ShVEISARIIа – TIIMDI ÁRI PERSPEKTIVALY ÁRIPTES

Eki memleket arasyndaǵy dıp­lo­matııalyq baılanys 1992 jyly ornaǵan bolatyn. Sodan bergi eki­jaqty qatynastar eki eldiń kóp­te­gen máselelerde, sonyń ishinde ha­lyqaralyq jáne aımaqtyq qaýip­siz­dik salasyndaǵy ustanym­da­ryn­da óte uqsas jáne jaqyn jaqtar kóp ekenin kórsetip keledi. Ásirese, sońǵy jyldary Shveısarııa Kon­fe­derasııasynyń Qazaqstanǵa jáne jalpy Ortalyq Azııa aımaǵyna degen qyzyǵýshylyǵy arta túsip otyrǵany baıqalady. Qazaqstandy Shveısarııanyń qalypty, turaqty jaǵdaıdaǵy damý tájirıbesi qy­zyq­tyrady. Shveısarııa da Qazaqstan sııaqty kópetnosty memleket. Eki eldiń arasyndaǵy sońǵy kezderdegi vedomstvoaralyq qatynastardyń mysalyna 2009 jyldyń aıaǵyndaǵy Qazaqstan Ádilet mınıstrligi men Shveısarııa Ádilet mınıstrliginiń arasynda óz salalary boıynsha aq­pa­rattarmen almasý, trenıngter, se­mınarlar men mamandyqty je­til­dirý jónindegi kýrstar ótkizýdi uıym­dastyrý jáne qylmysty is­terdi atqarý boıynsha tájirıbe al­masý týraly  kelisim jasalǵanyn keltirýge bolady. Saýda-ekonomıkalyq yn­ty­maq­tastyqqa álemdik ekonomıka­lyq daǵdarys óziniń salqynyn tı­gizdi. 2009 jylǵy saýda aınalymy  2008 jylmen salystyrǵanda 75 paıyzǵa deıin tómendep ketti. Sóı­tip, bar-joǵy 2,8 mlrd. dollardy  ǵana qurady. Sonyń ishinde eksport 2,6, al ımport 155,7 mln. dollar bolǵan. Qazaqstan Shveısarııadan negizinen hımııa ónerkásibi ónim­derin, máshıneler men qural-jab­dyqtar, elektrtehnıkalaryn, sa­ǵat­tar, optıkalyq jáne fotografııa quraldary men apparattaryn ala­dy. Qazaqstannyń statıstıkalyq organdarynyń málimetine qara­ǵan­da, bizdiń elimizde shveı­sa­rııalyq kapıtaldyń qatysýymen 208 bir­les­ken kásiporyn ti­rkel­gen, sońǵy kezdegi daǵdarystyń sal­­da­ry­nan so­nyń 60-tan astamy ýa­qyt­sha ju­mys istemeıdi. Osy ká­sip­oryndar ne­gizinen bank salasynda, jyljymaıtyn múlikterge qatysty operasııalar jasaý, avtomobılder men úı jıhazdaryn satý men jón­deýge baılanysty sharýalarmen aınalysady. Qazaqstan ekonomı­ka­syna úlken kólemde ınves­­tı­sııa quıǵan shveısarııalyq kom­pa­nııalardyń arasynda osy eldiń bú­kil álemge belgili “AVV”, “Sosete jeneral de Sıýrveıans”, “Lıaıka” jáne t.b. fırmalaryn ataýǵa bo­lady. Olar Qazaqstan rynogynda birqatar jobalardy iske asyrdy jáne ózderiniń osynda is-áre­ketterin odan ári jalǵastyrýdy kózdeýde. Sonyń ishinde “KEGOK” kompanııasynyń ınfraqu­ry­ly­myn jańǵyrtýǵa, Atyraý men Shym­kenttegi MО́Z-derdi rekon­strýk­­sııa­laýǵa qatysý nıetteri ba­ryn bildirýde. Aýyl sharýashy­ly­ǵy salasynda shveısarııalyq “Bıý­ler AG” pen “Boshýng” kompanııa­la­ry ózderiniń ónimderin Qazaq­stan rynogyna jetkizýde. 