Azattyq arhıtektory

 Táýelsizdik tutqasy

Kóneniń kúmbirinen syr tartsaq, talaı tarlan tulǵa­lary­­myz­dyń tarıhqa ózgerister engiz­ge­nin bilemiz. Keıde qoǵam damýdyń dańǵyl jolyna túse almaı, úı­renshikti úrdistiń solǵyn soqpa­ǵynan shyǵa almaı, zamana­lar shyr­ǵalańynda basy aına­lyp, dúdámal hál keshedi. Mun­daı daǵdarystan shyǵar jolda ha­lyqqa perishte peıildi parasat­ty perzentteri men tegeýrindi tul­ǵalar ǵana jón silteı alady. 

Tuǵyrly tulǵa ǵumyrly tarıh­ty jasasa, kerisinshe, tarıh ta tegeý­rindi tulǵany týdyrady. Lı­derdiń erekshe harızmasy týraly baǵzy babalardan jetken baıyrǵy támsil sózder az emes. Muny biz tereń tarıhymyzdyń taǵylymynan jaqsy bilemiz. Árbir dáýir týdyrǵan daraboz tulǵa Uly dala tarıhyn jańa beleske kóterip otyrdy. Kóshpeli qoǵam óziniń kóshbasshy jetekshileriniń artynan erdi. Sol sebepti túrki tarıhyn ilgeri súırep, dáýir dońǵalaǵyn alǵa jyljytqan qadaý-qadaý tulǵasyz  tutas tarıhty taný qıyn. 

Nartulǵanyń ulylyǵy ádette, kúrmeýi qıyn taǵdyrsheshti tusta táýekel etip taý qoparǵan eseli eń­be­giniń aýqymdylyǵymen, eren erliginiń jemisti jeńisimen aıqyn­dalady. Basqasha aıtqanda, passıonar – qıyn da qymqýyt shaqta ja­ýap­kershilik arqalap, el úshin eń­se­li ister atqarǵan tegeýrindi tulǵa!

Ádette, almaǵaıyp ýaqyttyń qıyndyǵy qatar júredi. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin Osh, Ferǵana, Baký, Sýmgaıt, Taýly Qara­baq, Baltyq jaǵalaýy elder­inde daý-janjaldar bolyp, onyń aıaǵy etnosaralyq qandy qaq­tyǵystarǵa aınaldy. Onyń ústine, Qazaqstanǵa ekonomıkasy shaı­qalǵan, memlekettik qurylymdary toqy­raýǵa ushyraǵan, ulttyq qaty­nastary shıelenisken shala-jan­sar el mura bolyp qaldy. Son­­dyqtan keıbir sáýegeısymaq sarap­­shylar osy ólara kezeńde eko­no­­mıkasy shıkizatqa táýeldi, etnostyq tutastyǵy joq, demo­gra­­fııa­lyq ahýaly áljýaz, shekarasy aı­­qyndalmaǵan, memlekettik táji­rı­besi az, jeri keń, baılyǵy ushan-teńiz qazaq elin etnostyq qaq­­tyǵystyń jańa oshaǵyna balap jatty.

Táńiriniń tartýyndaı táýel­sizdik tuǵyrly boldy! Alasapyran kezde el tizginin ustaǵan Nursultan Ábishuly Nazarbaev halqyn araı­ly azattyqqa bastady. Sol arqy­ly arqaýy úzilip qalǵan eldik dás­túr jalǵanyp, tórt qubylasy túgel memlekettiń negizderi ornyq­ty. Kún astynda altyn qyra­ny qalyqtaǵan aspan tústi kók baıraq asqaq jelbiredi. Ult uıy­syp, qaımaǵy buzylmaǵan bere­keli birlik ornady. Tarıhı ól­shem turǵysynan alǵanda, az ýaqyt­tyń ishinde tórtkúl dúnıege jahan­dyq beıbit bastamalarymyzben tanyldyq. Búginde yntymaǵy jarasqan, kúsh-qýaty tolysqan, bedeli joǵary, mereıli eldiń bıik belesinde turmyz. Sol jetistikterdi túısik túkpirinde taǵy túletip, tarıh qoınaýynan tanym taqtasyna qaıta bederlesek deımiz.

Baq pen baılyq baǵalaǵannyń qolyn­da, birlik pen yntymaqtyń jolynda baıan­dy bolatynyna tarıh kýá. Biz búginde bardy baıytyp, birlikti tý etý arqyly jasam­­paz eńbegimen qazynasyn eselegen áleýetti elge aınalsaq, ol – Elbasynyń eleýli eńbegi. Týy­myz tuǵyrly, týyrlyǵymyz tutas, týys­qany­myz túgel bostan kúnge jetýimizge dáneker bolǵan táýelsizdigimizdiń topsasy da, tutqasy da álbette, azat elimizdiń arhıtektory, Elbasy Nursultan Nazarbaev!

