Armanyna jetken adam

Senbi, 28 sáýir 2012 1:27

Psıhologtardyń aıtýynsha, adamnyń turmysy men den­saý­lyǵy, tipti ómir jasynyń qan­shalyqty uzaq bolmaǵy onyń ózin ózi qalaı baǵalaýyna baılanysty eken. Al adamnyń ózin ózi qanshalyqty baǵalaıtyny armanynan ańǵarylyp turady. Ras, armansyz adam bolmaıdy. Árkimniń-aq kókiregin ózine saı arman áldıleıdi. Biraq kez kel­genniń armanǵa jete almaıtyny taǵy bar. Asqaq armanǵa jetý úshin aldyna aıqyn maqsat qoıa bilý, osy maqsatty oryndaý jolynda pendelik keri­tartpa daǵ­dylardan arylyp, tó­­zimdilikpen ter tógý ózin ózi baǵalaı alatyn qajyrly jan­dar­dyń ǵana qolynan kelmek.

Senbi, 28 sáýir 2012 1:27

Psıhologtardyń aıtýynsha, adamnyń turmysy men den­saý­lyǵy, tipti ómir jasynyń qan­shalyqty uzaq bolmaǵy onyń ózin ózi qalaı baǵalaýyna baılanysty eken. Al adamnyń ózin ózi qanshalyqty baǵalaıtyny armanynan ańǵarylyp turady. Ras, armansyz adam bolmaıdy. Árkimniń-aq kókiregin ózine saı arman áldıleıdi. Biraq kez kel­genniń armanǵa jete almaıtyny taǵy bar. Asqaq armanǵa jetý úshin aldyna aıqyn maqsat qoıa bilý, osy maqsatty oryndaý jolynda pendelik keri­tartpa daǵ­dylardan arylyp, tó­­zimdilikpen ter tógý ózin ózi baǵalaı alatyn qajyrly jan­dar­dyń ǵana qolynan kelmek.

Qazaq munaıynyń atasy atan­ǵan Safı О́tebaıulynyń ómir jolyna zer salar bolsaq, onyń boıynan asqaq armandy da, aıqyn maqsatty da, tabandy qajyr-qaıratty da tabar edik.

Bala Safı munaı shyǵyp jatqan jerdi alǵash ret jeti jasynda kóripti. Bul 1916 jyl eken. Ǵusman, Qalı atty aǵala­ry­nyń aǵylshyn, nemis shonjarlary ıeligindegi kásipshi­lik­te qara maıǵa malshynyp eń aýyr, eń las jumystarǵa jegilip júrgenine kýá bolady. Turmys­tary da adam aıtqysyz tym nashar.

– Munda ınjenerdiń ǵana jaǵdaıy jaqsy, – deıdi birde Qalı aǵasy jumystan qaljyrap kelip otyryp.

– Al siz nege ınjener bolmaısyz?! – depti sonda kishken­taı Safı. Inisiniń ańǵal sura­ǵy­na eriksiz ezý tartqan aǵasy:

– Men oqymaǵan adammyn, al oqymaǵan adam ınjener bola almaıdy, – dep ýáj aıtady.

Sol sátten bastap bala Sa­fıdyń kókireginde «ınjener bolsam» degen arman uıa salady. Al ınjener bolý úshin oqý kerek eken. Bul onyń alǵashqy aıqyn maqsaty deýge bolady.

Osy balaýsa arman men izgi maqsat bala Safımen birge ese­ıe­di, ulǵaıady. Qandaı kedergi, qandaı qıyndyq kezikse de júregin qytyqtaǵan armannan, jigerin janyǵan maqsattan taımaıdy. Demek, bul qajyr-qaı­ra­tynyń, ózin ózi joǵary baǵa­laı bilgeniniń aıǵaǵy.