2005 jyly Qazaqstan rynogyna kelgisi kele­tin kompanııalarǵa arnalyp “Shveı­sarııa – Qazaqstan” asso­sıasııasy quryldy. Onyń maqsa­ty – eki eldiń arasyndaǵy eko­no­mıkalyq, saıası jáne mádenı baılanystardyń artýyna jaǵdaı jasap, yqpal etý. Sonyń ishinde Qazaqstan rynogyna shveısarııa­lyq kapıtal men joǵary qatar­daǵy tehnologııalardy jetkizý, Qazaqstannyń ınvestısııalyq múmkinshilikteriniń tusaýkeserin jasaý jáne t.b. sharalar bar. Sondaı-aq ekijaqty ekonomıka­lyq baılanystardy arttyrýdy maqsat etken Úkimetaralyq komıs­sııa da qurylǵan. 2009 jyly Shveı­sarııanyń Sıýrıh qalasynda onyń altynshy otyrysy boldy. Onda Qazaqstan-Shveısarııa bız­nes-forýmy bolyp, oǵan júzden artyq shveısarııalyq kompanııa­lar qatysty. Shveısarııada genderlik saıasat óziniń sheshimin ábden tapqany kórinip tur. Oǵan Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaevpen kezdesken Parlament jetekshisi, Syrtqy saıasat vedomstvosynyń basshysy, Federaldyq prezıdent sııaqty úsh joǵary laýazymda da áıel adamdar otyrǵanynan kórýge bolady. Par­lament ornalasqan Federaldyq saraıdyń tóbesindegi úsh bıliktiń belgisi de áıel beınelerinde kór­setilgen. Muny shveısarııalyqtar óz arasynda  maqtanysh kóretinin de jasyrmaıdy. Eldegi atqarýshy bılikti jeti departament basshy­lary atqarady jáne olar jyl saıyn óz aralarynan konsensýs tártibimen bireýin prezıdent etip saılaıdy. Bul eldegi bıliktiń bir adamǵa táýeldi bolyp qalýynan qorǵaıtyn tıimdi shara kórinedi. Q.Saýdabaev pen Shveısarııa Parlamenti Ulttyq keńesiniń pre­zıdenti P.Brýderer Vıss hanym arasyndaǵy kezdesý dostyq, túsi­nis­tik ráýishinde ótti. Kelissóz ba­rysynda Shveısarııanyń qazaq­stan­dyq tóraǵalyqtan Eýra­zııa­daǵy qaýipsizdik pen beıbitshilikti saqtaý boıynsha úlken áreket kútetini aıtyldy. Osy baǵyttaǵy qa­zaqstandyq bastamalarǵa shveı­sarııalyq tarap oń qaraıtyny bildirildi. Q.Saýdabaev óz kezeginde P.Brýderer Vıssti Astana qala­synda mamyr aıynda bolatyn trans­azııalyq konferensııaǵa qatysýǵa shaqyrdy. Shaqyrý rıza­shylyqpen qabyl alyndy. Shveısarııa – Eýropanyń or­ta­lyǵyndaǵy shaǵyn memle­ketter­diń biri. Halqynyń sany 7,5 mln. adam, biraq osynaý eldiń bedeli álemdik saıasatta aıtarlyqtaı úl­ken. Oǵan atalǵan memleket ózin­degi myzǵymaıtyn turaqtylyq­tyń, berik ustanymdaǵy salıqaly saıasatynyń arqasynda qol jetki­zip otyr. Bern qalasynyń ortalyq ala­ńy, onda ornalasqan tarıhı ǵı­marattar men eskertkishter arhı­tektýralyq jádigerlerdiń ashyq aspan astyndaǵy murajaıy se­kil­di. P.Brýderer Vısspen kezdesýden shyqqan soń, belgilengen baǵdar­lama boıynsha, sonyń bárin Mem­lekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaevqa Shveı­sarııa Úkimetiniń arnaıy blingen adamy aralatyp júrip, kór­setip shyqty. Qazirgi órnek­tas­tardaı emes, tabıǵı tastardan ret­testirip jasalǵan jol ústi taq­taıdaı tegis bolmaǵanymen,  myń jyl jatsa da úgilmeıtin sııaqty. Tas­tan qashalyp salynǵan myń­jyldyq ǵımarattar arasy typ-tynysh, kólikter sany az, artyq shý joq, jaıaý júrgisi kelgen adamǵa barynsha jaıly eken. Shveısarııanyń Ulttyq maqta­nyshtarynyń biri onyń tamasha tabıǵaty bolsa, ekinshisi saǵat ja­saý óneri ekeni belgili. Shveısa­rııa­lyq saǵattar ǵasyrlar boıy óziniń joǵary sapaly brendin joǵaltpaı keledi. Bern kóshesinde saǵatqa jasalǵan eskertkish baryn kórdik. Túske taman Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saý­dabaev Shveısarııa Konfede­ra­sııasynyń Syrtqy ister jónindegi Federaldyq keńesshisi Mıshelın Kalmı-Reı hanymmen kezdesti.  