Elbasy tulǵasyn daralaý arqyly egemen­dik alǵan shırek ǵasyrdan astam ýaqyt­tyń sheshimdi sátterin saralaýǵa bolady. Son­dyqtan Nursultan Nazarbaevtyń qazaq mem­leketi úshin jasaǵan tolaıym tabystary men tolaǵaı jetistikterin túgel qamtý – táýelsizdiktiń tutas beınesin aıqyndaıdy. 

Egemen eldiń eń birinshi qundylyǵy ol – baıraǵy men baıtaǵy. Batysy Atyraý­dan, Shyǵysy Altaıǵa deıingi ulan-ǵaıyr ata­jurttyń shekarasyn shegendeý – Elbasynyń eren erligi der edik. Álemniń jańa saıası karta­syna alyp Qazaqstannyń aýmaqtyq tutas­ty­ǵyn qalyptap, terrıtorııasynyń beriktigi men buljymastyǵyn aımaqtyq, álemdik arenada beıbitshilikpen úılestirip qamtamasyz etý – dıplomatııalyq tereń parasattylyqtyń aıqyn kýási. Jalpy, Elbasynyń Qazaqstan shekarasy máselesin kórshilerimen, ásirese Qytaı jáne Reseı syndy alpaýyt memlekettermen qysqa merzimde eshqandaı janjalsyz, beıbit kelisimder arqyly anyqtap, halyqaralyq erejelerge saı zańdastyrýy tarıhı oqıǵa deýge bolady. Bul týraly Elbasy Nursultan Nazarbaev óz eńbekterinde: «Memlekettik shekarany belgileý jolynda biz jumsaǵan kúsh-jigerdiń mańyzdylyǵyn túsiný úshin jańa táýelsiz memleketterdiń basym bóligi mundaı sharýany atqara almaǵanyn, olardyń áli de ózara bekitilgen memlekettik shekarasy joq ekenin este ustaǵan jón. Qazaq­stan – Ortalyq Azııa óńirinde delımıtasııa­laý men demarkasııa­laý máselesin tolyq sheshken jalǵyz memleket. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2000 jyldary bekitilgen memlekettik shekarasy – tolyqtaı zańdy. Qazaqstannyń memlekettik shekarasyn saıası rastaýdyń, zań júzinde rásimdeýdiń jáne onyń halyqaralyq dárejede moıyndalýynyń tarıhı mańyzyn aıtyp jetkizý múmkin emes» dep jazady.

Artymyzǵa qaıyrylsaq, almaǵaıyp ýa­qyt­tyń aýmaly-tókpeli kezeńderin abyroımen júrip ótip, táýelsizdigimizdiń nyǵaıyp, eldigimizdiń kemeldenýi jolynda jasalǵan jasampazdyq iri belester aıqyn kórinedi. Sol qajet qadamdardyń ishindegi eń bir eleýlisi – atajurtyna dúnıeniń tórt buryshynan saǵynyshpen oralǵan qandastardyń uly kóshi bolatyn. Elbasy shartarapqa saýyn aıtyp, Quryltaı shaqyrdy. Taǵdyr táleıimen dúnıe júzine tarydaı shashylǵan qandastar atajurtqa qaıta jıylyp, qaı qııada júrse de arqasúıer atamekeni, ańsap kelse baýy­ry­na basar atajurty bar ekenin uǵyndy. Buǵaýda bolyp, esesi ketken, eńsesi túsken eldiń erteńge degen senimi dúrkirep oıandy. Otanyna baısaldy kóshpen jetken qan­das­tar­dyń uzyn sany búginde mıllıonǵa jetip, elimizdiń demografııalyq saıasatynyń baıandy baspaldaǵyna aınaldy.

Sondaı-aq azattyq arhıtektorynyń bire­geı de birizdi saıasatynyń negizinde eli­miz­degi san alýan ult pen ulystardyń máde­­nıeti jarasymdy toǵysyp, dostyq pen tatý­lyqty úlgi etken birtutas qoǵam qalyp­tasty. Keńes Odaǵy ydyrap, qoǵamda turaq­syz­dyq paıda bolǵanda arazdyqty qozdyr­ǵan alaýyz saıasatkerlerdiń aıtaǵyna ergen keıbir qaýymdar endi qalyptasyp kele jatqan jańa memlekettiń birligin setinetýge qylyshyn jalańdatsa, keıbir toptar qıqar ustanymdaryn jalaýlatqany jalǵan emes. Qysyltaıań qıly kezeńde Elbasy Qazaqstan halqy Assambleıasyn quryp, taǵdyrymen qazaq jerinde toǵysqan túrli etnos ókilderin yntymaqqa uıystyrdy. Qarashańyraq qazaq elinde bir úıdiń balasyna, bir qoldyń salasyna aınalǵan olar Qazaqstandy óz úıindeı sezindi. Osylaısha ortaq Otanda bir taǵdyrdy tańdaǵan azamattardyń shetelge kóshý tolqyny azaıdy.

