Qaryz ben qasiret

Sársenbi, 1 tamyz 2012 7:17

Áli esimde… Bala kezimiz bolatyn. Qys­tyń qaqaǵan bir sýyǵynda úıde shaı iship otyr edik, syrttan apam kirdi. Aýyldyń bas jaǵynda bir úlken kisi qaıtys bolyp, sonyń janazasynan oralǵan beti edi. Kire paltosyn qaǵyp-qaǵyp: «Myna kún qaıtedi, ózi…» dep kúbirlep júrip peshtiń ystyǵyna qolyn biraz tosyp turdy da, shaıǵa otyrdy. Qaı­tys bolǵan kisini aǵaıyn-týǵany sońǵy sa­par­ǵa qalaı shyǵaryp salǵany týraly surap jatyrmyz. «E, qaınaǵanyń qazasy aıaq astynan bolǵannan keıin qaıbir daıyndyǵy bar deısiń olardyń… – dedi apam shaıdy bir urt­tap qoıyp. – Osy aldyńǵy kúni ǵana tańer­teń sıyr saýýǵa úıden shyǵaıyn dep jatsam, syrttan bireý aıqaılaıdy. Shyqsam – osy qaınaǵa.

Sársenbi, 1 tamyz 2012 7:17

Áli esimde… Bala kezimiz bolatyn. Qys­tyń qaqaǵan bir sýyǵynda úıde shaı iship otyr edik, syrttan apam kirdi. Aýyldyń bas jaǵynda bir úlken kisi qaıtys bolyp, sonyń janazasynan oralǵan beti edi. Kire paltosyn qaǵyp-qaǵyp: «Myna kún qaıtedi, ózi…» dep kúbirlep júrip peshtiń ystyǵyna qolyn biraz tosyp turdy da, shaıǵa otyrdy. Qaı­tys bolǵan kisini aǵaıyn-týǵany sońǵy sa­par­ǵa qalaı shyǵaryp salǵany týraly surap jatyrmyz. «E, qaınaǵanyń qazasy aıaq astynan bolǵannan keıin qaıbir daıyndyǵy bar deısiń olardyń… – dedi apam shaıdy bir urt­tap qoıyp. – Osy aldyńǵy kúni ǵana tańer­teń sıyr saýýǵa úıden shyǵaıyn dep jatsam, syrttan bireý aıqaılaıdy. Shyqsam – osy qaınaǵa. «Oıbaı, kelin, úsh som aqsha qaryz bere tur, aýdanǵa ketip baramyn, «eki-úsh kúnde qaıtaramyn» dedi… Berdim. Biraq, ol kisini sońǵy márte kórip turǵanymdy qaıdan bileıin… Jańa janaza shyǵararda, molda: «Mar­qumnyń kimde qaryzy bar edi, aıtyń­dar, myna balasy óteımin dep tur», degen soń ortaǵa shyǵyp, aıttym… Úsh som qaryz alǵanyn… Uıat ta bolyp qaldy ma, bir jaǵy… Bári birtúrli qarap qaldy, biraq, balasy aqshany qaıtaryp berdi».
Myna áńgimeni tyńdap otyryp úıge qydyryp kelgen eki ápkem shaılaryna shashalyp qala jazdady. Shynyn aıtý kerek, apamnyń bul tirligine men de namystanyp kettim. «Apa, sonshama ne boldy, sonshama jurttyń kózinshe bolmaıtyn úsh somdy surap… Oıbaı-aý, surasańyz úsh emes, on som tas­tap ketetin edik qoı. Masqara-aı, masqa­ra…», dep úlken ápkem shala búlindi de qal­dy. «Meni sol úsh sommen baıyp qalady deı­siń be, qaryzdyń kúnási qatty bolady. Buǵan deıin de ol kisi talaı márte qaryz alǵan, biraq jaryqtyq, ýaqytynda qaıtaratyn. Endi bul úsh somdy óz qolymen qaıtarýdy qaınaǵaǵa Qudaı jazbaǵan eken, endi balasy qaıtaryp, qaınaǵa o dúnıede tynysh jatsyn da…» dep apam da qaıtpady.
