Qazaqstanǵa qyzyǵýshylyq zor

Juma, 2 qarasha 2012 7:31

Jalpy, halyqaralyq deńgeıdegi bıznes-forýmdar kásipkerler arasynda naqty baılanystar ornatyp, kelisimder jasaýǵa jol ashatyny anyq. Mundaı forýmdar elderdiń isker toptarynyń únqatysý alańyna aınalyp, ekijaqty yntymaqtastyqtyń kókjıegin keńeıte túspek. Endeshe, Londonda ótken qazaqstandyq úshinshi bıznes-forýmnyń mańyzdylyǵy da osynda bolsa kerek.

Juma, 2 qarasha 2012 7:31

Jalpy, halyqaralyq deńgeıdegi bıznes-forýmdar kásipkerler arasynda naqty baılanystar ornatyp, kelisimder jasaýǵa jol ashatyny anyq. Mundaı forýmdar elderdiń isker toptarynyń únqatysý alańyna aınalyp, ekijaqty yntymaqtastyqtyń kókjıegin keńeıte túspek. Endeshe, Londonda ótken qazaqstandyq úshinshi bıznes-forýmnyń mańyzdylyǵy da osynda bolsa kerek.

Qazaqstan Premer-Mınıs­tri­niń orynbasary Qaırat Kelimbetov bastaǵan qazaqstandyq delegasııamen erip biz de áıgili London shaharyna baryp keldik. Bıylǵy London Olımpıadasynan keıin bul qalanyń qazaqstandyqtar úshin abyroıy artyp, elimiz úshin tabystyń tamyry jatqandaı ta­nymal ordaǵa aınalǵany ras. Sebebi, alǵashqy kúnnen qorjynǵa altyn salǵan London Olımpıa­dasynyń sońy da sonshalyq ná­tı­jeli bolýy bizdiń bul qalaǵa degen yntyǵymyzdy odan saıyn art­tyra túsken edi. Tipti, sodan beri, London biz úshin tabystyń sımvolyna, berekeniń belgisine aınalǵandaı.

Osy sebepti de bul qalaǵa ba­ra­tynymyzdy ári ol sapardyń negizgi maqsaty Qazaq-brıtan bız­nes-forýmyna qatysý ekendigin estigenimizde, birden ishimiz jy­lyp, sharanyń sharapaty kóp bo­la­ryna sengen de edik. Ulybrı­ta­nııa astanasy – Londonnyń qaq tó­rinde uıymdastyrylǵan qazaq­standyq bıznes-forým shynymen osy údeden shyǵa aldy deýge negiz bar.

Forýmnyń qurmetti qonaqta­ry­nyń ishinde Qazaqstannyń Uly­brıtanııadaǵy Tótenshe jáne óki­letti elshisi Qaırat Ábýseıitov, Aq úıdiń ekonomıkalyq saıasat bo­ıynsha eks-keńesshisi Todd Býhhols, Koroldik konsýl Lord Brennan, Ulybrıtanııanyń Atom energetıkasy boıynsha komıtet tóraǵasy Ledı Barbara Djadj, Qazaqstan-Brıtanııa saýda-óner­ká­­sip­­tik ekonomıkalyq palatasy ke­ńesiniń teń tóraǵasy Djon Stat­­tard jáne basqa da Uly­brı­tanııa jáne Eýropa elderinen laý­a­­zym­dy basshylar men kásip­ker­ler­diń bolýy forým dárejesin odan ári salmaqtaı tústi. Al Qa­zaqstan tarapynan barǵan elimiz Premer-Mınıstriniń oryn­ba­sary Qaırat Kelimbetov, «Sa­mu­ryq-Qazyna» UÁQ tóraǵa­sy­nyń orynbasary Qýandyq Bıshimbaev, Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstri Asyl­jan Mamytbekov jáne taǵy basqalar forým alańyna jı­nal­ǵan dúıim jurtqa Qazaq­stan­nyń sońǵy jyl­dardaǵy je­tis­tikterin baıandap, elimizdiń ın­vestısııaǵa qolaıly aýmaq bolyp otyrǵan­dy­ǵyn jetkizdi. Shyny­men, Qazaq eli sońǵy kezde álem­dik eko­nomı­kanyń shat­qaıaqtap tur­ǵanyna qa­ra­mastan, damý jo­lynda birtalaı belesti ba­ǵyn­dyryp, ekonomıka salasynda ilgerileýshilik tany­typ otyrǵany ras. Qazaqstan qa­zir­gi tańda tikeleı ınvestısııa tar­týda joǵary kórsetkishterge ıe. Qazaqstannyń syrtqy saýda aı­nalymy aǵym­da­ǵy jyldyń 8 aıynyń ishinde 13,5 paıyzǵa ar­týy da osynyń aıǵaǵy. Jahan eko­nomıkasynda aıtar­lyq­taı baıaýlaý oryn alǵanymen, bul segiz aıdyń ishinde elimizdiń taýar eks­porty – 9,3, ımporty 24,1 paıyz­ǵa ósim kórsetti. Saýda balansyn­daǵy oń saldo 34,2 mlrd. AQSh dollaryn qurady.