Hantıngtonnyń pikirlerin joqqa shyǵar­ǵan Elbasy ǵasyrlar toǵysynda álemge órke­nıetter arasyndaǵy qaqtyǵys emes, mádenıet­ter arasynda kelisim men parasatty izgiliktiń al­tyn kiltin usyndy. Osylaısha Qazaqstan álemde órkenıetter arasyndaǵy qaqtyǵys pikirine qarsy qalqan jasap, mádenıetter men din ókilderi arasyndaǵy dıalogti jan-jaqty qoldaýdy memlekettik saıasatqa aınal­dyrǵan alǵashqy memleket atandy. Astanada ótip kele jatqan álemdik dinder men konfessııa basshylarynyń quryltaıy munyń eń jarqyn aıǵaǵy. Bir dastarqanda bastary túıispeıtin, bir-birimen amandaspaıtyn keıbir din ókilderin beıbitshilik jolynda bitimge shaqyrǵan Elbasy bastamasy bátýaly baılamǵa aınaldy. 

Sáýletker saltanaty

Kúltegin eskertkishterinde «О́túkende otyrsań, máńgi eldigińdi saqtaısyń» dep jazylǵan. Tarlan tarıhqa úńilsek, ál-Farabı parasatty qala týraly paıymdady, Asan qaıǵy jelmaıa minip, Jıdelibaısyn izdedi. Izgilikti murat etken qazaq jurty jańa ǵasyrda Jeruıyǵyn taýyp, parasatty qalasyn ornatty. Babalar armandaǵan О́túken men Ergeneqon, jer jánnaty Jeruıyq pen Jıdelibaısyn – sonyń bári búginde aqıqatqa aınalyp, astanamen astasyp jatqandaı. Arqa tósinde qutty qýattyń sımvoly ispettes asqaq astana Qazaqstannyń boıyna qan júgirtti, ulttyq sanaǵa jańa mazmun berdi. Kúlteginniń murasy kelip, kók túriktiń rýhyn tiriltken, altyn samuryǵy aspan tirep, Báıteregi kókpen talasqan elordada «Máńgilik el» muraty qaıta oıandy. Kenesarynyń rýhy atoılap, Kereı men Jánibek handardyń eskert­kishteri Altaı men Atyraý, Arqa men Alataý­dyń arasyndaǵy alyp aımaqta dúr­ki­reı kóterilgen Uly dalaǵa serpin berdi. Elba­sy­­­nyń qoltańbasyna aınalǵan elorda túrki ór­ke­nıetin qaıta jańǵyrtyp, túrki áleminiń alǵash­qy mádenıet ortalyǵy ataldy. 

Seńdi buzyp, uly kóshti bastaǵan baǵanaly orda qazaqtyń buıyǵy tirligine jan bitirdi, daǵdarys uıyǵynan shyǵaryp, ekonomıkasyn órge súıredi. Eldiń áleýeti men kúsh-qýatyn arttyryp, jahandyq deńgeıdegi jasampaz jobalarǵa jeteledi. Jańa elordamen birge tutas teristiktegi el qazaqylandy, qazaq ta qalalyq halyqqa aınaldy. Mádenıet pen órkenıettiń qalada jasalatynyn eskersek, Astana ulttyq rýhanı jańǵyrýymyzdyń da basy boldy. Eldiń júregine senim uıalatyp, sanasyn silkindirdi. Tórtkúl dúnıege tórelik aıtatyn asqaq Astana túgel túrkiniń tóri dep tanyldy. Oıdaǵy ornap, kóńil jaılandy. Bereke-birligi bekem baıtaǵymyzǵa baqyt baılandy. Eń bastysy, qazaq bolý – úlken maqtanyshqa aınaldy! Sondyqtan Astananyń taǵdyry – qazaqtyń taǵdyry, Astananyń mártebesi – qazaqtyń mereıi desek, Astana arqyly qazaqtyń da abyroıy asqaqtady.