Bul, bizdińshe aıtqanda, Shveı­sa­rııanyń syrtqy ister mınıstri. Kezdesý ózgeshe bastalǵanyn aıta ketý kerek. Jaıshylyqta aldymen kelissóz júrgizilip, artynan kelisilgen qujattarǵa qol qoıylatyn edi. Al bul joly eki mınıstr kezdesken sátten-aq bir­den ekijaqty qujattarǵa qol qoı­dy. Qanat Saýdabaev pen Mı­she­lın Kalmı-Reı eki eldiń úkimet­teri arasyndaǵy Dıplomattyq pasporttardyń ıelerin vızalyq talaptardan bosatý týraly jáne Ruqsatsyz bolatyn adamdardyń readmıssııasy týraly kelisimderge qol qoıdy. Osydan keıin ekijaqty kelis­sóz bastaldy. Onda M.Kalmı-Reı ekijaqty qarym-qatynastardyń údemeli túrde damyp kele jatqa­nyn qanaǵatpen atap ótti. Biraq biz­diń áli de iske qosylmaǵan ál­eýe­timiz úlken. Qazaqstan biz úshin Azııadaǵy asa mańyzdy áriptes bo­lyp tabylady, dedi ol. Byltyrǵy jeltoqsanda otyrysyn ótkizgen Úkimetaralyq komıssııanyń ju­my­syna oń baǵa berilip, onda kó­terilgen qosarlanǵan salyq sa­lýdan bosatý týraly hattamanyń daıyndalyp jatqandyǵy jáne oǵan jýyq arada qol qoıyla­tyn­dyǵy aıtyldy. Ekijaqty eko­no­mıkalyq yntymaqtastyq pen EQYU sheńberindegi saıası qarym-qatynastardyń máseleleri qaras­ty­ryldy. Saýda-ekonomıkalyq baılanystardy aıtqanda, Shveı­sa­rııa tarabynyń málimeti boı­yn­sha, eksporttyń  7 paıyzǵa, al Qa­zaqstannan keletin ımporttyń 23 paıyzǵa tómendep ketkeni kól­de­neń tartyldy. Árıne, olardyń obektıvti sebepteri bar, álemdik daǵdarys óziniń salqynyn barlyq salaǵa da tıgizip jatyr, biraq biz birlese otyryp tyǵyryqtan jol tabýǵa tıispiz, dedi M.Kalmı-Reı. Q.Saýdabaev Qazaqstan óziniń ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa basymdyq berip otyrǵanyn, bıylǵy Joldaýynda Prezıdent N.Nazarbaev oǵan basa kóńil bólgenin aıta kelip, bizdiń qazirgi mindetimiz elge joǵary damyǵan tehnologııalardy jetkizip, óndiris qýaty men sapasyn arttyrý, dedi. Osyǵan oraı Shveısarııamen qa­rym-qatynasty odan ári jandan­dyra túsý nıetimiz bar. О́ıtkeni, sizderdiń joǵary tehnologııa­la­ryńyzdy alýǵa múddelimiz, ásirese bizdi medısına salasyndaǵy osy taraptaǵy jetistikterińiz qyzyq­ty­rady. Sondyqtan da Shveısa­rııa Qazaqstan úshin tıimdi ári perspektıvaly áriptes bolyp ta­bylady. Taraptar mádenı-gýmanıtar­lyq saladaǵy ekijaqty qatynas­tardy da talqylady. Búgingi kúni Shveısarııanyń joǵary oqý oryndarynda “Bolashaq” baǵdar­la­­masymen kelgen 200-deı qazaq­standyq stýdent bilim alýda. Aldaǵy ýaqytta olardyń sanyn arttyrý máselesi aýyzǵa