«Oqımyn! Injener bolamyn! Sóıtip munaı óndirisin­degi aýyr beınetti jeńilde­te­min! О́ndiris ónimdiligin arttyramyn!» Bala Safıdyń, bozbala Safıdyń, jigit Safıdyń, ınjener Safıdyń, qaıratker Safı­dyń ǵumyrlyq armany tek osy ǵana bolady.

«Meniń armanym – meniń ómir­lik kúresim!» Ony ómir boıy tynym taptyrmaı alǵa je­telegen de osy kúreskerlik qasıet. Kóp qazaqtyń boıynan osy qasıet tabyla bermeıtini ókinishti.

Safı О́tebaıulynyń boıynda basqa da adamı asyl qa­sı­et­ter tunyp turatyn. Sonyń biri – onyń qaı iske de batyl kirisetindigi, sheshimdi tez jáne durys qabyldaıtyndyǵy.

2006 jyly bar ǵumyryn munaı salasyna arnaǵan Safı aqsaqal týraly ǵumyrbaıandyq kitap jazýǵa «Munaıshy» qoǵam­dyq qory maǵan qolqa salǵan-dy. Kitapty basqa emes, meniń jazǵanymdy Safı aǵa da qala­dy. О́miri munaı óndirisin kór­megen adammyn, áýeli basymdy ala qashqanym da ras. Ýaqyt tyǵyz edi. Neden bastarymdy, qalaı bastarymdy bilmeı «tol­ǵatyp» biraz júrip aldym. «Qa­lamyń júrdi me?» dep Safı aǵa da aýyq-aýyq bir habar alady. Kúmiljımin. Bas tartsam qaıte­di degen oı da joq emes. «Kez kel­gen isti bastap ketý ońaı emes, táýekel dep ózińe yńǵaıly tustan kiris», dep bir kúni keńes berdi. О́zim biletin orta tustan bastap jiberdim. Sonan soń shyǵarmanyń bastapqy bóligi jazyldy.

Safı aqsaqaldyń osy keńe­sin kez kelgen iske shuǵyl kiri­setin ómirlik tájirıbeden qa­lyp­tasqan daǵdysy dep tanýǵa bolady. О́ndiriste de daǵdarys­tar, kidirister, kúmándi jaǵdaı­lar bolmaı turmaıdy. Sondaı kezderi batyldyq asa qajet-aq.

Ilgeride aıtyp ketkeni­miz­deı, Safı О́tebaıuly búkil ǵu­myryn munaı óndirisine arna­ǵan adam. Eger qysqasha aıtar bolsaq, ómirbaıany bylaısha óri­ler edi. Slesardyń kómek­shisi, Ázerbaıjan taý-ken ınstıtý­ty­nyń stýdenti, Maqat kásipshiligi burǵylaý sehynyń aǵa ınje­ne­ri, bastyǵy, «Embimunaı» tre­si­niń bas ınjeneri, Maqat, Qul­sary, Komsomol munaı kásipshi­lik­teriniń dırektory, Qazaqstan Kompartııasy Jylyoı aýdandyq komıtetiniń birinshi hatshysy, Gýrev qalasyndaǵy «Qazaq­stan­munaı» birlestiginiń bas­tyǵy, Gýrev halyq sharýa­shy­lyǵy keńesiniń tóraǵasy, Batys Qazaqstan ólkelik halyq sharýa­shylyǵy keńesiniń tóraǵasy, Aqtaý qalasynda qaıta qu­ryl­ǵan «Qazaqstanmunaı» birlesti­giniń bastyǵy.