Astana – eń áýeli, táýelsizdigimiz ben tutastyǵymyzdyń tuǵyry, ult bolyp uıysýy­myzdyń ustyny, jurt bolyp jarasýymyzdyń jasampaz jylnamasy. Arqanyń ajaryn ashyp, qazaqtyń tańdaý-talǵamymen, qajyrly qýat-qaıratymen jaıqala boı kótergen ǵajap shahar – Elbasynyń eren jeńisi, memleketti máńgilik etýdegi megajobasy, eldikke ornatqan eńseli eskertkishi. Esemiz ketip, esimiz shyǵyp  shatqaıaqtap turǵan shaqta Esildiń boıyna el qondyryp, eldiń eńsesin tiktegen Elbasymen egiz uǵymǵa aınalǵan elordanyń Nur-Sultan atanǵany sondyqtan.

Bitimger bolmysy

Bas shahardy alyp baıtaq dalanyń ortalyq bóligine ornalastyrýda úlken saıası, rýhanı mán bar ekeni barshamyzǵa málim. Bul oraıda baǵanaly orda – basty ordanyń tórinen tamám eldi tatýlyqqa shaqyratyn túrli sammıtter ótkizý de ózindik ustanymy aıqyn, tizgini táýelsiz derbes memleket ekenimizdi jalpaq álemge jaqsy maǵynada jarnamalaý bolatyn. Bul keleli keńesterdiń ishinde Qazaqstan 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyq etkenin bólip aıtýǵa bolady. Osy jyly EQYU sammıti Astanada tabysty, joǵary deńgeıde ótkenine tóreshi ýaqyt ádil kýá. Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen álemdik dinbasylar alty qurlyqty jaılaǵan barsha adamzattyń ıgiligi úshin bir ústeldiń basynda, elordanyń tórinde toǵysyp, bar ıgiliktiń bastaýy tatýlyq pen ózara qurmet ekenine bátýalasty.

Búginde Elbasynyń eń kórnekti jobasy – bas qalamyz halyqaralyq qoǵamdastyq júginetin saıası bedeldi alańǵa aınalsa, sol jas shańyraq kóptegen qońsy qonǵan baýyr jurttyń birligi ydyrap, berekesi ketkende abdyraǵan aǵaıynǵa pana bolyp keledi. Aýmaly-tókpeli zaman synaǵyna ushyrap, toqy­raýǵa túsip toz-toz bolǵan elderge qolushyn sozdy. Aıtpaǵymyz, Elbasy bul qaıyr­ly qadamdardyń barlyǵynda adamzat ıgiligine altyn arqaý bolyp keledi. Qazaq­stannyń bitimgerlik baǵytyndaǵy bastama­larynyń mańyzy zor delinetini sondyqtan. Qarýly qaqtyǵystar órshigen óńirlerdegi ahýaldy retteýde elordanyń róli erekshe desek, ol araaǵaıyn adal qyzmettiń arǵy jaǵynda qazaq kóshbasshysynyń bıik tulǵasy tuǵyrlana kórinip turady. Olardyń qatarynda biz Úndistan men Pákistan syndy alpaýyttar arasyndaǵy bitimgerlik pen Túrkııa men Reseı arasyndaǵy araaǵaıyndyqty aıryqsha ataýǵa tıispiz. Sondyqtan Elbasynyń jahandyq qaýip­sizdikke qater tóndiretin kúrdeli saıası kıkil­jińderdi retteý, jańa qaqtyǵys oshaq­tarynyń aldyn alý baǵytyndaǵy batyl is-qı­myl­dary men araaǵaıyndyq qyzmetin halyq­aralyq qoǵamdastyq joǵary baǵalap keledi.

Sonymen qatar Tuńǵysh Prezıdenttiń Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý jónindegi batyl baılamy búginde Qazaqstan tarıhynda ǵana emes, adamzat tarıhynda aıtýly oqıǵaǵa aınaldy. Semeı polıgony jabylǵan 29 tamyz BUU Bas Assambleıasy tarapynan Halyqaralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyl kúni bolyp bekitildi. Qubylyp turǵan zamanda elin qubyladan adastyrmaı, tar kezeńde táýelsizdik úshin ıadrolyq alapat qarýdan bas tartqan táýekelshil tulǵanyń tabandy ustanymy – kóregen kóshbasshynyń el múddesin ǵana emes, kúlli jahannyń tynyshtyǵyn qosa oılaıtyn planetarlyq óredegi óristi saıasatker ekenin kórsetedi.

Táýelsizdikpen tuspa-tus kelgen elimizdiń bitimgerlik bastamalarynyń búginde tutas tarıhy qalyptasyp otyr. Qazaqstannyń halyq­aralyq bitimgerlik tájirıbesiniń aıshyq­ty tusy retinde sergeldeńge túsken Sırııa máselesin sheshýge baǵyttalǵan kelissózderde asa mańyzdy ról atqarǵan «Astana prosesin» aıryqsha ataýǵa bolady. Osy prosestegi kelissózder shyrǵalańdaǵy Shamda 4 deeskalasııa aýmaǵyn bekitýge múmkindik berdi, bul óz kezeginde júz myńdaǵan beıbit turǵynnyń aman qalýyna sep boldy. 

Qazaq eliniń halyqaralyq arenadaǵy tabystary týraly sóz etkende, biz 2017-2018 jyldardaǵy BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retindegi qyzmetimizdi, atalǵan bıik minberde Memleket basshysynyń qazaq tilinde baıandama jasaǵanyn erekshe aıtýǵa tıispiz. BUU minberinde azat mem­leke­ti­miz ben ana tilimizdiń mártebesin álem aldynda joǵary asqaqtatý – dáýirler bederinde qazaq prezıdentiniń peshenesine buıyr­ǵan taǵy bir tarıhı múmkindik boldy.   

Máńgilik el – megajobalar mekeni

Ǵalamda uly memleket bolý úshin uly maqsattarǵa, asqaq armandardy baǵyndyrýǵa talpyný kerek. Elbasy qýatty damyp kele jatqan jas memleketimizdiń «Qazaqstan-2030» strategııasyn tabysty júzege asyrýdyń arqasynda táýelsiz Qazaqstan álemdegi báse­kege qabiletti 50 eldiń qataryna qosylsa, keıin dúnıe júzindegi ozyq 30 eldiń sanatyna qosylý syndy asqaraly mindet alǵa qoıylyp, «Qazaqstan-2050» strategııasyn qabyldady. Jalpy, táýelsizdik jyldaryndaǵy Qazaqstan ekonomıkasy buryn-sońdy bolmaǵan bıik belesterdi baǵyndyrdy deýge tolyq negiz bar. Toqsanynshy jyldary turalaǵan ekono­mıkanyń eńsesin tiktep, halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartý mindeti aldymyzda turdy. Biz Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin qıraǵan ekono­mıkanyń qıyndyǵyn qaıyspaı kóterip, ótpeli kezeńdegi daǵdarystardy eńserdik. Qulaǵan ımperııanyń qırandysy arasynda qalǵan bir bóliginen qaıtadan qýatty ekonomıka qalyptastyrý ońaıǵa túsken joq.

Osy otyz jylǵa jetpeıtin ýaqyt ishinde Elbasynyń jańa bastamalary negizinde Qazaqstan ekonomıkasy bızneske qolaı­ly, ınvestorlar úshin tartymdy, álem­dik qaýymdastyqtyń joǵary baǵalaýyna ıe bolyp otyrǵan qýatty memleketke aınaldy. Táýelsizdik jyldarynda elimizge 300 mıllıard AQSh dollarynan astam ınves­tısııa salyn­ǵan eken. Bul – Ortalyq Azııa mem­leket­terine kelgen barlyq ınvestı­sııanyń 70 paıyzyna teń kórsetkish. Qazaqstan úshin munaı-gaz salasynyń orny qashanda bólek. Byltyr elimizde 90 mıllıon tonna munaı men 55 mıllıard tekshe metr kógildir otyn óndirilgen. Álbette, bul da Qazaqstannyń dúnıe júzin­degi munaı-gaz derjavalarynyń biri ekenin kórsetetin tolaǵaı tabys. Qazaqtyń «qara altyny» búginde qyryqqa jýyq elge eksporttalady. Osy eksporttan túsetin tabystyń bir bóligi Ulttyq qorǵa jınaqtalyp, elimizdiń eń mańyzdy muqtajdyqtaryna ǵana jumsalatyn ıgilik qazynasyna aınalýda. Ǵasyrlar kerýeninde qol jetetin tolaǵaı keremet­terdi qysqa merzimde eńserýimiz Elbasynyń bolashaqty boljaı alatyn dana saıasatker ekeniniń aıǵaǵy. 

Elbasy táýelsizdik jyldarynda Qazaq­stannyń tranzıttik áleýetin de qaıta nyǵaı­týǵa den qoıdy. Alyp qurlyqqa kerýen tart­qan Uly Jibek jolyn Máńgilik eldiń «Nurly joly» úlgisinde qaıta jańǵyrtýǵa múmkindik jasady. Kezinde Uly dalanyń tósimen saýda kerýenderi júrse, qazir munaı-gaz qubyrlary, avto jáne temirjoldar tartylý kerektigin erte sezingen kóshbasshy dittegen maqsattarǵa múltiksiz jetip otyrdy. 

