da batyl sheshimi qabyldanǵan bo­latyn. Sonyń arqasynda qazir búkil álem Qazaqstandy jahandyq an­tı­ıad­ro­lyq qoz­ǵalystyń kóshbasshysy retinde tanıdy.
Bul jerde erekshe aıta keterligi, Qa­zaq­stan qýaty jaǵynan álemdegi 4-oryn­dy ıelengen ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartty. Bul teńdessiz qadamǵa Memleket basshysy búkil adamzattyń ómir súrý negizderin aıqyndaıtyn bul­jy­mas jalpygýmanıstik qaǵıdalardy us­tana otyryp, birinshi kezekte, adam úshin eń mańyzdy, onyń eń basty jáne týa bitken quqyǵy – ómir súrý quqyǵyn qam­tamasyz etý úshin bardy.
Qazaqstan jerinde álemdik jáne dás­túrli dinderdiń tórt sezi ótip, olardyń kóshbasshylary bir ústelde bas qosty. Qazaqstandaǵy beıbitshilikti, turaq­ty­lyq­ty jáne onyń ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etýde tózimdilik sheshýshi faktorǵa aınaldy.
Ústimizdegi jylǵy 13 naýryzda respýblıka Prezıdenti «Quqyq arqyly demokratııa úshin Eýropa komıssııasyndaǵy (Venesııa komıssııasyndaǵy) Qazaqstan Respýblıkasynyń músheligi týraly» Ja­r­lyqqa qol qoıdy. Memleket bas­shy­sy­nyń bul aktisi Eýropa Keńesi Mınıstrler Komıtetiniń Qazaqstannyń tıisti ótinishin qanaǵattandyrý týraly sheshiminen keıin qabyldandy. Bul Qazaqstannyń quqyq ústemdigin nyǵaıtý salasyndaǵy jetistikterin halyqaralyq qoǵamdastyq tanyp-moıyndaýyn aıǵaqtaı túsedi.
Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵ­da­rys, Jer sharynyń túkpir-túkpirindegi jaǵdaıdyń ýshyǵa túsýi halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan jańa sharalar qabyldanýyn qajetsinedi. Bul oraıda Qazaqstan basshysynyń daǵdarystan shy­ǵýdyń bir quraly retinde jańa turpatty biryńǵaı álemdik valıýta engizý jónindegi usynysy úlken qyzyǵýshylyq týǵyzýda. Qazaqstan daǵdarysqa qarsy jahandyq sheshim izdeýge qatysýshylar sanyn meılinshe arttyrýǵa shaqyrady. Osy maq­sat­qa jetý úshin Astana ekonomıkalyq fo­rý­my negizinde G-Global únqatysý alań­yn qurý bastamasy usynyldy.
Demokratııalandyrý úderisi Qazaq­stan­da kún sanap kúsheıip keledi. Qoǵa­mymyzdy odan ári demokratııalandyrý, jeke bastamany damytý, árbir qazaq­stan­dyqqa qamqorlyq jasaý elimizdiń baǵ­dar­la­malyq-strategııalyq qujattarynyń, res­pýblıka Prezıdentiniń Joldaýlary men sóılegen sózderiniń negizgi mazmunyn quraıdy. Memleket basshysynyń taıaýda jarııalanǵan, qoǵamymyzda oń qabyl­da­nyp, tyń serpilis týǵyzǵan «Qazaq­stan­nyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqalasynda eldiń áleýmettik jań­ǵyrtylýy qoǵamdy jańa ındýstrııalyq-ınnovasııalyq ekonomıka jaǵdaıynda ómir súrýge daıyndaýdy, Qazaqstannyń údemeli ekonomıkalyq damýy men qo­ǵam­dyq ıgiliktermen qamtamasyz etý ara­syn­daǵy ońtaıly tepe-teńdikti tabýdy, qu­qyq pen ádilettilik qaǵıdalaryna negizdelgen áleýmettik qatynastar ornatýdy maqsat tutady, dep aıryqsha atap ótilgen.
О́ziniń kózboıaý ekenin kórsetken tu­tynýshylyq qoǵam tujyrym­damasynyń ornyna Elbasy Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamynyń ıdeıasyn usyndy. Onyń my­nadaı mańyzdy konstıtýsııalyq negizi bar: árkimniń erkin eńbek etý quqyǵy, qyzmet túrin jáne mamandyǵyn erkin tańdaý quqyǵy, kásipkerlikpen shuǵyl­daný jáne óziniń múlkin kez kelgen zańdy kásipkerlik qyzmetpen aınalysý úshin paıdalaný quqyǵy jáne t.b.
Qazaqstan ózin birte-birte adam jáne onyń ómiri, quqyqtary men bostan­dyq­ta­ry eń qymbat qazynasy bolyp taby­la­tyn demokratııalyq, qu­qyq­tyq jáne áleý­mettik memleket retinde ornyq­ty­ryp keledi. Bul úrdis jahanda bolyp jat­qan oqıǵalarmen tyǵyz baı­la­nysty. Osy jyldar ishinde biz mem­le­ket­tiń ishki damýy men jahandaný úderisteri ara­syn­daǵy kókeıge qonymdy tepe-teńdikti ta­býdy úırendik. Kúmán tý­dyr­mas bir jáıt – barshaǵa da, árkimge de ja­rasty sheshimdi tabý úshin birine «jaqsy», al birine «jaman» bolyp kóringen sheshim­di bir-bi­ri­ne kúshtep tańbaı, ortaq múdde jo­lyn­da mámilege kelý kerek. Iаǵ­nı, áýeli kelisip alyp, sodan soń: «Álem­dik órke­nıet­ter, mádenıetter men dinder araqa­tyna­syn eki balldyq júıemen ba­ǵalaýǵa bol­maıdy» dep bir ret kesip aıtý kerek.

Igor ROGOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy.