Kóp daqyldy un óndirisin damytý taǵamdyq qunarlylyǵymen erekshelenedi

Agrokeshen mamandary teh­no­­lo­gııa­lyq jetistikterdiń nátı­jesinde mol ári sapaly ónim alý asa qıyndyq týǵyz­baıty­nyn aıtady. Buryndary ónim túsi­mi aýa raıymen boljanyp otyr­sa, búgin­de dıqannyń qurǵaq­shylyqta da, ylǵal­dy kezde de ónim alý múmkinshiligi artyp keledi. Al jınaǵan ónimdi ótki­zýdiń mashaqaty óz aldyna bólek másele.

Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Ábdimanap Os­­pa­nov aýyl sharýashylyǵy daqyl­­darynyń ishinde bıdaıdan ózge daqyl túrlerin kóbeıtý­diń mańy­zyn alǵa tartady. El eko­no­mıkasynyń aldynda agrar­lyq salada shıkizattyq emes eks­port­­­ty damytý mindeti tur. Soıa, bur­­shaq, jú­geri, qaraqumyq, tary, t.b. dán­di daqyl­dar ázirge mal azyq­tyq sura­nystan aryǵa bara almaýda. Al dı­qan­dar­dy da­­qyl­­dar­dyń bul túrlerine degen sura­nystyń tómen­digi alań­datady.

Kóp daqyldy óndiristi da­my­týdyń elimiz úshin paıdasy ushan-teńiz, deı­di Ábdimanap Ábý­bákiruly. Osy sala­daǵy ınno­vasııalyq jetistikterdi bir­neshe jyl zerttep, onyń óndiristik tıim­diligin dáleldegen ǵalym qazirgi kezde agrarlyq ýnıversıtet bazasyndaǵy oqý ǵylymı-óndiristik ortalyǵynda zamanýı jańalyqtardy óndiriske engizý baǵytynda jumys isteýde.

Búginde Qazaqstan astyq eksportynan aldyńǵy ondyqta, un eksportynan besinshi orynda tur. Elbasy agrarlyq salanyń shıkizattyq emes áleýetin damyta otyryp, Eýrazııa keńistigi úshin nan naryǵyna aınalý múm­kindiginiń zor ekendigin atap ót­ken bolatyn. Iаǵnı, ónerkásip sa­lasyn un ǵana emes, daıyn nan ónimderiniń eksportyna da baǵyttaý qajet.

Á.Ábýbákirulynyń aıtýyn­sha, kóptegen shetelder táji­rı­besinde tolyq túrdegi (kóp túrli dándi-daqyldar) daqyl ón­di­risi tıimdiligin áldeqashan dálel­degen. Mysaly, Vengrııada bıdaı­dan góri júgeri uny tıimdi bol­sa, Qytaı, Koreıa sııaqty elder­de kúrish uny negizgi taǵam. Al Eý­ropa elderindegi nan ónimderi dám­­diligimen qatar, qunarlyǵy ja­ǵynan da erekshelenedi. Kún­delikti turmysta biz kúrish, jú­gerige qaraǵanda bıdaı, qara bı­daı unyn kóp tutynamyz. Árı­ne, qazaqtyń qara dalasy bı­daı úshin óte qunarly aýmaq. Sol qunarly aı­maqtardyń bú­ginde tozyp bara jatqany óz aldyna bir másele bolsa, tolyq túrdegi daqyldy sharýashylyqty damytýdyń da keleshegine kóp kóńil bólgen abzal.

Búginde respýblıkanyń astyq naryǵy un-jarma óner­kásibinde shıkizat retinde paı­dalanylatyn kóptegen dándi-daqyldar, burshaq túr­lerin óndirýmen sıpattalady. Osyndaı jaǵdaıda un­nyń kóptegen suryptary men onyń taǵamdyq, bıologııalyq qun­dy­lyǵy joǵary kompozıtti qos­pa­laryn alýǵa múmkindik mol.

«Qazaq qaıta óńdeý jáne taǵam ónerkásipteri» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, professor, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Asan Ospanovtyń aıtýynsha, aýyl sharýashylyǵy ónim­derin, onyń ishinde da­qyl­dardy tereńdetip óńdeý naryǵyn damytý elimizde ınnovasııalyq baǵyt bolyp sanalady. «Atalǵan baǵytty damytý aýyl sharýashylyǵy keshenindegi qaıta óńdeý óner­kásibine qarjylaı múm­kindik berip, halyqaralyq naryqqa shıkizattyq emes agro­ónimderdi eksporttaýǵa múmkindik beredi. О́simdik shıkizatyn tereńdetip óńdeýde astyq jáne maıly daqyldar negizgi shıkizat kózi» deıdi ǵalym. Onyń pikirin quptaǵan «Qazaq qaıta óńdeý jáne taǵam ónerkásipteri» ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń Astana fı­lıalynyń dırektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Nurjan Mýslımov búginde azyq-túlik naryǵynda paıdalanylatyn krahmaldan jasalatyn túrli qospalardyń suranysqa ıe ekenin aıtady. Onyń 90 paıyzy ımporttyń úlesinde. Osy máseleni sheshý úshin otandyq ǵalymdar dándi daqyldar jáne qant sorgosy negizinde (bıdaı, júgeri, kúrish, tary, arpa, t.b.) krahmaldy toptamany, glıýkoza, kókónisti shyryndar alý tehnologııasyn ázirledi. Bul tehnologııa qoldanystaǵy ádistermen sa­lys­tyrǵanda otandyq ónim­derge baǵyttalǵanymen erek­shelenedi.