«Ǵasyr jobasy» degen atqa ıe bolǵan, Qazaq­stan aýmaǵyndaǵy uzyndyǵy 2 800 shaqyrymǵa jýyqtaıtyn «Batys Qytaı – Batys Eýropa» avtokólik beldeýi de táýelsizdik jyldarynyń jemisi tikeleı Elbasynyń eren eńbegi deýge bolady. Táýelsizdik jyl­daryndaǵy prezıdenttiń tyń bastamasymen jetken elimizdiń tolaǵaı tabystary týraly aıtqanda, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine erekshe toqtalyp ótetinimiz anyq. 

Astanaǵa álem nazaryn aýdarǵan sharada kórmege 115 memleket pen 22 halyqaralyq uıym qatysqany belgili. Sol EKSPO-2017 kórmesiniń ornynda búginde Qarjy ortaly­ǵy­nyń qurylǵany halyqaralyq bıznes qoǵam­dastyǵynyń Qazaqstanǵa degen seniminiń belgisi boldy.

Uly dala ulaǵaty

Osy jyldary táýelsizdikti temirqazyq etken qazaq rýhanııaty qaryshtap damyp, qulashyn keńge jaıdy. Qazaq degen tarıhyn tereńnen tartatyn, enshisin Eýrazııa tórinde at oınatqan uly memleketterden alatyn, bolmysy asqaq, eńsesi bıik el ekenin Elbasy erek sezine bildi. Prezıdent eń aldymen osynaý shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde elimizdiń rýhanı sanasyn qalyptastyrý – el birligi­niń alǵysharty, tutas rýhanııattyń tetigi ekenin búkil bolmysymen túısindi. Jazyqsyz rep­ressııa qurbany bolyp, qýǵyn-súrginge ushyraǵan tulǵalardy aqtap, ádilettilikti qalpyna keltirip, Alash qaıratkerlerin tarıh sahnasyndaǵy laıyq oryndaryna shyǵardy. Qazaq saharasyn qorǵap, alash úshin naızasyna súıenip namysyn jaýǵa bermegen batyrlardyń aıtýly astaryn ótkizdi. Elbasynyń bastamasymen azattyqtyń altyn besiginde terbelgen qazaq ádebıetiniń alǵashqy rýhanı toıy – qazaqtyń uly shaıyry Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıy IýNESKO kóleminde toılandy. Bul – azattyqtyń dámin alǵash tatqan qazaq eliniń rýhanııatyna tartý etken Elbasynyń tuńǵysh sybaǵasy edi. 

Ultymyzdyń túp-tamyry sonaý ejelgi saqtardyń ustanǵan saltynan bastap, ǵundar­dyń tutynǵan ǵurpyna baryp bir-aq tirelse, odan beri de jarty álemdi jaýlap, teńdessiz ımperııa qurǵan, bıyl qurylǵanyna 750 jyl tolyp otyrǵan Altyn Orda ulysy men Moǵol­stan memleketinen tamyr tartyp, bergisi shejireli qazaq handyǵyna taban tireıdi. Qozy­basy taýyna qazyq qaǵyp, Talasta tý kótergen qazaq handyǵy – bizdiń saıası-quqyq­tyq, mádenı-rýhanı altyn arqaýymyz. Son­dyq­tan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn el bolyp toılaýymyz shyn máninde táýelsiz qazaq áleminiń jańa ulttyq ıdeologııasyna sáý­le túsirýmen teń edi. Qaharly handar men bátýaly bılerdiń, bilekti batyrlar men abyz aqyn­dardyń tulǵalaryn tarıhta taspalaý arqyly keleshegimizdiń kózqaras kókjıegin keńeıttik. О́tkenge kóz júgirtý – erteńge oı júgirtý – bolashaqtyń basty urany bolýy shart. 

Elbasymen etene egiz uǵym egemendiktiń arqasynda qazaq halqy ana tiliniń aıbaryn asyrdy. Elimizdiń mádenıeti men ádebıeti damýy úshin qysqa ýaqyttyń ishinde arhıvterdi aqtartyp, tarıhı aqtańdaqtardy batyl ashtyrýǵa múmkindik jasaldy. Sebebi jas urpaqtyń ulttyq sanasy sáýlelenbeı, oı otarsyzdanbaı, aldaǵy júzjyldyqtardyń júıeli josparyn jasaý múmkin emes bolatyn. Sondyqtan Memleket basshysy táýelsizdik alǵan sátten bastap, memlekettilikti nyǵaı­tý­men birge ult rýhyn oıatý, halqymyzdy uly isterge rýhtandyrý jumystaryn qatar júr­gizdi. Osylaısha sanasy azat, oıy erkin, armany asqaq, qııaly sheksiz, basqaǵa búgilmeıtin, bas ıip júginbeıtin bostan eldiń bolashaǵy – jas urpaq qalyptasty. 