Sońǵy 20 jylda Qazaq eliniń ekonomıkasyna syrttan kelgen tikeleı ınvestısııa kólemi 159,4 mlrd. AQSh dollaryn qurapty. Onyń ishinde 11,2 mlrd. dollar Ulybrıtanııaǵa tıesili.

Kedendik qyzmet málimet­te­ri­ne qaraǵanda, ústimizdegi jyldyń 8 aıynda Qazaqstan men Uly­brı­tanııa arasyndaǵy taýar aına­ly­my 1 mlrd. 267,9 mln. AQSh dol­laryna jetken. Qazaqstannan Brı­­tanııaǵa negizinen metall, mu­naı, altyn men kúmis, óńdelgen já­ne óńdelmegen jartylaı ónim­der jóneltiledi. Al segiz aıda ol elden 379,4 mln. AQSh dollaryna taýar alǵan ekenbiz. Olar – túrli kólikter, dári-dármek, metaldan jasalǵan, qaǵaz jáne karton ónim­deri, iri tehnıkalar. Sondaı-aq, qazaq jerinde búginde 500-ge jýyq qazaq-brıtan kásiporyn­da­ry jumys isteýde. Al onnan astam qazaqstandyq kompanııa London qor bırjasyna óz ak­sııa­la­ryn salǵan.

Brıtandyq kásipkerler Qazaq­stannyń ındýstrııalyq-ınno­va­sııa­lyq áleýetine erekshe yqylas aýdaryp otyrǵandyǵy Qazaq-brı­tan forýmy barysynda da aıqyn ańǵaryldy. Forýmda Qazaqstan men Ulybrıtanııanyń ekijaqty is­kerlik baılanystaryn damytý, Qazaqstandaǵy ınvestısııalyq ahý­­aldy nyǵaıtý, Qazaqstannyń eýropalyq keńistikke ekonomı­kalyq jaǵynan yqpaldasýynyń ke­leshegi, sondaı-aq ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq baǵdarlamany, agrarlyq jáne eldiń tranzıttik áleýetin damytý máseleleri tal­qy­landy. Sonymen birge, bıznes-forým aıasynda eki eldiń kásip­kerlik qoǵamdastyǵynyń ózara qa­rym-qatynasynyń perspek­tı­va­ly baǵyttary, Memleket bas­shy­sy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda jarııalanǵan jańa jobalar men mindetterdi ilgeri jyljytýdyń jaı-kúıi aıtyldy.