alyndy. Al tózimdilik, dinı kemsitýshilikke qarsy áreket jasaý, mádenıetter arasyndaǵy únqatysýlar týraly áńgime qozǵalǵanda, Qazaqstanmen yntymaqtastyqty arttyra túsip, onyń tájirıbesin úırený qajettigi aıtyldy. О́ıtkeni, Shveısarııada búkilhalyqtyq referendým ót­kizilip, meshitterdiń mınaretterin salýǵa qarsylyq bildirilgen bo­latyn. Osyǵan baılanysty bar­lyq álemdik jáne dástúrli din­derge teń jaǵdaı jasap otyrǵan, úsh jylda bir ret olardyń kósh­basshylarynyń sezin ótkizip kele jatqan Qazaqstannyń tájirı­besinen úlgi alýdyń artyqshylyǵy joq ekendigin eki jaq ta atap ótti. Qazir Shveısarııa Konfe­de­ra­sııasy Eýropalyq Keńeske tóra­ǵalyq etedi, osyǵan baılanysty EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵa­sy retinde Qazaqstanmen tyǵyz yntymaqtastyq jasalýy qajettigi aıtyldy. Sondaı-aq taraptar álemdik qarjy júıesin turaq­tan­dyrý sharalaryna belgili jıyr­ma­lyq qana emes, orta dárejedegi memleketter de qatysýy tıis dep esepteıdi. Osy oraıda Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń atal­ǵan baǵyttaǵy bastamasyn Shveı­sarııa tolyq dárejede qoldaıdy. Áńgime barysynda EQYU-nyń sammıtin ótkizýdiń qajettiligi de sóz boldy. Shveısarııa Qazaqstan usynǵan kún tártibin maquldaı­tynyn bildirdi. Tústen keıin Qazaqstannyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Q.Saýdabaev Shveı­sarııanyń Federaldyq Pre­zıdenti D.Loıthard hanymmen kez­desip, eki­jaqty qarym-qatynas­tyń kópte­gen máseleleri boıynsha pikir al­mas­ty. Shveısarııa Prezı­denti Qa­zaq­stannyń EQYU tóra­ǵasy re­tindegi bastamalaryna oń baǵa berdi. Keshe Qanat Saýdabaevtyń Shveısarııaǵa sapary odan ári jalǵasty. Bernnen Jenevaǵa qaıtyp kelgen elimizdiń Memle­ket­tik hatshysy – Syrtqy ister mı­nıstri bul kúni BUU-nyń qa­rý­syzdanýǵa arnalǵan konferen­sııa­syna qatysyp, sóz sóıledi. Odan keıin EQYU ­– Eýropa Keńesi ara­­syndaǵy birlesken konsýl­ta­sııalar sheńberindegi joǵary deń­geıdegi kezdesýge qatysty. KELISIM — TURAQTYLYQ KEPILI nemese tórt “T” negizindegi únqatysý Elordadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde Qazaq­stan­nyń EQYU-ǵa tóra­ǵa­lyq etýiniń basym baǵyt­taryna sáıkes Elbasynyń “Qazaqstan EQYU tóraǵasy: tórt “T” us­ta­nymy” uranyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Álem nazaryndaǵy bedeldi Uıymǵa tóraǵalyq máselesi ózek bolǵan jıynda belgili ǵalymdar men saıa­satkerler, sheteldik dıplomatııa ókilderi tereńnen oı tarqatyp, ustanym tetikterin talqy tarazysyna saldy. Láıla EDILQYZY. Oqý ornynyń rektory retinde alǵashqy bolyp sóz alǵan Ba­qytjan Ábdiraıym Qazaqstannyń Uıymǵa tóraǵalyǵynyń mańyzdy tustaryna toqtalyp ótti. “Búginde álemniń ár qıyrynda boı kóte­retin túrli qaı­shylyq pen keleń­sizdiktiń, zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý, etnos­aralyq, dinara­lyq qaqtyǵysty boldyrmaý úshin kúsh biriktirý kerek. Iаǵnı, ortaq