Túptep kelgende Memleket basshysy jastar úshin júıeli jumystardy sonaý «Bolashaq» baǵdarlamasyn bekitken kún­nen beri qaýzap keledi. Elimiz eń qıyn ári kúr­deli ekonomıkalyq jaǵdaıda bolǵany­na qaramastan, «Bolashaq» stıpendııasyn taǵa­ıyndap, el jastaryna álemniń eń beldi oqý oryndarynda oqýǵa jaǵdaı jasady. Bul bizdiń elimizdiń bolashaǵyna salynǵan eń alǵashqy ınvestısııa edi. Búginde bul baǵdarlama bo­ıynsha bilim alǵan jastardyń sany 13 myńǵa jetip, olardyń aldy Qazaqstannyń damýyna zor úles qosyp jatyr.

Táýelsizdiktiń arqasynda órkenıetter kóshinde óshkenimiz janyp, ótkenimiz sanamyz­da sáýlettendi. Egemendik arqyly ataý­larynyń ózi ańyzǵa aınalyp bara jatqan ata­jurttyń tarıhı jadysyna qan júgirip, el shejiresiniń ekinshi tynysy ashyldy. Kıeli jerlerdiń kartasy túzilip, qurdymǵa ketýine az qalǵan qundy jádigerler qamqorlyqqa alyndy. Kónergen ǵasyrlar kómeskilendire bastaǵan ulttyq bolmys, rýhanı sana, qazaqy dástúr men salt, ejelgi atakásip barlyǵy jasampaz kezeńde jańa deńgeıge bet qoıdy. «Mádenı mura» arqyly sheteldik arhıvterden qazaq eliniń tarıhy týraly qyrýar derekter jınaqtalyp, júıelenip, irgeli zertteýler rýhanııatymyzǵa qazynaly kómbe bolyp qosyldy. 

Rýhanı jańǵyrý, álippe aýystyrý – sanaǵa sáýle uıalatyp, oıdy otarsyzdandyratyn, eldiń eńsesin tikteıtin, sondyqtan memleket qurý, qala salý sııaqty asa aýqymdy is. Arǵymaqty alǵash aýyzdyqtap, tulpardy tuńǵysh taqymdaǵan jaýynger jurttyń urpaǵy ekenimiz dúnıe júzine Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» atty mazmuny baı mańyzdy maqala­larymen dáleldendi. Atalǵan maqalalar negi­zinde ejelgi Botaı qonysynan tabylǵan pyraqtardy alǵash qolǵa úıretken qazaq saharasyn mekendegen bizdiń babalarymyz ekenin arheologııa ǵylymy anyq aınalymǵa shyǵardy. 

Tulparlardy taqymdaǵan úzeńgi men aýyzdyqty Altaı men Atyraýdyń arasyndaǵy keń-baıtaqty meken etken bizdiń babalar balqytyp, buıym qylyp jaratqany málim boldy. Temirden túıin túıip, teriden kıim kıgen kóshpendi jurt jylqynyń jalynda keńistikke kóz júgirtken kıiz týyrlyqty qazaq ekenimiz bul kúnde urpaqqa maqtanysh. Túıip aıtqanda, ejelgi adamzat tarıhynda babalarynyń tarıhy balbal tastarmen bádizdelip búginge jetken Alash jurty kemel keleshegin keńeıte tústi. 

Túrki áleminiń tuǵyrly tulǵasy

Qazaqstan aımaqtaǵy irgeli ıntegrasııa­lyq úderisterdiń belsendi qozǵaýshysyna aınalyp, mádenıetter men órkenıetterdi jaqyn­­dastyrǵan dáneker kópirge aınaldy, mega­­jobalardyń mekeni atala bastady. Bul tur­­ǵy­dan alǵanda Robert Kaplannyń «Makkın­derdiń Hartlandy – qazirgi Qazaq­stan. Batys Sibirden Kaspııge deıin sozylyp, Orta­lyq Azııanyń basym bóligin alyp jatqan qazaq dalasy Eýrazııanyń dál ortasyna orna­lasqan» degen sózi oıǵa oralady.

