Endi ne istegen lázim. Seń-seń qardyń kóbesin sókken kóktem de keldi. Jer aıaǵy keńigen soń dalanyń dıdaryn kókiregine kóshirgen aýyl-eldiń úlkenderinen surastyryp, baǵzy zamanda el yrysy bolǵan, keıin bitelip qalǵan bulaqtardyń kózin tapsaq... О́mir aǵysymen týǵan jerinen uzap ketken azamattar ata qonysqa bir oralyp, kóne bulaqtyń kózin ashsa, berekeniń qaınar bulaǵy qaıta jańǵyrar edi. Bulaq – yrys, bulaq – bereke! Malǵa da, janǵa da qajet. Qazirgi kúni dalanyń erte, shildeniń ortasy aýa kók óskini qýaryp, shóp býyny erte qatyp, tóńirektiń mezgilsiz sarǵaıyp ketetini bar. Bul da sol bulaqtyń bitelýinen. Tomarlardyń, shaǵyn kólshikterdiń sýalyp qalýy da osy sebepti. Tomar demekshi, baıaǵy bala kezimizdegi tomarlar qandaı edi, shirkin?! Tónip kep qarasań, tabany aınadaı bolyp móldirep jatatyn. Analarymyz bulaqtan moıynaǵashpen qos shelegin toltyryp, betine shashyramasyn dep túıejapyraqty salyp alyp kele jatatyn. Ádemi sýret edi. Sol sansyz balbulaqtardan sýsamaı ósken urpaq ekenbiz ǵoı.
Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, bulaq bitkenniń basyna tóngen náýbet tyń ıgerý jyldarymen tuspa-tus keledi. Oǵan sheıin bulqynyp aǵyp jatqan sansyz bulaqtyń kózi tehnıkanyń tabanymen bitelip, birjola óshken. Jalǵyz jalpaq jonnan ǵana emes, adamdardyń sanasynan da. Bul nemkettilikti qoısańyzshy, qazir osy jerde baǵzy bir zamanda bulaqtyń kózi bolýshy edi, sony arshyp tazalaıyqshy dep qolyna kúrek ustap júrgen adam kórmeısiz. Jer jaıyn biletin kónekóz qarııalardyń qatary seldiregen soń keıingi jas qaı jerde bulaq, qaı jerde qaınar bolǵanyn tap basyp aıta da almaıdy.
Zerendi aýdanynyń Kókterek aýylynyń janynda jergilikti jurt, jergilikti ǵana emes, ókpek jolaýshy da ádeıilep at basyn buratyn, tańdana tamashalaıtyn kıeli jer sanatyndaǵy Áýlıetas bar. Ilki zamanda alys jolǵa shyqqan jolaýshy da, bala kótermegen ana da, syrqat meńdegen adam da Áýlıetastyń basyna kelip minájat etse kerek. Keıin Áýlıetastyń mańaıy kelimdi-ketimdi kisiniń tabıǵatqa kórsetken taǵylyǵynan qatty júdep, qoqys basyp ketti. Jaz aılarynda osy jerde otyryp ózderimen birge ala kelgen as-sýyn ishedi. Qaldyǵyn qalaı bolsa, solaı tastap ketedi. Qaı tusyńa qarasań da, bosaǵan bótelke, temeki qoraby. Áýlıeli jerdiń ózine kózqarasymyz osyndaı bolǵan soń beıtarap bulaqtyń baǵy qaıdan jansyn?! Osy jaıdy jazǵan bolatynbyz. Ile osy aýyldyń týmasy, búginde oblys ortalyǵynda turatyn Jumaǵul Joldyqov 5 mıllıon teńge qarjysyn jumsap, perzenttik paryzyn aqtap, Áýlıetasty áıbattap qorshady. Kireberiske mármár taqta ornatyp, el tarıhyn tańbalady. Bar sharýany bitirgen soń shómele tastyń eteginde qozy órisindeı jerden baıaǵyda osy jerde bulaq bolýshy edi-aý dep, traktormen bir súrip ótpeı me? Nesheme jyldar boıy kózi bitelip, býlyǵyp aǵa almaı turǵan aq bulaq burq ete túsken. Mańaıy shúpildep taza, móldir sýǵa tolǵan soń kóne júlgeniń izimen qýanysh tamshylary kúmis sáýlesin jarqyratyp eńiske qaraı júgirdi-aı desedi. Sý jaryqtyq, tóńirekti kúmis kúlkige toltyryp, syldyr-syldyr etip aqqanda, araǵa áldeneshe jyl salyp izdep kelgen Jumaǵuldyń da júregi eljireı soqsa kerek. Keıin Kókterek aýylynyń aqsaqaldary ózara uıǵarymǵa kelip, álgi bulaqty «Jumaǵul bulaǵy» dep ataýǵa bátýalasqan. Sóıtse, keńes zamanynda Áýlıetastyń yǵyndaǵy ógiz terisindeı kishkentaı qoınaýda saýyn sıyrlar tabyny qamalsa kerek. Mal tuıaǵy móldirep aǵyp jatqan bulaqty bitegen de tastaǵan. Sharýabasty bolyp júrgen aýyl adamdary taıaqtastam jerdegi aq bulaqty izdemegen de ǵoı. Qazir Áýlıetasqa minájat ete kelgen jolaýshy bitken álgi bulaqtan sý alyp iship, tańdaıyn jibitken saıyn Jumaǵulǵa alǵysyn jaýdyrady.