Bıznes-forýmnyń alǵashqy jar­tysynda Qazaqstan ekono­mı­ka­synyń bolashaǵy, álemdegi q­a­zir­gi turaqsyzdyq jaǵdaıyna qar­sy turý, 2014 jyldarǵa deıingi ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵ­darlama jáne halyqtyq IPO baǵdarlamasy týraly pikir almasý boldy. Oǵan Premer-Mı­nıs­tr­diń orynbasary Qaırat Kelimbetov, «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ basqarma tóraǵasy Q.Bıshimbaev, «Qaztransoıl» AQ bas dı­rektorynyń orynbasary B.Zakırov, «KEGOK» AQ basqarma tó­ra­ǵasy B.Qajıev, «BRK» AQ bas­qar­ma tóraǵasy N.Qusaıynov, Munaı jáne gaz mınıstrliginiń jaýapty hatshysy Q.Safınov, Indýstrııa jáne jańa tehno­lo­gııa­lar vıse-mınıstri K.Tó­leý­shın qatysty.

Q.Kelimbetov pikir almasý ba­ry­synda elimizde qolǵa alynyp jatqan halyqtyq IPO baǵdar­la­ma­sy jaıynda jan-jaqty baıan­dady. Bul baǵdarlama halyqqa iri ulttyq kompanııalardyń aksıoneri bolýǵa jol ashýmen qatar, olar­dyń Úkimetpen birlese otyryp, eli­mizdiń budan ári qaryshty da­mýy­na ózindik úles qosýyna yq­pal etedi, dedi ol. Bul úshin Qazaq­stan Úkimeti «QazTransOıl», «KEGOK, «QazTransGaz» jáne «Samuryq-Energo» sııaqty aý­qat­ty, damýy turaqty kompanııa­lar­dy tańdap otyrǵanyn aıtyp ótti. Sondaı-aq, aldaǵy 2014-215 jyl­dary «QazMunaıGaz», «QazAtom­О́nerkásip» jáne «Qazaqstan temir joly» syndy beldi kompa­nııa­­lardyń aksııalary osy ha­lyq­tyń IPO baǵdarlamasyna enýi múm­­kin ekendigin jetkizdi. Al baǵ­dar­la­ma­nyń budan ári qalaı da­mı­tyny qazirgi ekonomıka ryno­gyndaǵy jaǵ­daıǵa tikeleı baı­la­nysty bo­latynyn da aıtyp ótti. Iаǵnı, al­da­ǵy jyly álem eko­no­mıka­syn­daǵy jaǵdaı turaqtalyp, Qazaq­stannyń da jaǵdaıy qa­lyp­ty bo­la­tyn bolsa, bul baǵ­dar­la­ma­ny jan­dandyrýǵa budan ári ba­rynsha kúsh salynbaq. Bul jaǵ­daı­da halyqtyq IPO baǵdar­la­masyna otandyq kompanııalarmen qatar sheteldik kompanııalardy da qosý josparda bar eken.

Halyqtyq IPO baǵdarlamasyn qolǵa alý týraly Elbasynyń tap­syrmasynan keıin bul saladaǵy barlyq tájirıbeni zerttedik, deı kele Q.Kelimbetov, álemdik ry­nok­ta halyqtyq IPO-nyń keıbir sátsizdikteri bolǵanyn da aıtyp ótti. Sheteldikter tájirıbesinen birneshe mysaldar keltirip, bul aksııalardy satyp alýshylar baǵ­darlamanyń bar jaǵyna nazar aý­darýy kerektigin, ári bul satyp alý­shylardyń óz erikterimen jú­ze­ge asýy tıistigin eskertip ótti.

Sondaı-aq, ol sóz arasynda eli­mizde aldaǵy úsh jyl kóle­minde bul baǵdarlamanyń somasy 500 mln. AQSh dollary sha­ma­syn­da aksııasyn satý boljanyp otyr­ǵanyn aıtyp ótti. Onyń 200 mln. AQSh dollary jeke tulǵalardyń suranysy bolsa, 300 mln. AQSh dol­lary zeınetaqy qorlarynyń su­ranysy bolady dep kútilýde. Q.Ke­limbetov bul ara-qatynas óz­geriske ushyraýy da múmkin deıdi.

