Qazaqy tulpardyń tuqymyn izdep júrmin – deıdi áıgili atbegi Ýlfat Ýsmanov

Jambyl atasynyń toıyna qapysyz qamdandy. Atbeginiń balasha mápelep kútkenin qanaty da uqqandaı. Kún asqan saıyn kemeline kelip, jilik maıy tolyp, baýyrynan jarady. Bul kez tájirıbesiniń ábden kemeline kelip, júıriktiń jaıyn jadyna toqyǵan shaǵy. Baǵy jansa boldy, baby qapysyz. Mine, úsh júzge jýyq júırik qatysqan alaman báıge de bastaldy. Áp etken bette 20-30 tulpar oza shap­­qan, qalǵandary arqan boıy keıin. Tipti, odan keıin de baýy­ryn jaza almaı kibirtektep qal­­ǵan­dary bar. Al jer tana­byn qýyrǵan júırikterdiń aldynda Ýlfattyń «Zmeıka» atty júı­rigi jaqtan sýyrylǵan jal­ǵyz jebedeı zyrqyrap barady. Alǵashqy aınalymda aldyna qylquıryqty salmady. On san kórermen Kókshetaýdan kelgen júıriktiń quıyn-peren shabysyna dán razy bolǵan. Olar da eriksiz jankúıerine aınalǵandaı aıqulaqtana aıǵaı salyp, dýyldaı demep tur. Ý-shýdan aspan aınalyp jerge túskendeı. Mine, ekinshi aınalym da aıaqtaldy. Endi mine, úshinshi aınalym. Ár aınalym úsh shaqyrym. Báıge joly on aınalym. Dál osy sátt­e qoıansha qul­aǵyn jymqyryp alyp, zyrqyrap bara jatqan júırik qos ókpeden oq tıgendeı omaqasyp qulaǵan. Jýsandy dalanyń boz topyraǵy burq ete tústi. Juldyzdaı aǵyp kele jatyp qulaıtyn jóni joq edi ǵoı. Joq, ras eken. Jamanat dúnıe­niń jalǵan bolǵany bar ma edi?! Eti ábden qyzyp, ekpinine ekpin qosqan Zmeıkanyń artqy aıaǵy abaısyzda aldyńǵy jilikke tıgen. Qýatty tuıaqtyń serpini qoıa ma, úzip jiberipti. Áı, sol joly ókingeni-aı. О́zegi órtenip kete jazdaǵan. Baıaǵy Aqan atasynyń Qulagerdi joqtaǵany tárizdi joq­taý aıtyp, baǵy janbaı ketken eren tulparynyń basyna jetip qulap túskeni ǵana esinde...

Jylqy balasyna degen alapat qushtarlyq bala kezinen bas­talǵan. Tórt, álde bes jasar kezi. Buǵan deıin qazaqtyń jalpaq tili­men aıtqanda mal kórmegen bala. Krasnoıar aýlyna qonaqqa kelgen. Bul jerde atasy turady. Aıtpaqshy aıta ketelik, atasy «Chernaıa kolyma» romanynyń avtory, belgili jazýshy Ibragım Salahov. Sol atasyn saǵynyp, ańsap kelgen joly kóshe boılap ótip bara jatqan attyly kisini kórgen. Jetip baryp, jalyna qo­ly jetpese de omyraýynan, alqy­mynan sıpamaq. At ústindegi qazaqtyń qara shaly eki kózi jaınap, astyndaǵy atqa umtylǵan balanyń nıetin uqsa kerek, qos qoltyǵynan kóterip alyp, aldyna mingizgen. Taqymy atqa tıgen kezde sábı kóńildiń qalaı shat­tanǵandyǵyn aıtyp jetkizý múmkin emes. Mynaý jaryq dú­nıedegi bar baqyt at ústinde dep uqqan. Jan-jaǵyna maqtana qa­ra­ǵan. Sodan beri er qanaty atqa degen mahabbaty oıandy. Sol uly mahabbat qanshama jyldar boıy jylqynyń janynan synyq súıem shyǵaratyn emes.

Atqumar bala úıde otyrmaıtyn boldy. Kózden sál tasa bolsa boldy, atasynyń aýylyna tartyp otyrady. Onda jas jany súıetin jylqy bar. Mingizbese de, janyna jaqyndap barǵysy keledi. Úı ishindegilerdiń degbi­ri ketken, qashanǵy kúzetip otyr­maq. Aqyry atasy at satyp áperetin boldy. Atasy men ne­meresi ýádelesken, oqý jylyn úzdik aıaqtasa, básireli bolady. Atasy sózinde turatyn adam. Sol senimmen endi jaqsylap oqýǵa kirisken. Kúndeligine bes degen baǵa túsken saıyn úzeńgige aıaǵyn salyp turǵandaı bolyp kórinetin. Saǵyzdaı sozylǵan oqý jyly da bitti-aý. Kúndelik kileń bes, endi tulpar qaıda qashar deısiń?! Atasy aınalyp-tolǵanyp júrip, 350 somǵa taı satyp áperdi. О́ziniń eńbekaqysy 76-aq som. Eki stýdent oqytyp otyr. Otbasyn asyrap otyr. Bala-shaǵanyń aýzynan jyryp, atqumar nemereniń ótinishin oryndady. О́z aty, óziniń tulpary! Endi eshkimge kózin satpaıdy.