– Bizdiń aýyl tóńireginde bulaq kóp bolýshy edi,–deıdi tabıǵatqa janashyr azamat Jumaǵul Joldyqov, – Qoıbulaq, Kókterek bulaǵy, Tasbulaq... Ondaǵan bulaq jaz boıy sarqyraı aǵyp, eńistegi eldi ylǵalǵa qaryq qylyp jatatyn. Bulaq sýynan nár alǵan shalǵyn da kisi boıy bolyp ósetin, al aǵash baýyryndaǵy jemis-jıdek at tuıaǵyn qyp-qyzyl etip boıap tastaıtyn. Bulaq sýalǵan soń dalanyń da dıdary ońyp ketedi eken.
Ekinshi bir ónegeli isti marqum, tabıǵat janashyry, geolog ǵalym Aıtqajy Qazbekov aǵamyzdyń qareketinen estigen edik. Ol da osy aýdannyń týmasy. Týǵan jeri – Qarabulaq aýyly. Aýyl irgesinde bir kezde taza, móldir sýymen qanshama eldiń rızyǵy bolyp júrgen bulaq sýy kózine shóp-shalam, butaq, shyrpy túsken soń bitelip qalǵan. Taǵy da sol enjarlyq. Talaı jyl aǵysyn toqtatyp, ókpelegendeı tomsaryp jatqan ǵoı. Aıtqajy aǵamyz daladaǵy, qaladaǵy Qarabulaqtyń azamattaryn jınap, mańaıyn tazalap, basyn bekitti. О́nege edi. Tek jaqsy isti jurt qoldap áketpedi. О́kinishtisi de sol.
– Bir eskermegen sharýamyz osy, – deıdi qyryq jyl orman sharýashylyǵynda qyzmet etken Shabdan Toqmýrzın, – erterekte bizdiń óńirde qudyq ta qazbaǵan ǵoı. Ásirelep aıtqanda, qadam basqan saıyn kezigetin móldir sýly bulaqtar aǵyp jatqan soń azaptanyp qaıtsin. Bulaqtyń eń aldymen tabıǵatqa septigi mol. Kókshetaýdyń kóp kólderi arnasynan sheginip, sýy tartylsa, bul sol bulaqtardyń bitelip qalýynan. О́zge jerdi bylaı qoıǵanda, Býrabaıdyń ózinde qanshama mıneraldy zattarǵa baı bulaqtar bitelip qaldy. Qazir Aınakól jyl saıyn jaǵalaýynan sheginip, kól sýy tartylyp keledi. Zerendi kóli de solaı. Zerendi kóliniń arǵy jaǵalaýynda, taý eteginde qanshama bulaq bar edi. О́zen-kóldiń qorektenetini osy bulaq sýy ǵoı. Tabıǵatta esepsiz eshteńe joq. Bir-birimen tyǵyz baılanysty.
Qazir kóp aýyldar jaz shyǵa sý tapshylyǵyna ushyraıdy. О́zgeni bylaı qoıǵanda, mal sýaratyn sýǵa zárý. Dál baıaǵydaı bolmaǵanymen, syzdyqtap bulaq sýy aǵyp jatsa, mal-janymyz sýdan tapshylyq kórmes edi ǵoı. Uly dalanyń bar qasıetin ulyqtap jatqan ýaqytta bıyl bir ýaqyt taýyp, elge baryp, bar berekeniń bastaý kózi – bulaq kózin ashaıyqshy, aǵaıyn!
Aqmola oblysy