pikirtalas alańyna jınalý qajet, – dedi Baqytjan Jarylqa­syn­uly. – Bul rette kez kelgen qı­yn­dyqtyń erte bastan aldyn alatyn, ıa bolmasa ony bir júıege kel­tiretin Qaýip­sizdik jáne yn­tymaqtastyq uıy­my­nyń mańyzy aıryqsha”. B. Ábdi­raıym sondaı-aq, 3 kontınentte ornalasqan 56 memlekettiń ózara ámbebap ala­ńyna aınalǵan bul Uıymnyń or­ny ýaqyt ótken saıyn aıshyqtala túskenin atap ótti. Jıyn barysynda óz oı-paıy­myn jetkizgen Parlament Senaty men Májilisiniń depýtattary Ádil Ahmetov pen Kamal Burhanov “se­nim­di” – álemdegi etnostar men din­­derdiń beıbit ómir súrýiniń kepili, al “dástúrdi” – turaqty da­mýdyń mańyzdy bóligi retinde qarastyrdy. Máselen, senator, Uıymnyń Is basyndaǵy tóraǵasynyń jeke ýákili Ádil Ahmetov óz sózinde qazaqtyń “tórteý túgel bolsa, tó­bedegi keledi, altaý ala bolsa, aý­yzdaǵy ketedi” degen támsiliniń tek qazaqtarǵa ǵana qatysty emes, álemdik qoǵamdas­tyq­qa da qatysty ekendigin aıtty. “Birlik bolmaǵan jerde tirlik bolmaıtyny, senim bolmaǵan jerde soǵys otynyń órbip, órshıtini, daýlardyń basta­latyny beseneden belgili. Bıylǵy jyldyń 12-15 qańtary araly­ǵynda Uıymnyń Venada ótken Turaqty keńesine TMD elderiniń, Azııa memleket­­teriniń, musylman elderiniń ishinde birinshi bolyp Qazaqstan basshylyq etti. Bul kóp nárseni ańǵartsa kerek. Ekinshi­den, búginde dúnıeniń ár qıy­rynda bolyp jatqan keleńsizdik pen qıyndyqtyń, daý-janjaldyń túbinde senimsizdik tur. Senim bolmaǵan jerde barlyǵy ydy­rap, setineıdi, keri ketedi. Osy­ny este ustaýymyz qajet”, dedi Ádil Qurmanjanuly. Budan keıin ol óziniń ótken jyl­dyń qazan aıynda EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasynyń musyl­mandardy kemsitýshilikke, shet­tetý­shilikke qarsy kúres júrgizý jó­­nin­degi jeke ýákili retinde AQSh pen Kanadaǵa sapar jasa­ǵanyn aıtty. “Bul saparǵa mu­sylmandarǵa qa­tys­ty men, basqa da hrıstıan, ıýdaızm sekildi túrli din ókilderine qatysty AQSh pen Italııa parlamentteriniń 2 ókili – úsheýmiz shyqtyq. Atalǵan sapardyń baǵdarlamasyn eki mem­le­kettiń úkimeti uıymdastyryp ber­di. Men musylmandardyń jaǵdaıy­men tanystym. Sondaǵy baıqaǵa­ny­myz – 2001 jyldyń 11 qyr­kúıe­­ginde dúnıeni dúrliktirgen dúr­beleńnen keıin álemniń ózge­riske ushyraǵany. Ol – musyl­mandarǵa qatysty kózqarastyń 180 gradýsqa óz­gergendigi der edim. Musylman­dar­ǵa qubyjyq retinde qaraıtyn boldy. Jaǵdaı shıele­nisip ketti. Musylman dinine din emes, ıdeo­logııa turǵysynan qa­raýshylyq anyq ańǵaryldy. Osy­ǵan oraı mu­sylmandardy kóp jerde shett­e­tý­shilik keńinen beleń aldy. Barlyq keleńsizdik musyl­mandarǵa tańyl­dy, barlyq daý-janjal musyl­mandarmen baıla­nys­tyryldy. Osy máselelerdi, musylmandardyń jaǵ­daıyn Va­shıng­tondaǵy 21 adam mú­she Hel­sınkı komıssııasyna ba­ryp, baıandap berdim. Sonda AQSh-taǵy musylmandardyń jaǵdaıyn esti­gen komıssııa músheleriniń kóz­deri