Ulttyq dúnıege baılanysty kóp sharýanyń qııýy qashqan keńes zamanynda jylqy tuqymyn asyldandyrýǵa degen talpynys bar edi. Krasnoıar selosynyń irgesindegi №47 jylqy zaýyty, Prırechen selosyndaǵy jylqy zaýyty. Bul zaýyttarda Qostanaı jylqysynyń tuqymy baǵylatyn. At zaýyty kináraty bar qulyn-taılaryn jekemenshikke satýǵa haqyly. Sondaı óz irikteýinen ótpeı qalǵan bir jabaǵynyń buıyrǵany. Eń alǵashqy báıgege qosqan júırigi de sol.

Atqa degen qumarlyq jer túbindegi Voronej qalasynyń mańyndaǵy Hrenovskıı at zaýy­tynyń bazasyndaǵy ýchılıshege alyp kelgen. Aıtpaqshy, bul ýchılısheniń qurylǵanyna sol kezdiń ózinde 200 jyl tolypty. Tarıhy tym áride jatqan ýchılıshede tirnektep bilim jınady. Jylqy tuqymymen, tarıhymen tanysty, bolashaǵyn bajaılady. Jalǵyz Reseıdiń ǵana emes, álemdegi jylqy ataýlynyń ótkeni men búgingisin saralady. Sóıtip shabandoz-jattyqtyrýshy bolyp shyqty. Sol kezde bar bolǵany 16-ǵa jańa tolǵan.

Keıin arada kóp jyl ótken soń, dálirek aıtsaq, 1993 jyly Krasnoıar aýylynda at sportyn jandandyrýǵa janyn sala kiristi. О́ziniń aıtýyna qara­ǵanda, osy jolda kileń jaqsy adamdarǵa jolyqqan. Sonyń biri sol ýaqytta oblystyq týrızm jáne sport basqarmasynyń bas­shysy bolyp jumys istegen, ult­tyq ónerdiń janashyry Qanat Ahmetov, Kókshetaý qalasynyń ákimi Asqar Hasenov. Keıin de janashyrlar tabylyp jatty. Atqa mingisi keletin bala kóp. Olardyń basym bóligi áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan otbasylardyń óren­deri. Qaısysy kelse de, Ýlfat Nyǵmetuly qushaq jaıa qarsy alady. Birde Shaǵalaly ózeniniń ańǵarynda balalardy atpen seıildetip júrgen. Kún jelkem, óńmeńińnen ótetindeı sýyq bolatyn. Shamasy ózen ústindegi kópirmen ótip bara jatyp kózi shalǵan bolýy kerek, «Altyntaý Kók­shetaý» jaýapkershiligi shek­teýli seriktestiginiń basshysy Álı­­dar О́temuratov atqumarlarǵa bu­rylǵan. Bul bolsa basqa laıyq­ty oryn joq ekendigin, osylaısha qysy-jazy amaldaıtynyn aı­typ jatyr. Atqumar balalarǵa ja­ny ashyǵan bolýy kerek, Álı­dar Bolatuly birden kómek qolyn soz­ǵan. Uzyndyǵy 75 metr, kól­de­ne­ńi 20 metr manej salyp berdi. Bul atbegi úshin kópten beri oryn­dal­maı kele jatqan armany edi. Endi mine, atqumar balalar qy­sy-jazy at spor­tymen jattyǵa alady.

–Buryn osy aýyldaǵy ult­tyq sport mektebinde qyzmet istegenmin,–deıdi atbegi,– qazir ózim ulttyq sportty damytýǵa úles qosýdamyn. Júırik baptaımyn, shabandoz daıyndaımyn. Bizdiń saladaǵy eń basty másele, turqy kelisken tulpar tabý. Qa­zirgi kúni qazaq jylqysynan júı­rik shyqpaıdy degen uǵym qalyptasyp otyr. Onyń ózindik sebebi bar, túbin qýyp kelseń, bylaısha túıindeýge bolady. Baǵzy zamanda qazaq jylqyny shamamen úsh topqa bólip baǵalaǵan. Birinshisi, jaby tuqymdas jylqy. Bul tek etti tuqym. Atalaryńyzda «jabydan aıǵyr salsańyz, jaýǵa miner at týmas» deıtin sóz bar emes pe? Ras, jabynyń ózindik qa­sıeti bar, ol qystyń sýyǵyna, jazdyń ystyǵyna tózimdi. Jyl on eki aı boıy qolǵa qaramaıdy. Sonysymen qundy. Muny bir top deńiz, ekinshi top sán men saltanatqa mingen jylqy. Alash jurty azýyn aıǵa bilep, meımanasy tasyp turǵan kezde jigit-jeleń, qyz-qyrqyn sándikke mingen, baı-myrzalar saltanat úshin ustaǵan. Qyzdy aýyldyń qasynan jaltań qaqqyzyp jorǵa, júırik minip ótken qandaı ǵa­jap, shirkin?! Al úshinshi top jelqýyq júırik. Qazaq dalasynda óziniń tól malynan shyqqan talaı júıriktiń aty tarıhta tań­balanyp qaldy emes pe? Meniń atam­nyń tatar tilinde jazylǵan povesi bar. Aqan seriniń Qulagerin sıpattaǵan jáne ekinshi bir jaı –  jylqynyń kóptigi. Qazirgi emes, burynǵy. Kóp jylqynyń ishi­nen «júzden júırik, myńnan tul­par» shyǵady emes pe?!

