Aty-jónińiz qalaı?
Beısenbi, 8 qarasha 2012 7:17
Búginde ulty qazaq azamattardyń aty-jónin jazýda birizdilik saqtalmaı otyr. Tipti, osy rásimge «-ovty, -evti» alyp tastaǵan soń, ákesiniń aty, óziniń aty qaısy ekenin bilmeı shatastyryp alamyz dep qarsy óre túregeletinder, qazirgi «oryssha» dástúrde jazylǵan nyspysynan aıyrylǵysy kelmeıtinder de jetkilikti. Aty-jóndi jazýda grammatıkalyq qatesine baılanysty da shubarlyq jetip-artylady. Qaıtkende de azamattardyń aty-jóni qazaq tiliniń zańdylyǵyna baǵynýy kerek. Sondyqtan til mamandary, ǵalymdar daıyndaǵan «Qazaq azamattarynyń aty-jónderiniń emlesi jaıly» nusqaýlyqty ǵalymdar talqylady. Oǵan Qostanaıdaǵy zııaly qaýym ókilderi de óz pikirlerin qosty.
Beısenbi, 8 qarasha 2012 7:17
Búginde ulty qazaq azamattardyń aty-jónin jazýda birizdilik saqtalmaı otyr. Tipti, osy rásimge «-ovty, -evti» alyp tastaǵan soń, ákesiniń aty, óziniń aty qaısy ekenin bilmeı shatastyryp alamyz dep qarsy óre túregeletinder, qazirgi «oryssha» dástúrde jazylǵan nyspysynan aıyrylǵysy kelmeıtinder de jetkilikti. Aty-jóndi jazýda grammatıkalyq qatesine baılanysty da shubarlyq jetip-artylady. Qaıtkende de azamattardyń aty-jóni qazaq tiliniń zańdylyǵyna baǵynýy kerek. Sondyqtan til mamandary, ǵalymdar daıyndaǵan «Qazaq azamattarynyń aty-jónderiniń emlesi jaıly» nusqaýlyqty ǵalymdar talqylady. Oǵan Qostanaıdaǵy zııaly qaýym ókilderi de óz pikirlerin qosty.
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Jantas Jaqyp moderatorlyq etken dóńgelek ústel májilisine L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary B.Ábdiýálıuly, J.Aǵabekova, Halyqaralyq bıznes akademııasynyń professory S.Imanberdıeva, A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń onomastıka bóliminiń meńgerýshisi Q.Rysbergen, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń «Onomastıkalyq habarshy» bıýlleteniniń redaktory S.Shúkiruly, Qostanaı pedagogıka ınstıtýtynyń professory A.Kúzembaıuly, M.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti Z.Qulamanova qatysty. Olar qazaq azamattarynyń aty-jónindegi jazylýyn birizdilikke túsirýdegi túıtkilderdi tilge tıek etti. Aty-jónimizdiń jazylýyn durystaý turǵysynda aıtar oı kóp. Aldymen, adam attaryn jazýda grammatıkalyq emle erejeleri saqtalmaıdy. Ǵalymdar bir «Áıgerim» degen attyń 14 túrli jazylyp júrgenin aıtty. Bul qazaqsha saýatynyń jetpeıtindiginen emes, ulttyq sananyń aqsaýynan týyp otyrǵan kórinis ekeninde sóz joq. Kóptegen esimderde, mysaly, «Sálıma – Salıma» degen sııaqty «á» árpiniń ornyna «a» árpi jazylady. Ǵalymdar «á » árpi aty-jónimizge ulttyq reńk beretinin eskertti. At qoıýda qazekem elikteý-solyqtaýdan áli arylyp bolǵan joq. Baıaǵy «Kolhozbek, Sovhozbek, Shofer» dep at qoıǵan qazaq, búginde de kóńil-kúıdiń kók dónenin toqtatpaı, jańa týǵan náresteni «Sammıthan» dep atap jiberdi. Qyz balalarǵa Brazılııanyń, túriktiń kóp serııaly fılmderindegi keıipkerlerdiń, ózge ulttar atyn nemese «Aıana, Daıana» sııaqty mán-maǵynasyz esimder berý kóbeıip ketti.
– Kisi aty – mádenı mura, – dedi Jantas Jaqyp. – Bala – búgin náreste, erteń – elimizdiń azamaty. Bala taǵdyrymen oınaýǵa bolmaıdy. Sondyqtan oǵan laıyqty, ulttyq boıaýymyz bilinip turatyndaı at bergen maqul.
Aty-jónimizdi birizdi jazýǵa baılanysty otarlyq psıhologııadan áli batpaqtap shyǵa almaı júrgenimiz jóninde aqyn Aqylbek Shaıahmettiń de óz pikiri bar.
Famılııany jazýda da birizdilik joq. Onyń ústine «boıaýshy degenge saqalyn boıap», nyspysynyń aldyna arab tilinen kirikken «ál» degen artıkldi qosatyndar nemese nyspysy etip alǵan atasynyń birikken sózden turatyn esimin bas áriptermen bólip jazatyndar kezdesedi. Nusqaýlyqty taldaı kele, májiliske qatysqandar qazaq azamattarynyń aty-jónin «Arman Qalabekuly Ospan» dep úsh músheden be, álde «Arman Qalabekuly» dep eki músheden jazý kerek pe?» degen máseleni talqylady. Sonymen qatar, birizdilik bolý úshin adamnyń aty birinshi, famılııasy ekinshi jazylý kerektigi de aıtyldy.
Mine, nusqaýlyqtyń tórtinshi talqylanýynda aty-jónimizge baılanysty kóptegen máseleler kóterildi. Nusqaýlyqty ıin qandyra talqylap, barlyq ózgerister tolyq engizilgen soń, ol aldaǵy ýaqytta qujattarmen jumys isteıtin memlekettik qyzmet kórsetý oryndaryna taratyp beriletin bolady.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
QOSTANAI.