alaqandaı boldy. Bar shyndyq jipke tizilgendeı etip aıtylǵannan keıin olar bul jáıtterdi oń qa­byl­dady. Bul neni kórsetedi? Bul túrli ult ókilderiniń bir-birine degen senimsizdigi nege aparyp soǵatynyn kórsetedi. Budan keıin Senat depýtaty EQYU-nyń 10 shaqty jyl boıy­na ót­pegen Sammıtin Astanada uıym­dastyrý jónindegi bastama­nyń, elimizdegi Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri seziniń alar ornynyń zor mańyzǵa ıe eken­digine toqtalyp ótti. “Aýǵan­standaǵy jaǵdaı beıbit jolmen sheshilýi tıis. Árıne, Aýǵanstan bul Uıymǵa múshe emes. Biraq máselege bulaısha qaramaý kerek. Sebebi, onyń ekinshi jaǵy bar – ol qaýipsizdik. Bul rette Qazaqstan araaǵaıyn bolýǵa barynsha kúsh salyp jatyr. Elimiz gýmanıtar­lyq sala boıynsha 50 mln. dol­larǵa tarta qarjy bólip, Aýǵan­stannyń 1000-ǵa tarta jasta­ry­nyń joǵary bilim alýyna qoldaý kórsetýde. Mine, naǵyz baǵyt osyndaı beıbit baǵyt bolýy kerek”, dedi Senat depýtaty. Konferensııa kezinde EQYU-nyń Astanadaǵy ortalyǵynyń je­tekshisi Aleksandr Kelchevskııdiń sózi de kóp kóńilinen shyqqandaı bol­dy. EQYU ókili óziniń baıanda­ma­synda bedeldi Uıymnyń artyq­shy­lyqtary men erekshelikterine qatysty óz baılamyn jetkizdi. “Qazaqstan bul Uıymǵa 20-shy bo­lyp tóraǵalyq etýde. Sol sebepti ol tek tóraǵa emes, ondaǵy kez kel­­gen úderistiń basty qozǵaý­shysy. Alǵashynda bul Uıym Varshava kelisimine sáıkes, kon­ferensııa retinde qurylǵan bola­tyn. Sol kezde bul konferensııa 3 negizgi sebet boıynsha jumys istegen edi. Olar: áskerı-saıası, ekonomıkalyq (keıin oǵan eko­logııalyq másele de qosyldy) jáne adam quqyǵy men demokra­tııa­landyrý. Keıin konfe­ren­sııadan Uıym mártebesin ıe­lenip, jańasha túrlengen kezde de osy format negizge alyndy. Kúni bú­ginge deıin osy baǵyttardy bas­shylyqqa alyp kelemiz. Árıne, Helsınkı úderisinen keıin, ıaǵnı konferensııadan Uıymǵa aınalǵan kúnnen bastap ol basqa qaǵıdat­tar­ǵa da súıendi. Desek te, bul 3 baǵyt saqtalýy kerek. Sebebi, áýel bas­tan-aq adamzattyq ólshem máse­leleri qaýipsizdiktegi basym baǵyt bolyp sanalǵan edi. Iаǵnı, eko­no­mıkalyq-ekologııalyq máse­le­ler­men qatar, adam quqyqtarynyń sa­qtalýy – Uıymnyń negizgi ar­tyq­shylyǵy. Qaýipsizdik – bul esh­te­ńeden bólinbeýi tıis. Qaýip­sizdik bir elge ǵana emes, barlyq elge de qa­tysty. Sondyqtan Uıym kez kelgen kelispeýshilik pen alaý­yzdyq tamy­rynyń kesilýine jol ashýy qajet”, dedi A. Kelchevskıı. EQYU ókili sondaı-aq, álemdi jaılaǵan túrli qarama-qaıshy­lyqtyń bar­ly­ǵyn sheshý múmkin emes ekendigin, alaıda belgili bir máselelerdi oń­taı­landyrýǵa bola­tynyn alǵa tartty. Halyqaralyq ǵylymı-táji­rı­belik konferensııa barysynda Uı­ym men Uıymǵa tóraǵalyqtyń qyr-syryn áńgime ózegine aı­nal­dyrǵan Ispanııa Koroldiginiń Qazaqstandaǵy elshisi Alberto Kor­tes, Slovakııanyń Qazaq­stan­daǵy elshisi Dýshan Podgorskıı, Grek Respýblıkasynyń