Ol kezde kúná, o dúnıe, jumaq, tozaq degendi jaqsy túsinbeıtin kezimiz. Sondyq­tan apamnyń tirligine birazǵa deıin «ystyq­tap» júrdik. Sóıtsek, qaryzdyń eki dúnıede de úlken jaýapkershiligi bar ekenin kónekóz apamyz biledi eken ǵoı.
Jalpy, qaryz degen qyzyǵatyn nárse emes. Búginde kim qaryz suramaıdy, kim kim­ge qaryz emes deseńizshi… Qazir qaryz­dyń quryǵy uzyn. Kóshege shyǵyp qalsań, jarq-jurq etken jarnama… «Oıbaı, bizge kel, pálen paıyzben qaryzǵa aqsha beremiz, túgen paıyzben qaryzǵa zat beremiz», degen. Qan­sha jerden qaltań juqa, jalaqyń jetimsiz bolsa da, qaryzdanyp-qaýǵalanyp júrip, sol zatty alǵansha tynym tappaısyń. Iаǵnı, otbasy tabysyn shamalap, shamańa qaraı kósilmegen soń qazir qaryz suraý men qaryz berýdiń quny túsip, qadiri qashyp bara jat­qandaı. Sharıǵat boıynsha qaryz berýshige de, eger sol qaryzdy ýaqytynda qaıtarsa, alý­shyǵa da jazylar saýap bar. Biraq, bizdiń qoǵamda qaryz ben qasiret qatar júr. Osydan tórt jyl buryn Tarazda oqys oqıǵa oryn aldy. 500 myń teńge nesıe alyp, qa­ry­zyn qaıtara almaǵan bir azamatty bank sotqa berip, sot zalynda qaryz alýshy ózin-ózi sholaq myltyqpen atyp tastady. Taǵy ol bank ókilin de, sottaıtyn sýdıany da at­paq­shy bolyp daıyndalyp kelgen eken, biraq onyń qara nıetin baıqap qoıǵan sýdıa alysa ketip, myltyq jazataıym atylyp ketipti.
Bir týysqan ápkemiz ómir boıy saýda-sattyqpen aınalysty. О́tken ǵasyrdyń so­ńyn­daǵy qıyn-qystaý kezeńde áskerı forma kıip júrgen kúıeýi ápkemizdi eki bala-shaǵasymen tastap, baı qatynnyń eteginen ustap ketti. Ápkemiz baıǵus bazarda turǵan­da tamaq alyp ishýge aqshasyn qımaı, azannan keshke deıin eki bálish pen bir-eki kese shaıdy qanaǵat tutatyn. Sóıtip, tamaǵynan jyryp, dúnıeniń bar qyzyǵynan bas tartyp, aqsha jınady. Eki balasyn asyrady. Biraq, ol kisiniń kórer azaby kóp eken. «Bank­pen sóılesip, eki bólmeli páter áperemin», dep bar jıǵan-tergen aqshasyn aldap-sýlap alyp ketken joldas qyzy aqy­rynda: «Aldymen aqsha bergenińdi dálelde, qane, qolhat bar ma, kýá bar ma?» dep jaltaryp shyqty. Ne kýási, ne bir japyraq qaǵazy joq ápkemiz eshnárse isteı almady. Sottasyp edi, advokaty qyzmetine myń dollaryn alyp, eshteńe tyndyrmastan ol ketti. Sodan bazardy tastady da jeke menshik fırmaǵa jumysqa turdy. Biraq, buryn-sońdy adamdarmen tyǵyz aralasyp, úlken ujymmen jumys istep kórmegen ápkemiz keńsedegi aq kóılek kıip, galstýk taqqannyń bárin perishte dep oılap qalsa kerek. Keń­se­niń bir qyzmetkeri munyń senimine kirip, ápkemizdiń atynan jarty mıllıon teńgege nesıe alǵan. Ony da ápkemiz aıtpas pa edi, kún­derdiń kúninde bankten «siz bizge