Taıaýda Túrki akademııasynyń uıytqy bolýymen kásibı zertteý toby túrkitildes alty memlekette áleýmettik saýaldama júr­gizdi. Osy zertteýde ártúrli jastaǵy, alýan túrli kózqarastaǵy azamattar bir aýyzdan Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdentin túrki dúnıe­siniń álemge áıgili eń tanymal tulǵasy retin­de tanypty. Byltyrǵy jyly mamyrda túr­kııa­lyq jýrnalıst Kúrshad Zorlý júrgizgen zertteýinde N.Á.Nazarbaevtyń ınternette eń kóp qaralǵan tulǵa ekenin anyqtaǵan. Bul zertteýlerdiń nátıjesi Elbasynyń túgel túrkiniń tutqasy ekenin áıgilep turǵany anyq!

Rasynda, kók túriktiń atajurtynda jas memlekettiń irgesin qalaǵan Qazaqstan Prezıdenti tamyry bir týys jurtty túgendep, úzilip qalǵan altyn arqaýdy qaıta jalǵa­dy. Áýeli Elbasy irgedegi baýyrlas eldermen dos­tyq baılanystardy arttyrýǵa nazar aýda­ryp, Ortalyq Azııa yntymaqtasty­ǵyn qurý jóninde bastama kóterdi. Osy maqsat­ta О́zbekstan men Qyrǵyzstannyń mem­leket basshylaryn tarıhı Ordabasyda tabys­tyrǵan Nursultan Ábishuly aımaqtyq ynty­maqtastyqty arttyrý jolynda naqty qadam­dar jasady. Eýrazııanyń kúretamyry bolǵan Uly Jibek jolyn qaıta jandandyryp, Altaı men Anadolynyń arasyn qosqan Elbasy túbi bir týys elder túgel moıyndaǵan tegeýrindi tulǵaǵa aınaldy.

Túrki jurtynyń taǵdyry talqyǵa túsken keleli kezdesýlerge uıytqy bolǵan Qazaqstan Prezıdenti Túrki Keńesi, Túrki Aqsaqaldar keńesi, TúrkPA, TÚRKSOI, Halyqaralyq Túrki akademııasy sııaqty irgeli uıymdardy qurý týraly bastama kóterdi. Bul – asa iri betburys kezeńniń basyna aınaldy. Sondyqtan bolsa kerek, 2010 jyly Túrkistanda ótken jıynda Túrkııa Prezıdenti Abdolla Gúl Qazaqstan basshysynyń ıyǵyna aq shapan jaýyp, qolyna asa taıaq ustatyp, ony «Túrki áleminiń kóshbasshysy» dep baǵalady. 

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti túrki tarıhynda taǵy bir tuńǵysh qadamǵa baryp, óz óki­lettigin toqtatý týraly taǵdyrly sheshim qabyl­dady. Azattyqtyń arhıtektory, táýelsiz­diktiń tiregi turaqtylyq pen tynysh­tyqty qam­tamasyz etip, Konstı­tý­sııalyq norma­larǵa sáıkes, dástúr sabaqtas­tyǵyn saqtaı otyryp Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev­qa amanattyń aýyr da jaýapkershiligi mol júgin tapsyrdy. Bul da Elbasynyń el taǵdyry men memleket múddesin bárinen joǵary qoıatynyn aıǵaq­taıtyn tarıhı-saıası iri oqıǵa boldy.

Túıin sóz

Keńestik ımperııa ydyraǵan tusta L.N.Gýmılev Eýrazııa keńistiginde passıonar­lyq kezeńniń qaıta bastalǵanyn jazǵan edi. Passıonarlyq órleýdiń alǵashqy kezeńinde qaharly ǵun táńirquty Móde qaǵan Jeruıyǵyn taýyp, eldiń birligin, jerdiń tutastyǵyn qamtamasyz etken. Eýrazııa keńistigin kókteı ótken kók túrikter dáýirinde Bumyn, Elteris, Bilge qaǵandar qasıetti О́túkendi meken etip, Kúltegin jazýynda aıtylǵandaı «eldi qurap, ash halyqty toq etken, az halyqty kóp etken, jalańash halyqty tondy etken, aınalany beıbit etken». Passıonarlyq kezeńniń Altyn Orda qabatynda «Jıdelibaısyn jerinde qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zaman» ornaǵan. Bizdińshe, araıly azattyqpen birge osy passıonarlyq kezeńniń jańa dáýiri bas­taldy. Sondyqtan «Bórili baıraq astynda, bógelip kórgen jan emen» dep Súıinbaı aqyn jyrlaǵandaı, kók Baıraǵyn kóterip, kókke qolyn sozǵan Uly dala eli endi bógelmeıdi. Bul rette onyń arqasúıer tulǵasy da, taban tirer tutqasy da Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy ekeni anyq...

Darhan QYDYRÁLI