Qazaq­stan­­da­ǵy elshisi Evangelos De­nak­sas ta bir­qatar mańyzdy jáıtter tó­ńi­reginde oı bólisti. Máselen, Is­pa­nııa Koroldiginiń elimizdegi elshisi Evangelos Denaksas Qa­zaqstannyń Uıymǵa tóraǵalyǵyn­daǵy 4 usta­nymynyń biri – senim men kúnde ózgermeli kúıdi bastan keshirip otyrǵan álemdik qoǵam­dastyqtaǵy ózara senimdilikti saqtap qalýdyń ózektiligi jóninde oı órbitti. Al Slovakııanyń Qazaqstan­daǵy elshisi Dýshan Podgorskııdiń ba­ıan­damasynda tózimdilik – qorshaǵan ortany saqtaýdyń basty quqyqtyq negizi retinde qarasty­ryldy. “To­le­ranttylyq, ıaǵnı tózimdilik uǵy­my – qazirgi tańda áleýmettik-saıa­sı, mádenı jáne quqyqtyq sı­pat­taǵy álemdik áde­bıette kezdesetin eń tanymal ter­mınderdiń biri. Toleranttylyq­tyń túbirin anyq­taıtyn jáne ony zertteıtin túrli gýmanıtarlyq kózqarastyń bar­shy­lyq ekeni aıan. Biraq onyń psı­ho­logııalyq túsindirmesi joqtyń qasy dese de bolady. Bul – ejelden kele jatqan úderis. Sol sebepti qazirgi tań­da biz toleranttylyq termı­ni­niń mánin ashýdan buryn onyń ha­lyq­aralyq dıplomatııa keńis­tigindegi ornyn aıqyndaýǵa mán berip ke­lemiz. Toleranttylyq – násildik kemsitýshilik, ksenofobııa syndy kertartpa áreketterge tosqaýyl qoıýmen qatar, adam quqyǵy, din men senimdi tańdaý bostandyǵyna da áser etedi”, dedi Slovakııa elshisi. Osylaı deı kele, ol qorshaǵan ortany qorǵaýǵa tózimdilikpen qa­tar, halyqaralyq quqyq tetigin joǵary deńgeıde engizý máselesin de qosty. “Búginde transshe­ka­ralyq ózenderdegi túıtkildi tustar dabyl qaǵarlyq deńgeıge kóte­ril­di. Ertis, Syrdarııa men Ámýdarııa máseleleri shıelenisip ketti. Son­dyqtan bul túıtkilder sýdyń sa­pasyn zert­teı­tin arnaıy baqylaý kesheniniń qurylýy negizinde sheshilýi tıis. Sońǵy ýaqytta Er­tistiń jaǵdaıy túrli sebepterge baılanysty kúrt nasharlady. Bir ǵana mysal. Jyl saıyn bul ózenniń bastaýyna quıylatyn qaldyqtardyń mólsheri 150 mln. tekshe metrdi quraıdy”, – dedi D. Podgorskıı. Slovakııa ókili óz sózinde Kas­pıı teńizi sýynyń sapasyn saqtaý máselesine de aıryqsha nazar aý­da­rylýy qajettigin atap ótti. “Kúni búginge deıin gıdrosferany zert­teı­tin keshendi baqylaý jolǵa qoı­yl­maǵan. Al eýrazııalyq kon­tı­nent­tiń qazynasyn saqtaýda on­­­yń jaǵalaýynda jatqan elderdiń ózara tózimdiligi, onyń búgingi jaǵ­daıy men keleshegin ǵylymı tur­ǵyda jan-jaqty zertteý kúrmeýli má­seleniń túıinin sheshýge sep bol­maq. Osyny este saqtasaq eken”, dedi bul týrasynda elshi. Bul rette ol Qazaqstan men AQSh ǵalymdary júrgizgen birlesken zertteýler men saraptamalardy mysalǵa keltirdi. Onyń aıtýynsha, Kaspıı teńi­zin­degi bekire baly­ǵy­nyń ósimin olar­dy aýlaý úderisin tejeý arqyly ǵa­na molaıtýǵa bo­lady. “Sol sebepti Kaspıı teńizin saqtaýdyń gıdro­lo­gııalyq jáne bıohımııalyq para­metrlerin júıeli túrde engizýimiz kerek”, dedi ol. О́ziniń baıandamasyn qory­tyn­dylaı kele D. Podgorskıı Elbasy N. Nazarbaevtyń Uıymdy bas­qa­rýda aıqyndaǵan 4 qaǵıdattyń biri – tózimdilikti qoldaıtynyn jetkizdi. “Bul rette órkenıetter alıansy, mádenıetteraralyq jáne órkenıetteraralyq únqatysý máselelerin sheshýdi basa aıtar edim. Sonda ǵana sý sharýashylyǵy jáne gıdrologııalyq tetikterdi ha­lyqaralyq deńgeıde júıelendire alamyz”, dedi Slovakııa elshisi sóziniń qorytyndysynda. Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Teleradıo jáne qoǵammen baıla­nys kafedrasynyń meńgerýshisi Ǵadilbek Shalahmetovtiń “Tózim­di­lik – etnosaralyq yqpaldastyq­tyń negizgi ustanymy” degen taqy­rypta sóılegen sózi de osy qaǵı­dattyń ózektiligin dáleldeı tús­ken­deı boldy. “Uıymdy basqa­rýdaǵy 4 ustanym teginnen tegin belgilen­begen. 4 qubyla degen sóz halqy­myzda ejelden bar. Beıbit­shilik pen kelisim saraıy da 4 bu­ryshtan tu­rady. Bul elimizdiń máń­gilikke, kelisim men beıbit­shilikti saqtaýǵa umtylýyn bil­di­redi. Sol sebepti atal­­ǵan qaǵıdat­tar­dyń biri – tó­zimdiliktiń orny aıryqsha. Árıne, bizdiń memle­ke­timiz kóp etnosty ári túrli kon­fessııaly. Kezinde buǵan alań­daý­shylyq tanytqandar da tabylǵan. Biraq, budan bir nárseni baǵam­daý­ǵa bolady. Ol kez kelgen dindegi adam jolynyń tikeleı Qu­daıǵa aparatyn jol ekendigi. Tó­zimdilik qaǵıdaty, mine, osyndaıdan kó­rinedi, dedi Ǵ. Shalahmetov jı­ynǵa qatysýshylarǵa qarata aıtqan sózinde. Sondaı-aq ol Taýly Qa­ra­baqtaǵy, Iýgoslavııadaǵy shıe­lenisti jáıtterge tózimdilik qa­ǵıdatynyń saqtalmaýy áser et­kendigine toqta­lyp ótti. Jıyn aıasynda óz oı-paıy­my­men bólisken Syrtqy ister mı­nıs­tr­ligine qarasty EQYU depar­ta­menti dırektorynyń orynba­sary Talǵat Ońaıbaev “ýaqyt syrǵyǵan saıyn adamzat ǵalamdyq jáne dinı sıpattaǵy úderistermen betpe-bet keletinin, bulardy tek tıimdi jol­darmen ǵana sheshýge bolatynyn al­ǵa tartty. “Bul rette Elbasy aı­qyn­daǵan ashyqtyq ustanymy úl­ken ról atqarady. Ashyqtyq qaǵı­daty – qaýipsizdik máselesin júıe­lendirýde jetekshi ról atqarýy tıis. Búginde “eýropalyq qaýipsizdik” uǵy­my óziniń kontınenttik sheń­be­rinen asyp, Eýrazııa keńistigin qamtyp otyr”, dedi T. Ońaıbaev. Halyqaralyq jıyn kezinde oǵan qatysýshylar tarazyǵa túsken máselelerdi talqylaı kele, ar­naıy qarar qabyldady. Onda tór­aǵalyq kezinde 4 ustanymdy bas­shylyqqa alǵan Qazaqstan Eýropa qaýipsizdigi úshin ǵana emes, ǵa­lamdyq keńis­tik­tegi qundylyqtar men strategııa­lar­dy saqtaýǵa da basa nazar aýdara­tyn­dyǵy aıtyl­ǵan. Bul rette qo­ǵamdyq sanaǵa sáýle taratatyn ja­ǵymdy aqpa­rat­tyq ónimderdi ón­dirý, túrli etnostardy biriktiretin rýhanı, izgi qundylyqtardy saqtaý, radı­ka­lızm, ekstremızm, áleýmettik jáne saıası turaqsyzdyqqa qarsy qor­ǵanysty kúsheıtý, álemdik saıa­satta “shynaıylyq” ustanymyn turaq­tan­dyrý, etnosaralyq jáne kon­fes­sııaaralyq kelisimniń qa­zaqstandyq úlgisin tanytý sekildi máselelerge aıryqsha nazar aý­daryldy.