jarty mıllıonnan astam teńge qaryzsyz» degen qaǵaz kelmegende… Sóıtse, baıaǵy qaryz alýshy nesıeniń tólemin bir márte tólepti de, jumys aýystyryp, qarasyn batyrypty. Adamdarǵa asa sengish ápkemiz anasyn bir, jeńgesin bir ertip, qaryz alýshy jigittiń aýylyna barady. Appaq saqaly bar ákesi mán-jaıdyń bárin túsingendeı bolyp: «Aınalaıyn, qyzym balammen sóıleseıin, erteń habarlas», degen ǵoı. Erteńine habarlassa, saqa­ly sapsıǵan aqsaqalymyz: «Sender keshe meni qorqyttyńdar, sol úshin men sen­derdi polısııaǵa beremin, jasy kelgen shaldy qorqytýǵa qandaı «pravolaryń» bar? Endi múldem habarlasýshy bolmańdar», dep aýzyna kelgenin aıtypty.
Al, Qarabulaq aýylynda ótken myna bir jaǵdaı tipten sumdyq… Jańadan shańyraq kótergen bir jigittiń ákesi men anasy bir kúnde qaıtys bolypty. «О́lim bardyń malyn shashady, joqtyń artyn ashady», degen. Jas otbasyda qanshalyqty qor bolsyn. Bir­aq aǵaıyndary: «El-jurttan uıat bolmasyn, áke-shesheńdi sońǵy saparǵa jóndep shyǵa­ryp sal, áıtpese, bári kúlip ketedi, shamań kel­mese biz aqsha bereıik», dep bári qaryzǵa qomaqty aqsha beredi. Sonymen, marqumdar­dy jer qoınyna beretin kúni, odan jeti­sin­de, qyryq kúndik, sosyn jyldyq asynyń árqaısysynda bir-bir jylqy soıylyp, ár­bir sharany ulan-asyr qylyp ótkizedi. Jyl ótken soń jigittiń aǵaıyndary birinen keıin biri qaryzyn surap kelip, qoldaǵy bar maldy satyp, jas otbasy bir kúnde taqyrlanyp shyǵa keledi. Ne jumys joq, ne tabys joq. Qaryzdy aıqaı-shýmen zorǵa qaıtarǵan soń ol úıge aǵaıyndarynyń eshqaısysy bas suqpaıdy. Sodan jigit ómirden baz keship, qapa bolyp júrgende bul otbasynyń esigin ıegova kýágerleri qaǵypty. Ar jaǵy túsinikti…
Statıstıkaǵa sóz bersek, osy jyldyń 6 aıynda Ońtústik Qazaqstan oblystyq qarjy polısııasyna 2973 aryz-shaǵym túsipti. Sol aryzdardyń kóbinde alaıaqtyq máselesi aıtylypty. Iаǵnı, búginde aldanbaǵan adam az. Qaryzdyń da qasıeti bar. Qaryzdanýshy adam ózine qaryz bergen adamnyń aldynda ózinen-ózi tómendep, tipti, ony qudaı kóre bastaıdy. Meılinshe, kózine túspeýge tyrysady, jazataıym kezdesip qalsa, reti kelsin-kelmesin ony kópirtip maqtaıtyn bolady. Baıaǵyda bireý Qojanasyrdan qaryz surasa, bermepti. «Nege bermeısiń?» degen ǵoı anaý. Sonda Qojekeń: «Qaryz bersem, kórgen jerde sen menen qashyp júretin bolasyń, senimen jasyrynbaq oınaıtyn shamam joq, aınalaıyn», degen eken. Sol aıtpaqshy, qurmetti oqyrman, siz bireýden qashyp, jasyrynbaq oınap júrgen joqsyz ba? Qazir qaryz emes adam kemde-kem. Bul, bálkim, qoǵam qasireti shyǵar. Siz qalaı oılaısyz?

Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.