Endi tolyq túrdegi un alý óndiri­sindegi kórsetkishterge toqtalyp kóre­lik: bıdaıdy tolyq túrde untaq­taǵanda 96,2 paıyz taza un elenip, azǵantaı paıyzy kebekke aınalady. Qara bıdaıda – 96,2 paıyz un, sulyda – 68,8, arpada – 90, kúrishte – 77,6, taryda – 78,5, qaraqumyqta – 74,3, júgeride – 92,5, burshaqta – 93,3. Júrgizilgen zertteýlerdiń jańalyǵy, elimizde alǵash ret tolyq túrdi daqyldardan un óndirý jáne onyń negizinde kom­pozıtti qosyndylar alý­dyń tehnologııalyq tártibi bekitildi. Tájirıbelik mańyzy­nyń nátıjesinde tehnologııa­lyq úrdistiń tıimdiligine oraı taǵamdyq jáne bıologııalyq qundylyǵy joǵary ónim alýǵa bolady.

Kóp túrli (tolyq túrdegi) daqyldan alynǵan undardyń standartty unnan paıdasy joǵary ekeni tájirıbede dálel­dengen. Standartty un­nyń túsi appaq bolǵanymen, quramy dárýmenderge jutań, baıytylmaǵan bolyp keledi. Medısınalyq kórsetkishter boıynsha aq unnan pisirilgen nan ónimderiniń adam aǵza­syn­da bar-joǵy 17 paıyzy qorytylady. Standartty un­dy­ maıdalaý úrdisinde qundy talshyqtar úgitilip, tipten kúıip ketedi. DDSU derekterine súıensek, bıdaıdy untaqtap, su­rypyn joǵarylatqanda V1, V6, PP jáne folıı qyshqyly tómen­deıdi. Al bıdaıdyń joǵary surypty un óndirisinde qajetti dárý­mender joıylyp ketedi deýge negiz bar. Osy­ǵan oraı qazirgi kezde qura­myn­da dánniń tolyq quramy saq­ta­latyn ıntegrırlengen (birik­tirilgen) – tolyq túrdegi jáne de kebektiń tabıǵı jolmen untaqtalǵan qospasy bar ón­­dirisine suranys bar. Kóp túrli daqyldardy tolyq túrde untaqtaǵanda kebektiń de bıol­ogııalyq qundylyǵy tolyǵy­men saqtalady. Al kebekti dıe­ta­lyq taǵamdarǵa paıdalanady.

Talshyqtardyń arnaıy as mázirin­degi mańyzyna qatysty ǵalym­dardyń zamanaýı fızıo­logııalyq zertteýlerine oraı kóptegen elderde iri untaqty un­nan ázirlengen nandy paı­dalanýǵa suranys artyp kele­di. Tipten, damyǵan elderde un taǵamdarynyń tizbesin turaqty jetildirip otyrý strategııasy jolǵa qoıylǵan. Bul ósimdik aqýyzdaryn, mıkro­ele­mentterdi turaqty paıdalaný men un ónerkásibin jáne oǵan qajetti shıkizatty qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

Qazirgi kezde daqyldardy óńdeý tehnologııasyn ózger­tý zamanaýı qadam. Res­pýb­­lıka­myzda naýbaıhana óndirisinde ár túrli daqyl­dar­dan jasalǵan tolyq túr­di daqyldardan un tartý múm­kin­digin qarastyryp, ony ázirleýdiń energııalyq únem­di joldaryn ǵylymı ne­giz­de jasaý qajettiligi ýaqyt kút­tirmeıtin másele.

Aǵzaǵa paıdaly undardy daıyn­daýdyń birneshe suryp­qa bólinetin undardan aıyrma­shylyǵy – azyqtyq talshyqtar qabaty men dárýmenderiniń tolyq saqtalatyny. Tolyq túr­degi alynǵan un ónimderi kóp­tegen aýrýlardy, onyń ishinde sýsamyrdy emdeý­de paıdasy zor. Tolyq túrdegi unnan makaron ónimderin daıyndaýdyń da ózindik ereksheligi bar. Búginde dástúrli makaron óndi­risin­de paıdalanatyn «dýrým» túr­leriniń taǵamdyq quny tómen ári óndirisi qymbatqa túsedi. Sondaı-aq ekstrýzıondy teh­no­logııa ádisin paıdalaný ar­qyly jarma óndirisin da­mytý, ta­ǵam túrlerin kóbeıtý maq­­sa­tyn­da kók óskinnen alyn­­ǵan dámdeýish­terdi taǵam­dyq qospa retinde ázirleýdiń múmkindigi zor.

Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, Qazaqstanda taýarlar qoryn qurý strategııasynda azyq-túlik naryǵyn damytý jáne qaýip­sizdigin saqtaý bárinen buryn ım­portqa táýeldi emes, jeke qor esebinen júzege asýy kerek. Bul baǵytta kóp daqyldy un ón­dirisin ázirleý, jyl­dam ázir­­lenetin kóp daqyl­dy óndiris teh­­no­logııasyn en­gizý, astyq shıki­­zatynan alyn­ǵan ekstrakty negizinde sýsyn­dar daıarlaý, uzaq ýaqytqa saq­taý­ǵa bolatyn kóp daqyldy eko­logııalyq nan jáne makaron ónimderi ónd­i­risin damytý res­pýblıka jurt­shy­lyǵy den­saýlyǵynyń kepili retinde qyzmet etetini sózsiz.