О́z basym jetilgen qyz balalarǵa qyzyǵa qarap qýanam, sóılesip bolyp muńaıam. Qýanatynym – alǵa umtylǵan saýattylaryna, ómir júgin kótere bilgen qaısarlyǵyna súısinem. Muńaıatynym – ana bolyp besik terber múmkindigi az. Erkeletip otyrǵan erge zárý. Al munyń bári tabıǵattyń zańy edi ǵoı.
Endi sol jan-jaqty jýrnalıst daıarlaýda qalaı bilim bere aldyq? Qazir olarmen sóılese qalsań, tek suraq-jaýap (ıntervıý) ǵana alatyn dárejede bilimi bar. Tereń tarqatyp sóılese almaıdy, qoıatyn suraqtary shekteýli ǵana. О́ner juldyzdary jaıly ózi aıtyp bergendi jazýdan ári bara almaıdy. Aıaǵynda bárine qoıatyn bir saýal: Bolashaq josparyńyz qandaı? Ondaı suhbat oqyrmanǵa da qyzyq emes, jýrnalıske de abyroı ákele bermeıdi. Endeshe, jýrnalıst san saladan bilimdi bolýy shart, tili baı bolýy qajet. Al bizdiń jýrnalısterdiń birazy 4-5 jyl boıyna sheshendik sózderdi oqymaıdy eken. Syrym Datulyn, Jırensheni, Malaısary, Baıdalyny, Móńkeni surasań, tanymaıdy ekenmin dep jaýap beredi. Ákim Tarazıdy – Tarazdyń ákimi deıtin de sondaılar.
Qasymnyń da, Qadyrdyń da óleńin oqı bastasań, Muqaǵalıǵa japsyra salady. Sonda qazaq jýrnalıstıkasy ne oqytyp jatyr? Álem jýrnalıstıkasyna aralasqany taǵy joq. Poznermen sóz talastyratyn kim bar?
Osyndaıda kóshpendi babalardyń «Baıtal shaýyp báıge almas» degen maqaly sanańda qaıta jańǵyrady. Týlamaı, renjimeı, sabyrmen oılansaq, zııany joq sııaqty. Ornyńdy bil degen parasattylyq emes pe eken? Bálkim, kóshpendiler ondaıdy bastan keshken shyǵar. Bul kúnde Azamat bedeli tómendep ketken joq pa? Kináli saıasat pa, joq ózimiz be? Iá, san saýaldyń jaýabyn tabý qıyn kezeń bul.
Týǵan jerdi taný da búgingi basty maqsaty. Týǵan eldiń syry men jyryn bilmeıtinder shetel asyp jatyr. Al dalamyz aıaq bassaq tunǵan tarıh, úırener ómir sabaǵy da sonda.
Aq Jaıyqty boılap Atyraýǵa deıin bez júz shaqyrymda kim joq? Bekejan Tólegendi atqan Qosaba. Syrymnyń týǵan aýylynan Bóken bıge bata ala barǵan jeri de sonda. Kýá bop Bóken bıdiń molasy tur. Sonda estigen sózi bir ǵalymnyń oqıtyn dárisine tatıdy. Bóken bı Syrymǵa bylaı dep bata bergen:
– Arqań qara nardaı jaýyr bolsyn,
Bárin uqqan Syrym jasynyń alpysqa jetpesin degenine túsinbegen. Sonda Bóken bı: «Úlken úıge kire almadym, kishi úıge sııa almadym, qara saqaldy ákem, qara shashty sheshem boldy, aýrý keldi, kárilik jeńdi. Osyndaı alpystan keıingi ómir nesi qyzyq?» depti. Sondaǵy qara saqaldy áke – uly, qara shashty sheshe – kelini eken. Ne degen boljaý? Búgingi sol bala-kelin alpystan asqan qarııany baqpaı, qarttar úıine tapsyryp otyr emes pe? Mine, oıshyl, kóregen adamdary osylaı sóılegen kóshpendilerdiń.
Endi oıshyldardy qoıa turyp, óz ájemniń maqalyna oralsam. Beti aýlaq bolsyn, biraq ájem «aqyrzaman» degen sózdi jıi eskertip otyrýshy edi. Ájem «Aqyrzaman bolǵanda sý tartylar, qarap turǵan jigitke qyz artylar» dep Móńkeniń aıtqanyn qaıtalaǵanda men betimdi basyp uıalýshy edim. Ondaıdy óz kózimmen kóretinimdi qaıdan bileıin. Sonda «saýatsyz» kóshpendi degen ata-babamyz qalaı boljaǵan, neden saqtandyrǵan urpaǵyn? Olardy «saýatsyz» deýge múlde bolmaıdy. Ár sózinde ómirdiń sabaǵy, bolashaq boljamy bar. Osyny Vanga aıtsa tamsanar edik-aý, al kópti kórgen kóshpendi aıtsa qulaq aspaıtynymyz qalaı?
Bir keshte kóz júgirte salatyn «Aıaz bı» ertegisi neni ańǵartar edi? Iá, kıimi jaman bolǵan soń han «Ári aparyp as úıden kóje berińder» demeı me?
Sol bir aýyz sózben hannyń teginde kedeılik baryn dáleldep bermeı me Aıaz? «Aýzyńyzǵa kóje sózi tústi, jeti atańyzda handyq joǵyn sodan bildim» demeı me? Ne degen tereń oılaý!
Mine, teledıdardan halyqqa qarap sóılegen jýrnalıst el ishindegi Aıaz bıler qandaı baǵa berip otyr dep oılaný kerek. Sóz qurap sóılegende saýatyń kórinip turatynyn oılap qoıǵan jón. Qurǵan sóılemiń de saýatyńnyń aınasy, endeshe jýrnalıstıkaǵa kelý úshin ana tilin tereń meńgerip, únemi izdeniste bolǵan jón. Ultymyzdyń sheshendik mektebi soǵan úıretedi. Aýyz ádebıetine sonsha baı «saýatsyz» kóshpendi babalardan qalǵan sóz murasy «Uly dalanyń jeti qyry» aıasynda qaıta oqıtyn sarqylmas qazynamyz bolsa kerek!
aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