Safı О́tebaıulynyń munaı óndirisin qarqyndy órkendetý jaıyndaǵy batyl usynystary «Embimunaı» tresine bas ınjener bolǵan kezinen aıtyla bas­tapty. Bul 1937-1938 jyldar edi. Qyzyl repressııa halyqty úreı qushaǵyna alyp turǵan kez. Sol tusta ol bar bolǵany jıyrma segiz, jıyrma toǵyz jastaǵy jigit shaǵy eken. Ol eń áýeli munaıshy qazaqtardyń aýyr áleýmettik jaǵdaıyna nazar aýdarady. Jumysshylardyń úı­siz-kúısiz turmysyn túzeý, mu­naıshy balalaryna arnap bala­baqsha, mektep, aýrýhana salý qajettigin sol tustaǵy KSRO Aýyr ónerkásip halyq komıs­sa­rıatynyń tóraǵasy Lazar Moıseevıch Kaganovıchtiń aldyna usynys etip qoıady.

Osy kezdesýdi paıdalanǵan ol alǵash ret Gýrevte munaı aıy­rý zaýytyn salý týraly oıyn aıtady. Jas ınjenerdiń dáleldi pikirine sol kezeńde qatal­dy­ǵymen aty shyqqan Kaganovıch te qarsy tura almapty. Zaýyt salynatyn jerdi tańdaýdy Safı­dyń ózine tapsyrady. Sol za­ýyt­tyń qurylysy, arada biraz ýaqyt ótken soń, soǵystan keıin aqyry qolǵa alynady.

Al onyń eń iri jeńisi ǵa­syr­lar boıy bar tylsymyn ishine búgip, tym-tyrys jatyp alǵan Mańǵystaý munaıyn ashýy dep bilgen jón. Neshe bir ekspedısııa sharlaǵan Mańǵystaý dalasyn maqsatty túrde barlaýǵa Odaqtyq ǵalymdar qarsy tur­ǵanda úlken munaı týraly pikir aıtyp, osy pikirin ispen dá­lel­dep shyǵýy erlikpen para-par. «Mańǵystaýdy iske qospaıynsha Qazaqstan Bakýdyń deńgeıine jete almaıdy» degen sózi bú­ginde shyndyqqa aınaldy. Qazir Mańǵystaý Qazaqstan munaıy­nyń úshten birin óndiredi eken. Mine, bir kezdegi tyrnaqtaı balanyń balaýsa armany araǵa jarty ǵasyr salyp qazaq eline tolassyz úles bolyp qosyldy. Bir zamanda mal sharýa­shy­ly­ǵy­men ǵana aınalysqan jupyny aımaq qazir iri munaıly oblys­qa aınaldy.

Safı О́tebaıulynyń ómiri men qyzmetin saralap aıta bersek, jas urpaqqa úlgi bolar mun­daı mysaldardy kóptep aıtýǵa bolar edi.

Demek, ol munaı salasyn­daǵy jaýapty qyzmetterde jáı atqarýshy bolyp qana qalǵan joq, kerisinshe, qaı iste de bastamashy bola bilgen tulǵa. О́ıt­­­keni, jas júrekke uıa salǵan ba­lań armany ózimen birge eseıip, óndiriste júrgen kezde de tynym taptyrmady. Sol sebepti ózin ózi únemi qamshylap, alǵa je­te­leýmen boldy, sanasyna ámir bere aldy, eń bastysy óz ámirin ózi oryndaýǵa kúsh-qaı­raty jet­ti. Adamnyń ómir jolynda ke­zi­getin qıyndyq ataýly basty qıyndyq emes, basty qı­yn­dyq adamnyń ózi, kez kel­gen­niń boıynan tabylatyn pen­de­­­­lik osal­dyqty ysyryp tas­tap, ózin ózi jeńe alýy. Olaı bolsa, Safı О́tebaıuly Abaı aıtqan bes dushpannan qashyq júrgen, bes asyl iske asyq bol­­ǵan, bar qa­jyryn sol asqaq ar­­­manǵa jetýge sarqyp jumsa­ǵan jáne armanyna jetken qaıratker.

Men muny Safı О́tebaıu­ly­nyń ómir jolyn zerttegen, ol týraly ǵumyrbaıandyq shyǵarma jazǵan avtor retinde batyl aıta alamyn.

Nurlybek SAMATULY.