Q.Kelimbetov budan ári bizdiń elde shaǵyn jáne orta bızneske erekshe jaǵdaı jasalyp, bul ba­ǵytty qoldaý maqsatynda birneshe baǵdarlamalar qolǵa alynǵa­nyn áńgimeledi. Elimizde búginde shaǵyn jáne orta bıznesti damytý baǵytynda sheteldik ınves­tor­lar­ǵa da keń múmkindik ashylyp otyr. Al údemeli ındýstrııalyq-ın­no­vasııalyq baǵdarlamanyń bul ba­ǵyttaǵy úlesi qanshalyqty zor ekendigi aıtpasa da túsinikti. Q.Kelimbetov Qazaqstannyń bıyl­ǵy BEF reıtınginde 51-oryn­ǵa ıe bo­lýyn shetel kásipkerleriniń naza­ryna taǵy bir salyp ótti. Sebebi, álem elderi arasynda mundaı bedelge ıe bolýymyzdyń ózi she­tel­dikterdiń Qazaqstanǵa qyzyǵýshy­lyǵyn arttyra túseri sózsiz. 2011-2012 jyldary BEF reıtınginde 72-orynda bolǵan elimizdiń bir jyl ishinde ulttyq eko­no­mı­kanyń reıtıngi 21-shi pozısııaǵa kóterilip, 51-orynǵa taban tireýi, shynymen aıtarlyqtaı tabys. Bul kórsetkishte elimizdiń basty artyqshylyǵy – mak­roekonomı­ka­lyq turaqtylyǵy negiz bolǵan­dyǵy da aıtyp ketýge turarlyq, ıaǵnı bul kórsetkish boıynsha el 16-shy orynda.

Forýmda erekshe mánge ıe bol­ǵan, tartymdy pikir týǵyzyp, utym­dy oılar aıtylǵan sala ag­rar­lyq baǵyt boldy. Elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstri óz baıandamasynda aýyl sharýashy­ly­ǵy salasynda keıbir sheshilmeı otyrǵan máselelerge toqtalyp, bul ınvestorlarǵa suranyp tur­ǵan sala ekendigin alǵa tartty. Shyn­dyǵynda, ótken jyldary re­kordtyq astyq jınaǵan kezderimizde týyndaǵan astyq satý, as­tyq­ty úlgirtý, taratý, tasý ju­mys­tarynda týyndaǵan keıbir keleńsizdikter shynymen bizdiń bul salada sheteldik mamandarmen áli de tyǵyz jumys isteýimiz kerektigin kórsetip qalǵan bolatyn. Álemdik rynoktaǵy ornymyzdy keńeıtý maqsatynda sheteldik ká­sipkerlermen baılanys ornatyp, kelisimder jasaý bul sananyń jańa tynysyn asha túseri anyq. Osy­ny basty nysanaǵa alǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstri she­­teldik kásipkerlermen qyzý pikirtalas júrgizdi. Sonyń nátı­je­sinde forýmǵa qatysýshylardyń bul salaǵa degen aıryqsha qyzy­ǵý­shylyǵyn ańǵardyq.

Shara barysynda eki sessııa qatar jumys istegen bolatyn. Ekin­­shi sessııa «Kóliktik damý já­ne kommýnıkasııalyq ınfraqu­ry­lym» taqyrybynda ótkizildi. Onda Azııa men Eýropa aralyǵyn­daǵy tranzıttik dáliz boıyndaǵy ınfraqurylymdy qalyptastyrý jaıy qaraldy. Pikirsaıysqa «Qa­zaqstan temir joly» UK» AQ vıse-prezıdenti E.Esqalıev, «Qazaq­telekom» AQ basqarma tóraǵasy K.Esekeev, «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ dırektorlar keńesiniń múshesi, táýelsiz dırektor R.Eva­ns, «Tele2 Group of Companies» Ortalyq Eýropa men Eýrazııa aı­maǵynyń vıse-prezıdenti N.Sonkın qatysty.