Astana qalasynyń tusaýke­serinde dúbirli alaman báıge ótkizildi. At tuıaǵy jetetin jerden nebir júırik báıge jolyna shyqty. Osy joly da kókshelik atbeginiń júırikteriniń baǵy jandy. Alamanda ekinshi bolsa, toq báıgede birinshi, jorǵa jarysta Býrabaı baýraıyndaǵy Mez­gilsor aýylynyń atbegi Aman­taı Maǵzumovtyń Botagózi qara úzip keldi. Tusaýkeserde paıdalanylǵan atshabar Krasnoıar selosyna kóshirildi. Ulttyq sport mektebiniń enshisinde. Bul da Ýl­fat Nyǵmetulynyń júı­rik­teriniń arqasy.

Atbeginiń aıtýyna qaraǵanda, qazirgi kúni baǵy janyp turǵan jylqy – aǵylshyn júırikteri. Qoly jetkender ustap báıgege qosyp júr. Baıaǵyda atqumar bala qalanyń irgesindegi atasynyń aýyly­na ańsary aýyp tursa, búgingi atbegilerdiń ańsary mu­hıt­tyń arǵy jaǵyna aýyp tur. О́zi de talaı ret baryp aǵyl­shyn tulparlaryn ákeldi. Qaza­qy jylqymen býdand­as­tyrdy. Tuqym jańartpaı bolmaıdy, óıt­keni qolda barymyzdan aıyrylyp qaldyq qoı.

– Saraptap qarasańyz, – deı­di atbegi, – keshegi saıası qýǵyn-súrginniń qara baltasy qa­zaq­qa ǵana emes, qazaqtyń jyl­qysynyń da shekesine tıgen. Aq qashyp, qyzyl qýǵan qyrǵynda údere kóshken elmen birge, myń san adam, sol adammen birge jyl­qy da aýyp ketti emes pe?! Kóshke jaraıtyn, taý asyp, tas bas­qanda qajymaıtyn talaı tulpardyń taǵdyry sol tusta qýǵyn-súrginge ushyraǵan. Árı­ne, adam sııaqty jylqynyń da qany almasyp turýy ábden múm­kin. Mysaly, osy tóńirekte Qoıandy, Atbasar jármeńkeleri boldy ǵoı. Ol jármeńkelerge Qyrym men Qytaıdan saýdagerler aǵyldy. Jaıaý kelgen joq, atqa minip keldi. Aıdaǵany keń qursaqty mama bıe, arqyraǵan aıǵyr. Sodan soń tuqym almasý bolmaı tura ma? Mysaly, eren júırik Qulagerdiń túsiniń qula bolǵandyǵyn eldiń bári biledi ǵoı. Al qula tús arab jylqysyna tán. Demek, Qulagerdiń qanynda arab jylqysynyń qany bolýy ábden múmkin emes pe?..

Qansha ret báıge alǵany esinde joq, ádeıilep sanamapty da. Otyz­dan astam halyqaralyq, respýb­lıkalyq alaman báıgede top jarǵan. Kileń birinshi oryn. Ekin­shi, úshinshini sanap otyrǵan joqpyz. Úsh ulttyq sport túr­le­rinen sport sheberlerin tár­bıe­legen. Bireýi óziniń qyzy – Rýmııa Ýsmanova. Qazir qyzy at­qumarlarǵa tálimgerlik jasaý­da. Kóksheniń baýraıynda at sporty týrızmin damytpaq. Eń basty maqsat, qazaqy jylqydan qanatty tulpar shyǵarsam deıdi.

– Aǵylshyn, arab jylqysymen alamanda at ozdyrǵanyńmen, óz jyl­qyńdaı ózegińdi jara qýan­baıdy ekensiń,–deıdi atbegi,–Qulagerdiń shabysyn kórgen elde sondaı bir tulpar tapsam armanym bolmas edi!

Aqmola oblysy