 «QTJ» UK» AQ Logıstıka jó­nindegi vıse-prezıdenti E.Es­qa­lıev respýblıkadaǵy kóliktik logıstıkalyq júıesiniń bo­la­sha­ǵy «Jańa Jibek joly» jo­basy týraly, 5S – jyldamdyq, servıs, saq­talýy, baǵasy, turaqtylyǵy lo­­gıstıkasy týraly áńgimeledi. Tal­qylaý kezinde «Qorǵas-Shy­ǵys qaqpasy» AEA jobasy tý­ra­ly da aıtyldy. Ekinshi sessııanyń negizgi bóligi brıtan isker top ókil­deriniń qatysýymen Qazaq­stan­nyń kólik-logıstıkalyq jú­ıe­sine ınvestısııa tartý men oǵan qo­laı­ly ahýal ornatýdyń jaıyna ar­naldy.

Forým aıaqtalǵan soń sharanyń bas spıkeri Q.Kelimbetov ádet­te­gideı jýrnalıstermen jeke kezdesip, baspasóz máslıhatyn ótkizdi. On­da ol Londonda osymen úshin­shi ret ótkizilip otyrǵan bıylǵy forým sheteldik ınvestorlardyń Qazaqstanǵa degen qyzyǵýshy­ly­ǵyn odan ári arttyra túskenin jet­­kizdi. Onyń aıtýynsha, bıyl­ǵy forým barysynda ańǵarǵa­ny­myzdaı, sheteldik ınvestor­lar­dyń qyzy­ǵýshylyǵy burynǵy mu­naı, gazdan ózge salalarǵa da arta bastaǵan. Má­selen, aýyl sharýa­shy­lyǵy sa­lasyna qatysty qyzý pikirsaıys – osynyń aı­ǵa­ǵy. Elimiz búginge deıin bul sa­lanyń áleýmettik ahýa­ly­na nazar aý­da­ryp keldi, aýyl­dar­daǵy sha­ǵyn jáne orta kásip­kerlikti da­my­týǵa basymdyq berildi. Al endi sol sha­ǵyn bız­nes­terdiń tynysyn ke­ńeıtip, aýqy­myn ulǵaıtý maqsa­tynda sheteldik ınvestorlardyń bereri mol bolýy kerek. Q.Kelimbetov elimizde ja­qyn­da agrarlyq salany damytý­dyń 2020 jylǵa deıingi baǵdar­lamasy qolǵa alyn­ǵanyn aıtyp ótti. Al mundaı strategııalyq baǵ­darlamalar tıimdi júzege asýy úshin sheteldik ká­sip­kerlerdiń de úlesin paıda­la­ný­ǵa tıispiz. Má­selen, búginde biz 5-6 mln. tonna astyq eksporttap otyr­myz, al sheteldermen baıla­ny­­sy­myzdy art­tyra otyryp biz muny úsh esege deıin ósire ala­myz, deıdi ol. Bizdiń eldiń astyǵy qazirgi kúni álemde sapaly­ly­ǵy­men jaq­sy baǵala­na­dy. Endi sony keń taratý jaǵyn qolǵa alatyn kez keldi.

Qazaq-brıtan bıznes-forýmy bú­ginde elimizdiń damý dań­ǵy­ly­na túren salǵan biregeı baǵyttardyń birine aınalyp otyr. Sebebi, Uly­­brıtanııa álemdegi iri halyq­ara­lyq uıymdardyń kópshiligine mú­she. Al onyń astanasy London – qaı salada bolmasyn álem el­de­riniń ara­syn­da bedeli bar, bú­gin­de bız­nes­tiń úlken orta­ly­ǵy­na aı­nal­ǵan qa­la. Sondyqtan da mun­daı bıznes-forýmdardyń dál osy Londonda ótýiniń mańyzy zor eken­digin aıt­qan Q.Kelimbetov, eń bastysy, bul forýmdardan biz ut­pa­saq, utyl­maıty­ny­myzdy atap ótti.

Dınara BITIKOVA,

«Egemen Qazaqstan».

Astana – London – Astana.